<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>
<?xml-stylesheet type="text/xsl" href="/static/taisho.xsl"?>
<TEI xmlns:cb="http://www.cbeta.org/ns/1.0" xml:lang="lzh-Hant-HK" xml:id="T33n1708">
<teiHeader>
	<fileDesc>
		<titleStmt>
			<title>Taishō Tripiṭaka, Electronic version, No. 1708 仁王經疏</title>
			<title xml:lang="zh-Hant">大正新脩大藏經數位版, No. 1708 仁王經疏</title>
			<author>唐 圓測撰</author>
			<respStmt>
				<resp>Electronic Version by</resp>
				<name>CBETA</name>
			</respStmt>
		</titleStmt>
		<editionStmt>
			<edition>XML TEI P5</edition>
			<respStmt xml:id="resp1"><resp>corrections</resp><name>CBETA</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp2"><resp>corrections</resp><name>Taisho</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp3"><resp>corrections</resp><name>CBETA.poyung</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp4"><resp>corrections</resp><name>CBETA.maha</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp5"><resp>corrections</resp><name>CBETA.liyi</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp6"><resp>corrections</resp><name>CBETA.pan</name></respStmt>
		</editionStmt>
		<extent>3卷</extent>
		<publicationStmt>
			<idno type="CBETA">
				<idno type="canon">T</idno>.<idno type="vol">33</idno>.<idno type="no">1708</idno>
			</idno>
			<distributor>
				<name>中華電子佛典協會 (CBETA)</name>
				<address>
					<addrLine><email>service@cbeta.org</email></addrLine>
				</address>
			</distributor>
			<availability>
				<p>Available for non-commercial use when distributed with this header intact.</p>
			</availability>
			<date>2023-01-16 11:55:32 +0800</date>
		</publicationStmt>
		<sourceDesc>
			<bibl>
				<title level="s">Taishō Tripiṭaka</title>
				<title level="s" xml:lang="zh-Hant">大正新脩大藏經</title>
				<title level="m" xml:lang="zh-Hant">仁王經疏</title>
			</bibl>
		</sourceDesc>
	</fileDesc>
	<encodingDesc>
		<projectDesc>
			<p xml:lang="en" cb:type="ly">Text as provided by Mr. Hsiao Chen-Kuo, Text as provided by Anonymous from USA, Punctuated text as provided by CBETA</p>
			<p xml:lang="zh-Hant" cb:type="ly">蕭鎭國大德提供，北美某大德提供，CBETA 提供新式標點</p>
		</projectDesc>
		<editorialDecl>
			<punctuation resp="#resp1"><p>新式標點</p></punctuation>
		</editorialDecl>
		<tagsDecl>
			<namespace name="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
				<tagUsage gi="rdg">
					<listWit>
						<witness xml:id="wit.cbeta">【CB】</witness>
						<witness xml:id="wit.orig">【大】</witness>
						<witness xml:id="wit1">【卍續-CB】</witness>
						<witness xml:id="wit2">【甲】</witness>
					</listWit>
				</tagUsage>
			</namespace>
		</tagsDecl>
		<charDecl>
<char xml:id="CB00145">
				<charName>CBETA CHARACTER CB00145</charName>
				<mapping cb:dec="983185" type="PUA">U+F0091</mapping>
			<mapping type="unicode">U+3779</mapping><charProp><localName>composition</localName><value>[少/兔]</value></charProp></char>
<char xml:id="CB00533">
				<charName>CBETA CHARACTER CB00533</charName>
				<mapping cb:dec="983573" type="PUA">U+F0215</mapping>
			<mapping type="normal_unicode">U+27039</mapping><charProp><localName>normalized form</localName><value>蔗</value></charProp><charProp><localName>composition</localName><value>[這-言+蔗]</value></charProp></char>
<char xml:id="CB00592">
				<charName>CBETA CHARACTER CB00592</charName>
				<mapping cb:dec="983632" type="PUA">U+F0250</mapping>
			<mapping type="unicode">U+3C89</mapping><charProp><localName>composition</localName><value>[穀-禾+卵]</value></charProp></char>
</charDecl>
	</encodingDesc>
	<profileDesc>
		<langUsage>
			<language ident="en">English</language>
			<language ident="zh-Hant">Chinese (Traditional)</language>
		</langUsage>
	</profileDesc>
	<revisionDesc>
		<change when="2013-05-20">
			<name>CW</name><name>Ray Chou 周邦信</name>P4 to P5 conversion by p4top5a.py, intended for publication
		</change>
		<change when="2000-03-28T11:44:16">
			CW (ed.) Created initial TEI XML version with BASICX.BAT (00/01/24)
		</change>
	</revisionDesc>
</teiHeader>
<text><body>
<milestone n="1" unit="juan"/>
<lb n="0359a16" ed="T"/>
<lb n="0359a17" ed="T"/>
<lb n="0359a18" ed="T"/><cb:docNumber>No. 1708 [cf. No. 245]</cb:docNumber>
<lb n="0359a19" ed="T"/><cb:juan n="001a" fun="open"><cb:mulu n="1a" type="卷">上本</cb:mulu><cb:jhead><anchor xml:id="nkr_note_orig_0359001" n="0359001"/>仁王經疏上卷<note place="inline">本</note></cb:jhead></cb:juan>
<lb n="0359a20" ed="T"/>
<lb n="0359a21" ed="T"/><byline cb:type="author"><name role="" type="person">西明寺</name>圓測法師撰</byline>
<lb n="0359a22" ed="T"/><cb:div type="pin"><cb:mulu level="1" type="品">1 序品</cb:mulu><head><title>佛說仁王護國般若波羅蜜經</title>序品第一</head>
<lb n="0359a23" ed="T"/><p xml:id="pT33p0359a2301">將欲釋經，四門分別：一說經之意及釋題目；
<lb n="0359a24" ed="T"/>二辨所詮宗、能詮敎體；三顯敎所依、所爲有
<lb n="0359a25" ed="T"/>情；四翻譯時代、依文正釋。</p>
<lb n="0359a26" ed="T"/><p xml:id="pT33p0359a2601">言說經意及題目者，詳夫實相深妙，非四智
<lb n="0359a27" ed="T"/>無以證其源；觀察幽微，寄三藏乃可開其轍。
<lb n="0359a28" ed="T"/>是故法王大聖三般若以標宗、□□開士四
<lb n="0359a29" ed="T"/>悉檀而演奧，無相之旨寔在茲乎。然則□□
<pb n="0359b" ed="T" xml:id="T33.1708.0359b"/>
<lb n="0359b01" ed="T"/>多方、入理非一，爲成二護故說此經。序等三
<lb n="0359b02" ed="T"/>分，略說諸經之儀或八品之義，廣顯此經之
<lb n="0359b03" ed="T"/>宗旨。題云佛說仁王護國般若波羅蜜經者，
<lb n="0359b04" ed="T"/>一部之通名。序品第一者，品內之別目。都名
<lb n="0359b05" ed="T"/>雖一，其義有四，理必歸眞，意存護國。一「佛說」
<lb n="0359b06" ed="T"/>者，所請法王，自他覺滿，開示妙法，故言佛
<lb n="0359b07" ed="T"/>說。二「仁王」者，能請國王。仁者忍也，善惡含
<lb n="0359b08" ed="T"/>忍。王者往也，衆所歸往，故名仁王。三「護國」
<lb n="0359b09" ed="T"/>者，請說所爲。四「般若波羅蜜經」者，辨能護
<lb n="0359b10" ed="T"/>法。般若名智，波羅蜜者云到彼岸，謂由智力
<lb n="0359b11" ed="T"/>到涅槃岸。經者素怛覽，此云契經。契謂契合，
<lb n="0359b12" ed="T"/>契當道理，合有情機。經亦二義：一者貫穿、二
<lb n="0359b13" ed="T"/>者攝持。貫穿法相，攝持有情，故名爲經。就能
<lb n="0359b14" ed="T"/>所請及能所護，以稱經因。序謂由序，起正說
<lb n="0359b15" ed="T"/>之由致。品謂品類，或是義類。我聞等義類相
<lb n="0359b16" ed="T"/>從，攝義各別，名之爲品。八品之內，此品最
<lb n="0359b17" ed="T"/>初，名爲第一，故言</p>
<lb n="0359b18" ed="T"/><p xml:id="pT33p0359b1801">佛說仁王護國般若波羅蜜經序品第一。</p>
<lb n="0359b19" ed="T"/><p xml:id="pT33p0359b1901">第二辨所詮宗、能詮敎體者，自有兩門：先辨
<lb n="0359b20" ed="T"/>敎體、後顯宗旨。然出敎體，諸宗不同。薩婆
<lb n="0359b21" ed="T"/>多宗、毘曇俱舍及舊毘婆沙皆有兩說：一
<lb n="0359b22" ed="T"/>說音聲、二名句文，雖有兩說而無別判。新翻
<lb n="0359b23" ed="T"/>《俱舍》第一，具申兩釋亦無別判。《正理》第三
<lb n="0359b24" ed="T"/>叙兩師說，亦同《俱舍》兼有問答。故《正理》第三
<lb n="0359b25" ed="T"/>卷頌曰「牟尼說法蘊，數有八十千，彼體語或
<lb n="0359b26" ed="T"/>名，此色行蘊攝。」論云「有說：佛敎語爲自性，
<lb n="0359b27" ed="T"/>彼說法蘊皆色蘊攝，語用音聲爲自性故。有
<lb n="0359b28" ed="T"/>說：佛敎名爲自性，彼說法蘊皆行蘊攝，名不
<lb n="0359b29" ed="T"/>相應行爲性故。問：語敎異名，敎容是語，名敎
<pb n="0359c" ed="T" xml:id="T33.1708.0359c"/>
<lb n="0359c01" ed="T"/>別體。敎何是名？彼作是釋：要由有名，乃說爲
<lb n="0359c02" ed="T"/>敎。是故佛敎體卽是名。所以者何？詮義如實，
<lb n="0359c03" ed="T"/>故名佛敎。名能詮義，故敎是名。由是佛敎定
<lb n="0359c04" ed="T"/>名爲體，擧名爲首，以攝句文。」《顯宗》第三亦同
<lb n="0359c05" ed="T"/>《正理》。解云：西方諸師傳作此釋，《俱舍》、《正理》各
<lb n="0359c06" ed="T"/>有所歸。所以者何？令物生喜，音聲爲勝；若依
<lb n="0359c07" ed="T"/>詮法，名等卽強。故知所對皆有准據，由斯兩
<lb n="0359c08" ed="T"/>說皆是正義。依《大婆沙》百二十六，具申兩說，
<lb n="0359c09" ed="T"/>評家正義以聲爲體。故彼論云「問：如是佛敎
<lb n="0359c10" ed="T"/>以何爲體？爲是語業？爲是名等？答：應作是說，
<lb n="0359c11" ed="T"/>語業爲體。問：若爾，次後所說當云何通？如說
<lb n="0359c12" ed="T"/>佛敎名何法？答謂名身、句身、文身，次第行列、
<lb n="0359c13" ed="T"/>次第安布、次第建立。答：後文爲顯佛敎作用，
<lb n="0359c14" ed="T"/>不欲開示佛敎自體。謂次第行列安布建立
<lb n="0359c15" ed="T"/>名句文身，是佛敎用。有說：佛敎名等爲體。問：
<lb n="0359c16" ed="T"/>若爾，此文所說當云何通？如說佛敎，云何答
<lb n="0359c17" ed="T"/>謂佛語言唱詞評論語音語路語業語表，是
<lb n="0359c18" ed="T"/>謂佛敎？答：依展轉因，故作是說。如世子孫展
<lb n="0359c19" ed="T"/>轉生法，謂語起名，名能顯義。評家釋云：如是
<lb n="0359c20" ed="T"/>說者語業爲體，佛意所說，他所聞故。」具說如
<lb n="0359c21" ed="T"/>彼。問：<anchor xml:id="nkr_note_orig_0359002" n="0359002"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0359002" n="0359002"/><anchor xml:id="beg0359002" n="0359002"/>定<anchor xml:id="end0359002"/>不正理，依評家義。答：正理師意，理
<lb n="0359c22" ed="T"/>長爲正。故別生理，名等爲正。又解：衆賢具申
<lb n="0359c23" ed="T"/>兩家問答，非自判定，是故不違評家正義。若
<lb n="0359c24" ed="T"/>依經部以聲爲體，就彼宗中有三師說。一云：
<lb n="0359c25" ed="T"/>十二處中聲處爲性，離聲無別名句字故。一
<lb n="0359c26" ed="T"/>云：法處相續假聲以爲自性，唯是意識所緣
<lb n="0359c27" ed="T"/>性故。一云：通用假實二聲爲體，前二義故。若
<lb n="0359c28" ed="T"/>依大乘，諸敎不同。有處唯聲，如《維摩》等，「佛以
<lb n="0359c29" ed="T"/>一音演說法，衆生隨類各得解。」又《大界經》云
<pb n="0360a" ed="T" xml:id="T33.1708.0360a"/>
<lb n="0360a01" ed="T"/>「如來一語說法中，演說無量契經海。」如是等
<lb n="0360a02" ed="T"/>敎，誠證非一。有處但用名等爲體，如《成唯識》
<lb n="0360a03" ed="T"/>云「若名句文不異聲者，法詞無礙境應無別。」
<lb n="0360a04" ed="T"/>有處合說聲及名等以爲自性，如《<name role="" type="person">無垢稱</name>》云
<lb n="0360a05" ed="T"/>「或以音聲語言文字而作佛事」。有處能詮所
<lb n="0360a06" ed="T"/>詮合說爲體，如《瑜伽》八十一云「謂契經體，略
<lb n="0360a07" ed="T"/>有二種：一文、二義。文是所依，義是能依。如
<lb n="0360a08" ed="T"/>是二種，總名一切所知境界。」《顯揚》亦同。所以
<lb n="0360a09" ed="T"/>如是諸敎異者，三藏解云：「據實皆名句文身
<lb n="0360a10" ed="T"/>聲及文義合說爲體。而諸聖敎各據一義，故
<lb n="0360a11" ed="T"/>不相違。所以者何？以假從實，用聲爲體。離
<lb n="0360a12" ed="T"/>聲無別名句等故。以體從用，名等爲體，能詮
<lb n="0360a13" ed="T"/>諸法自性差別二所依故。假實相藉合說爲
<lb n="0360a14" ed="T"/>體，隨闕一種說不成故。生解究竟必由文義，
<lb n="0360a15" ed="T"/>是故諸說互不相違。」依此經文，唯有兩門：一
<lb n="0360a16" ed="T"/>法數門，以名句等四法爲體。故下文云「是經
<lb n="0360a17" ed="T"/>名味句，乃至千佛萬佛，說名味句。」又下經云
<lb n="0360a18" ed="T"/>「名味句音聲果，文字記句，一切如故。」二歸眞
<lb n="0360a19" ed="T"/>門，以眞如爲體。故下經云「法本如，重頌如，乃
<lb n="0360a20" ed="T"/>至論議如。」若廣分別，如《解深<anchor xml:id="nkr_note_add_0360a2001" n="0360a2001"/><anchor xml:id="beg0360a2001" n="0360a2001"/>密<anchor xml:id="end0360a2001"/>經》第一卷記。</p>
<lb n="0360a21" ed="T"/><p xml:id="pT33p0360a2101">言所詮宗者，諸說不同，略作三釋。一云：此經
<lb n="0360a22" ed="T"/>三種般若以爲宗旨，謂所觀空理卽是實相，
<lb n="0360a23" ed="T"/>能證之智卽是觀照，能詮聖敎以爲文字。是
<lb n="0360a24" ed="T"/>故〈觀空品〉中說三般若。一云：此經宗明二諦。
<lb n="0360a25" ed="T"/>所以者何？〈觀空品〉中明自利行，〈敎化品〉中明
<lb n="0360a26" ed="T"/>利他行。菩薩觀門不出二行，如是二行不出
<lb n="0360a27" ed="T"/>二諦，以眞諦故無能所護，以世諦故能所二
<lb n="0360a28" ed="T"/>護，自他行成。言二諦者，一者眞諦，是其空
<lb n="0360a29" ed="T"/>理；二者世諦，卽是有門。〈二諦品〉中當廣分別。
<pb n="0360b" ed="T" xml:id="T33.1708.0360b"/>
<lb n="0360b01" ed="T"/>一云：此經世尊自判三法輪中無相爲宗，故
<lb n="0360b02" ed="T"/>《解深密經》作如是說「初爲發趣聲聞乘者說
<lb n="0360b03" ed="T"/>四諦輪<note place="inline">如四阿含經</note>，次爲發趣菩薩乘者說無相輪
<lb n="0360b04" ed="T"/><note place="inline">諸般若等</note>，後爲發一切乘者說了義敎。」具如彼說。</p>
<lb n="0360b05" ed="T"/><p xml:id="pT33p0360b0501">問：此無相輪，三性中遣何等，<anchor xml:id="nkr_note_orig_0360001" n="0360001"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0360001" n="0360001"/><anchor xml:id="beg0360001" n="0360001"/>此<anchor xml:id="end0360001"/>三無性中依
<lb n="0360b06" ed="T"/>何無性？解云：西方諸師分成兩釋。一者淸辨，
<lb n="0360b07" ed="T"/><anchor xml:id="nkr_note_orig_0360002" n="0360002"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0360002" n="0360002"/><anchor xml:id="beg0360002" n="0360002"/>其<anchor xml:id="end0360002"/>遣三性以立爲空，卽說空理以爲無相，
<lb n="0360b08" ed="T"/>具如《掌珍》。二者護法，但遣所執以爲無相，如
<lb n="0360b09" ed="T"/>《深密》等。三無性中，淸辨、護法皆依三種無自
<lb n="0360b10" ed="T"/>性，亦以爲無相。由斯眞諦、慈恩三藏各依一
<lb n="0360b11" ed="T"/>宗。眞諦三藏，如其次第，具遣三性，立三無
<lb n="0360b12" ed="T"/>性：一遣分別性，立分別無相性；二遣依他，立
<lb n="0360b13" ed="T"/>依他無生性；三遣眞實性，立眞實無性性。於
<lb n="0360b14" ed="T"/>一眞如，遣三性故，立三無性，具如《三無性論》。
<lb n="0360b15" ed="T"/>是故眞諦大同淸辨，而差別者，淸辨菩薩立
<lb n="0360b16" ed="T"/>而無當。眞諦師意存三無性，非安立諦。二慈
<lb n="0360b17" ed="T"/>恩三藏，但遣所執，不遣二性，情有理無、理有
<lb n="0360b18" ed="T"/>情無二義別故。又三無性，如其次第，卽說三
<lb n="0360b19" ed="T"/>性爲三無性，故《三十唯識》言「卽依此三性，立
<lb n="0360b20" ed="T"/>彼三無性。」具如《成唯識》、《深密經》等。是故淸辨、
<lb n="0360b21" ed="T"/>護法二菩薩，各依自宗以釋此經。</p><p xml:id="pT33p0360b2114" cb:place="inline">問：如何得
<lb n="0360b22" ed="T"/>知此經具說三種無性？解云：如《解深密經》
<lb n="0360b23" ed="T"/>云「或如經，一切諸法皆無自性，無生無滅，本
<lb n="0360b24" ed="T"/>來寂靜，自性涅槃。依何密意世尊自說一切
<lb n="0360b25" ed="T"/>諸法皆無自性者，具依三種無自性密意，說
<lb n="0360b26" ed="T"/>言一切諸法皆無自性。無生無滅等者，唯依
<lb n="0360b27" ed="T"/>相無自性性說，或可亦依相及勝義無自性
<lb n="0360b28" ed="T"/>說。」</p><p xml:id="pT33p0360b2802" cb:place="inline">問：若爾，如何第二無相名爲不了？解云：據
<lb n="0360b29" ed="T"/>實具說三種無自性性，理無淺深，以隱密相，
<pb n="0360c" ed="T" xml:id="T33.1708.0360c"/>
<lb n="0360c01" ed="T"/>言一切法無自性等，而不分別配三無性。《深
<lb n="0360c02" ed="T"/>密經》等廣顯三種無自性性，是故第三法輪
<lb n="0360c03" ed="T"/>門中加「無自性性」四字，意顯別有三無性理，
<lb n="0360c04" ed="T"/>由是名爲了不了義，非理淺深名了不了。若
<lb n="0360c05" ed="T"/>廣分別，如《廣百論》第十卷中有三師釋：一瑜
<lb n="0360c06" ed="T"/>伽學徒立依他有，二淸辨菩薩說依他空，三
<lb n="0360c07" ed="T"/>護法菩薩雙破兩執。故彼論中云「第一瑜伽
<lb n="0360c08" ed="T"/>學徒，以理標宗云：分別所執法體是無，因緣
<lb n="0360c09" ed="T"/>所生法體是有，由斯感果，輪迴三有；或修加
<lb n="0360c10" ed="T"/>行，證三菩提，乃至廣說。爲證此義，引經頌
<lb n="0360c11" ed="T"/>云『遍計所執無，依他起性有，妄分別失壞，隨
<lb n="0360c12" ed="T"/>增減二邊。』第二淸辨釋此經云：名是遍計所
<lb n="0360c13" ed="T"/>執，義是依他起性。名於其義非有故無，義隨
<lb n="0360c14" ed="T"/>世間非無故有，不可引此證有依他。次瑜伽
<lb n="0360c15" ed="T"/>學徒破彼釋經，文有三節：初總<anchor xml:id="nkr_note_orig_0360003" n="0360003"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0360003" n="0360003"/><anchor xml:id="beg0360003" n="0360003"/>據<anchor xml:id="end0360003"/>非理、次
<lb n="0360c16" ed="T"/>別顯四失、後結破違經。初總破云：此釋不然，
<lb n="0360c17" ed="T"/>義相違故。次四失者，一若名於義非有故無，
<lb n="0360c18" ed="T"/>義亦於名是無何有？二又於其義所立名言，
<lb n="0360c19" ed="T"/>旣因緣生，如義應有。三若妄所執能詮性無，
<lb n="0360c20" ed="T"/>妄執所詮其性豈有？四名隨世俗有詮表能，
<lb n="0360c21" ed="T"/>汝不許爲依他起性，義亦隨俗假說有能，何
<lb n="0360c22" ed="T"/>不許爲遍計所執？後結<anchor xml:id="nkr_note_orig_0360004" n="0360004"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0360004" n="0360004"/><anchor xml:id="beg0360004" n="0360004"/>假<anchor xml:id="end0360004"/>云：世俗假立能詮
<lb n="0360c23" ed="T"/>所詮，無應並無、有應齊有。如今經說一有
<lb n="0360c24" ed="T"/>一無，故汝所言不符經義。次淸辨爲證己義，
<lb n="0360c25" ed="T"/>復引經言『由立此此名，詮於彼彼法。彼皆性
<lb n="0360c26" ed="T"/>非有，由法性皆然。』次瑜伽學徒破此經云：經
<lb n="0360c27" ed="T"/>意不說名於義無，但說所詮法性非有，辨諸
<lb n="0360c28" ed="T"/>法性皆不可詮，名言所詮皆是共相，諸法自
<lb n="0360c29" ed="T"/>相皆絕名言，自相非無、共相非有。此中略說
<pb n="0361a" ed="T" xml:id="T33.1708.0361a"/>
<lb n="0361a01" ed="T"/>所詮性無，非謂能詮其性實有，故頌但說彼
<lb n="0361a02" ed="T"/>非有言，不爾應言此性非有。次淸辨爲證依
<lb n="0361a03" ed="T"/>他性無，復引經中所說略頌『無有少法生，亦
<lb n="0361a04" ed="T"/>無少法滅。淨見觀諸法，非有亦非無。』次瑜伽
<lb n="0361a05" ed="T"/>學徒又破此說：此頌意顯遍計所執自性差
<lb n="0361a06" ed="T"/>別，能詮所詮其體皆空，無生無滅離執淨
<lb n="0361a07" ed="T"/>見，觀諸世間因緣所生非無非有。故此非證
<lb n="0361a08" ed="T"/>依他是無。次淸辨菩薩引經證成依他性空，
<lb n="0361a09" ed="T"/>故契經言『諸法從緣起，緣法兩皆無，能如是
<lb n="0361a10" ed="T"/>正知，名通達緣起。若法從緣生，此法都無性，
<lb n="0361a11" ed="T"/>若法都無性，此法非緣生。』次瑜伽學徒會彼
<lb n="0361a12" ed="T"/>經云：如是二經說緣生法雖無自性，而不相
<lb n="0361a13" ed="T"/>違。以從緣生法有二種：一者遍計所執、二者
<lb n="0361a14" ed="T"/>依他起性。此中意明遍計所執自性非有，不
<lb n="0361a15" ed="T"/>說依他。若說依他都無自性，便撥染淨二法
<lb n="0361a16" ed="T"/>皆無，名惡取空，自他俱損。次淸辨云：此妄分
<lb n="0361a17" ed="T"/>別，誰復能遮？得正見時，自當除遣。第三護法
<lb n="0361a18" ed="T"/>菩薩雙破空有兩執，建立中道依他起性非
<lb n="0361a19" ed="T"/>空非有。故彼復云：如是等類，隨見不同，分隔
<lb n="0361a20" ed="T"/>聖言，合成多分，互興諍論、各執一邊。旣不能
<lb n="0361a21" ed="T"/>除惡見塵垢，詎能契當諸佛世尊所說大乘
<lb n="0361a22" ed="T"/>淸淨妙旨？未會眞理，隨<anchor xml:id="nkr_note_add_0361a2201" n="0361a2201"/><anchor xml:id="beg0361a2201" n="0361a2201"/>己<anchor xml:id="end0361a2201"/>執情，自是非他，深
<lb n="0361a23" ed="T"/>可怖畏。應捨執著空有兩邊，領悟大乘不二中
<lb n="0361a24" ed="T"/>道。」廣說如彼。</p><p xml:id="pT33p0361a2406" cb:place="inline">問：護法宗，如《成唯識》不遣依他，
<lb n="0361a25" ed="T"/>如何此中說依他起非空非有？解云：護法正
<lb n="0361a26" ed="T"/><anchor xml:id="nkr_note_orig_0361001" n="0361001"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0361001" n="0361001"/><anchor xml:id="beg0361001" n="0361001"/>言<anchor xml:id="end0361001"/>，如《成唯識》不遣依他，而今欲成聖天論
<lb n="0361a27" ed="T"/>意，故立中道，而不相違。一云：護法正宗立中
<lb n="0361a28" ed="T"/>道義，而《成唯識》述瑜伽宗，故亦<anchor xml:id="nkr_note_orig_0361002" n="0361002"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0361002" n="0361002"/><anchor xml:id="beg0361002" n="0361002"/>不<anchor xml:id="end0361002"/>違。</p>
<lb n="0361a29" ed="T"/><p xml:id="pT33p0361a2901">第三顯敎所依所爲有情。亦有二門：一顯敎
<pb n="0361b" ed="T" xml:id="T33.1708.0361b"/>
<lb n="0361b01" ed="T"/>所依、二所爲有情。言所依者，聖敎雖衆，要唯
<lb n="0361b02" ed="T"/>三藏、二藏、十二部經。言三藏，一素怛纜，此云
<lb n="0361b03" ed="T"/>契經，義如上說。二毘奈耶，此云調伏，調伏身
<lb n="0361b04" ed="T"/>語七種非故；或調三業令不造惡亦名調伏。
<lb n="0361b05" ed="T"/>三阿毘達磨，此云對法，無漏聖道對境果故，
<lb n="0361b06" ed="T"/>名爲對法。或名摩怛尸迦，此云本母，分別法
<lb n="0361b07" ed="T"/>相，能生智故，名爲本母。言二藏者，如《攝大
<lb n="0361b08" ed="T"/>乘》「如是三藏，下乘上乘有差別故，則成二藏：
<lb n="0361b09" ed="T"/>一聲聞藏、二菩薩藏。」言十二部者，如《解深密》
<lb n="0361b10" ed="T"/>「所謂契經、應頌、記別、諷頌、自說、因緣、譬喩、
<lb n="0361b11" ed="T"/>本生、本事、方廣、希法、論議。」至〈二諦品〉當廣
<lb n="0361b12" ed="T"/>分別。此經一部，三藏之內是契經藏，二藏之
<lb n="0361b13" ed="T"/>內菩薩藏收，十二部中且初部攝。若廣分
<lb n="0361b14" ed="T"/>別，具如別章。</p><p xml:id="pT33p0361b1406" cb:place="inline">言所爲者，有其二義：一就三
<lb n="0361b15" ed="T"/>乘。如《解深密》三法輪中，一爲發趣聲聞乘者
<lb n="0361b16" ed="T"/>說四諦輪，二爲欲發趣菩薩乘者說無相敎，
<lb n="0361b17" ed="T"/>三爲發趣一切乘者說第三輪。故知此經爲
<lb n="0361b18" ed="T"/>菩薩說。若依五性，爲菩薩性及不定者故說
<lb n="0361b19" ed="T"/>此經。五<anchor xml:id="nkr_note_orig_0361003" n="0361003"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0361003" n="0361003"/><anchor xml:id="beg0361003" n="0361003"/>姓<anchor xml:id="end0361003"/>之義，具如別章。</p>
<lb n="0361b20" ed="T"/><p xml:id="pT33p0361b2001">第四翻譯時代依文正釋。卽有二門：一翻譯
<lb n="0361b21" ed="T"/>時代、二依文正釋。言翻譯時代者，此經一部，
<lb n="0361b22" ed="T"/>准下經文，自有兩本：一者廣本，故下〈散華品〉
<lb n="0361b23" ed="T"/>云「爾時十六大國王，聞佛所說十<anchor xml:id="nkr_note_orig_0361004" n="0361004"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0361004" n="0361004"/><anchor xml:id="beg0361004" n="0361004"/>方<anchor xml:id="end0361004"/>億偈般
<lb n="0361b24" ed="T"/>若波羅蜜經，散華供養。」故知此經亦有廣本。
<lb n="0361b25" ed="T"/>二者略本，梵本雖一，隨譯者異，乃成三本。一
<lb n="0361b26" ed="T"/>者，晉時<anchor xml:id="nkr_note_orig_0361005" n="0361005"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0361005" n="0361005"/><anchor xml:id="beg0361005" n="0361005"/>泰<anchor xml:id="end0361005"/>始元年，<name role="" type="person">月支國</name>三藏法師曇摩羅
<lb n="0361b27" ed="T"/>密，晉云法護，翻出一卷，名「仁王般若」。二者，
<lb n="0361b28" ed="T"/>秦時弘始三年，三藏法師鳩摩羅什，秦言童
<lb n="0361b29" ed="T"/>壽，於常安西明閣<name role="" type="person">逍遙園</name>別舘翻出一本，名
<pb n="0361c" ed="T" xml:id="T33.1708.0361c"/>
<lb n="0361c01" ed="T"/>「仁王護國般若波羅蜜」。三者，梁時承聖三年，
<lb n="0361c02" ed="T"/>西天竺優禪差國三藏法師波羅末陀，梁
<lb n="0361c03" ed="T"/>云眞諦，於豫章寶田寺翻出一卷，名「仁王般
<lb n="0361c04" ed="T"/>若經」，疏有六卷。雖有三本，晉本創初恐不周
<lb n="0361c05" ed="T"/>悉，眞諦一本隱而不行，故今且依秦時一本
<lb n="0361c06" ed="T"/><note place="inline">依<name role="" type="person">費長房</name>《三寶錄》三譯皆言一卷，然費學七《入藏目錄》卽云兩卷</note>。</p>
<lb n="0361c07" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0361c0701">經：如是我聞。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0361c0706" cb:place="inline">釋曰：自下第二判文正釋。於
<lb n="0361c08" ed="T"/>一部內，卽其八品，自有兩判：一依本記，大分
<lb n="0361c09" ed="T"/>爲四：一發起分，卽初〈序品〉；二正說分，謂次五
<lb n="0361c10" ed="T"/>品；三王得護國分，卽〈受持品〉；四流通分，卽〈囑
<lb n="0361c11" ed="T"/>累品〉。今判此經，依《佛地論》大分爲三：初之
<lb n="0361c12" ed="T"/>一品，名敎起因緣分；次有五品，名聖敎所說
<lb n="0361c13" ed="T"/>分；後有二品，名依敎奉行分。顯已聞等，卽是
<lb n="0361c14" ed="T"/>敎起所因所緣，故名敎起因緣分；正顯聖敎
<lb n="0361c15" ed="T"/>所說法門、品類差別，故名聖敎所說分；顯彼
<lb n="0361c16" ed="T"/>時衆聞佛聖敎，歡喜奉行，故名依敎奉行分。
<lb n="0361c17" ed="T"/>卽當舊說序、正、流通。序謂由序，起正說之由
<lb n="0361c18" ed="T"/>致。正卽正宗，辨所詮之宗義。通卽流通，攝
<lb n="0361c19" ed="T"/>末代之勝益。</p>
<lb n="0361c20" ed="T"/><p xml:id="pT33p0361c2001">就序分中，文別有二：初明證信序，後「爾時十
<lb n="0361c21" ed="T"/>號」下辨發起序。然此二序，有三差別：一者名
<lb n="0361c22" ed="T"/>別。一名證信，亦名通序；二名發起，亦名別
<lb n="0361c23" ed="T"/>序。說我聞等，令物生信，名爲證信。諸經皆
<lb n="0361c24" ed="T"/>同，名爲通序。以放光等發起正宗，名爲發起；
<lb n="0361c25" ed="T"/>隨部各別，名爲別序。二者時別。一名經前序，
<lb n="0361c26" ed="T"/>未說經時，先發起故；二名經後序，說經以後
<lb n="0361c27" ed="T"/>方始諸故。三者人別。一名如來序，於諸經中
<lb n="0361c28" ed="T"/>佛發起故；二名阿難序，由阿難請方始說故。</p>
<lb n="0361c29" ed="T"/><p xml:id="pT33p0361c2901">就證信中，略有四門：一說事緣起、二說事之
<pb n="0362a" ed="T" xml:id="T33.1708.0362a"/>
<lb n="0362a01" ed="T"/>意、三辨事多少、四隨事別釋。</p><p xml:id="pT33p0362a0112" cb:place="inline">言緣起者，如
<lb n="0362a02" ed="T"/>《智度論》第二卷云「佛涅槃時，於俱<anchor xml:id="nkr_note_orig_0362001" n="0362001"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0362001" n="0362001"/><anchor xml:id="beg0362001" n="0362001"/>第<anchor xml:id="end0362001"/>那竭國
<lb n="0362a03" ed="T"/>薩羅樹間，北首而臥，將入涅槃。爾時阿難親
<lb n="0362a04" ed="T"/>愛未除，未離欲故。心沒憂海，不能自出。爾時
<lb n="0362a05" ed="T"/>長老阿<g ref="#CB00145">㝹</g>樓豆語阿難言：『汝等是守護佛法
<lb n="0362a06" ed="T"/>藏者，不應如凡人沒憂海。諸有爲法，皆是無
<lb n="0362a07" ed="T"/>常，汝何憂愁？又佛世尊手付汝法，汝今愁悶
<lb n="0362a08" ed="T"/>失所<anchor xml:id="nkr_note_orig_0362002" n="0362002"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0362002" n="0362002"/><anchor xml:id="beg0362002" n="0362002"/>聞<anchor xml:id="end0362002"/>事。汝當問佛：佛涅槃後，云何修行？
<lb n="0362a09" ed="T"/>誰當作師？惡口車匿云何共住<note place="inline">《長含經》第四卷闡拏比丘云何共住</note>？
<lb n="0362a10" ed="T"/>佛諸經首作何等語？』阿難卽以此事問佛。佛
<lb n="0362a11" ed="T"/>吿阿難：『行四念處。戒經爲師。車匿比丘如梵
<lb n="0362a12" ed="T"/>法治<note place="inline">《長阿含》第四、《增一阿含》三十六皆云：梵法治者，卽是不共語也。廣說如彼</note>。佛諸經首
<lb n="0362a13" ed="T"/>皆稱「如是我聞」等語。』」依《集法經》及《涅槃》後分，
<lb n="0362a14" ed="T"/>大同《智論》，恐繁不述。《大悲經》說是憂波離敎
<lb n="0362a15" ed="T"/>阿難問。所以經論說不同者，二人共敎，各據
<lb n="0362a16" ed="T"/>一義亦不相違。</p><p xml:id="pT33p0362a1607" cb:place="inline">說事意者，略有二種：一爲
<lb n="0362a17" ed="T"/>斷疑、二爲生信。言斷疑者，眞諦記云「微細律
<lb n="0362a18" ed="T"/>說：阿難比丘當昇高座出法藏時，身卽如佛，
<lb n="0362a19" ed="T"/>具諸相好。若下高座，還復本形。衆見此瑞，遂
<lb n="0362a20" ed="T"/>有三疑：一疑大師釋迦如來以慈悲故，從涅
<lb n="0362a21" ed="T"/>槃起，更宣深法；二疑諸佛他方來；三疑阿難
<lb n="0362a22" ed="T"/>轉身成佛。今欲除遣三種疑故，亦說『如是我
<lb n="0362a23" ed="T"/>聞』等語，明其阿難親從佛聞，非關慈悲從涅
<lb n="0362a24" ed="T"/>槃起，亦非餘佛從他方來，又非阿難轉身成
<lb n="0362a25" ed="T"/>佛自說經也。」言生信者，<anchor xml:id="nkr_note_orig_0362003" n="0362003"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0362003" n="0362003"/><anchor xml:id="beg0362003" n="0362003"/>妙<anchor xml:id="end0362003"/>《智度論》云「說時
<lb n="0362a26" ed="T"/>方人，欲令衆生心生信故。」</p>
<lb n="0362a27" ed="T"/><p xml:id="pT33p0362a2701">事多少者，自有三說。一者眞諦《七事記》中開
<lb n="0362a28" ed="T"/>爲七事：一如是者，標所聞法。一部文理，決定
<lb n="0362a29" ed="T"/>可信。二言我者，出能聞人，卽是阿難。三言聞
<pb n="0362b" ed="T" xml:id="T33.1708.0362b"/>
<lb n="0362b01" ed="T"/>者，親奉音旨。四一時者，顯所聞法，善會時
<lb n="0362b02" ed="T"/>機。五佛世尊，出能說師。六住處者，顯說有
<lb n="0362b03" ed="T"/>處。七大比丘，顯非獨聞。然此七事總唯四意：
<lb n="0362b04" ed="T"/>初如是者，明所聞法。次我聞者，辨能聞人，次
<lb n="0362b05" ed="T"/>二證所聞法，後二證能聞人，廣說如彼。二依
<lb n="0362b06" ed="T"/>龍猛《大智度論》開爲六事：一信、二聞、三時、
<lb n="0362b07" ed="T"/>四主、五處、六衆。<name role="" type="person">世親</name>《燈論》然說六事，故彼
<lb n="0362b08" ed="T"/>頌言「前三明弟子，後三證師說，一切修多羅，
<lb n="0362b09" ed="T"/>法門皆如是。」三依親光《佛地論》中攝爲五事：
<lb n="0362b10" ed="T"/>一總顯已聞、二敎起時分、三別顯敎主、四顯
<lb n="0362b11" ed="T"/>敎起處、五敎所被機。</p><p xml:id="pT33p0362b1109" cb:place="inline">隨事別釋者，雖有七
<lb n="0362b12" ed="T"/>六五事不同，且依五事以釋此經。於中同異，
<lb n="0362b13" ed="T"/>至文對辨。</p><p xml:id="pT33p0362b1305" cb:place="inline">言如是我聞者，卽是第一總顯
<lb n="0362b14" ed="T"/>已聞。釋有三義：一者總釋如是我聞、二者
<lb n="0362b15" ed="T"/>別釋如是我聞、三者申其合說之意。言總釋
<lb n="0362b16" ed="T"/>者，謂傳佛敎曼殊室利及阿難等皆作此言，
<lb n="0362b17" ed="T"/>如是所說甚深句義，我昔曾聞。</p><p xml:id="pT33p0362b1713" cb:place="inline">言別釋者，先
<lb n="0362b18" ed="T"/>釋如是，後解我聞。言如是者，此地諸師雖
<lb n="0362b19" ed="T"/>有多釋，且述西方三藏及論說。西方三藏略
<lb n="0362b20" ed="T"/>有三說。一眞諦三藏云：言如是者，是決定義。
<lb n="0362b21" ed="T"/>有其二種：一文、二理，文是能詮、理卽所詮。
<lb n="0362b22" ed="T"/>阿難所傳，文理決定，如佛所說，故曰如是。二
<lb n="0362b23" ed="T"/>長耳三藏釋有三義：一就佛釋，三世諸佛所
<lb n="0362b24" ed="T"/>說無異，故名爲如；以同說故，稱之爲是。二依
<lb n="0362b25" ed="T"/>法解；諸法實相；故名爲如；如如而說，故稱爲
<lb n="0362b26" ed="T"/>是。三依僧辨，阿難所傳不異佛說，故名爲如；
<lb n="0362b27" ed="T"/>永離過非，稱之曰是。三<name role="" type="person">菩提留支</name>略爲四義：
<lb n="0362b28" ed="T"/>一者發心如是，謂自念言：我當如是發菩提
<lb n="0362b29" ed="T"/>心修諸善行。二者敎他如是，敎前人言：汝當
<pb n="0362c" ed="T" xml:id="T33.1708.0362c"/>
<lb n="0362c01" ed="T"/>如是發菩提心修諸善行。三者譬喩如是，是
<lb n="0362c02" ed="T"/>人威德熾盛如日光明，智慧深廣猶如大
<lb n="0362c03" ed="T"/>海，面貌端正猶如滿月。四者決定如是，我如
<lb n="0362c04" ed="T"/>是見聞等。今言如是者，但取第四決定如是。
<lb n="0362c05" ed="T"/>傳法者言：我從佛聞所說理敎，我之所說，不
<lb n="0362c06" ed="T"/>多不少、不錯不謬，決定如是。不謬傳之失，故
<lb n="0362c07" ed="T"/>曰如是。依諸論說亦有三釋：一依功德施。《般
<lb n="0362c08" ed="T"/>若論》云「如是我聞者，顯示此經是世尊現覺
<lb n="0362c09" ed="T"/>而演，非自所作。」二依龍猛《智度論》云「如是
<lb n="0362c10" ed="T"/>者，卽信也。佛法大海中，信爲能入，智慧能度。
<lb n="0362c11" ed="T"/>其信順者，言是事如是。其不信者，言此事不
<lb n="0362c12" ed="T"/>如是。」廣說如彼。三依親光《佛地論》中爲四義
<lb n="0362c13" ed="T"/>故，第一云如是，總言依四義轉：一依譬喩，謂
<lb n="0362c14" ed="T"/>當所說如是文句，如我昔聞<note place="inline">此卽以今喩古</note>；二依敎誨，
<lb n="0362c15" ed="T"/>謂吿時衆，如是當聽我昔所聞。三依問答，謂
<lb n="0362c16" ed="T"/>有問言：「汝當所說昔定聞耶？」故此答言：「如是
<lb n="0362c17" ed="T"/>我聞。」四依許可，謂結集時，諸菩薩衆咸共請
<lb n="0362c18" ed="T"/>言：「如汝所聞，當如是說。」傳法菩薩便許彼言：
<lb n="0362c19" ed="T"/>「如是當說如是我聞。」又如是言，信可審定，謂
<lb n="0362c20" ed="T"/>如是法我昔曾聞，此事如是，齊此當說，定無
<lb n="0362c21" ed="T"/>有異<note place="inline">此依信可釋經中所說如是言者，是文殊、阿難信可審定之言。謂如是經法，我昔聞此事，如是此經中
<lb n="0362c22" ed="T"/>所明之義，我今當說，定無爲異也</note>。又《佛地論》有三師釋：一云第
<lb n="0362c23" ed="T"/>四、一云四中唯依後二、一云總依四義而說，
<lb n="0362c24" ed="T"/>廣如彼論。</p><p xml:id="pT33p0362c2405" cb:place="inline">別釋我聞者，先釋我相，後解其
<lb n="0362c25" ed="T"/>聞。所言我者。傳法文殊及阿難等，五蘊身上
<lb n="0362c26" ed="T"/>假立爲我，耳根發識能聞所說，故名爲聞。故
<lb n="0362c27" ed="T"/>《佛地論》云「我謂諸蘊世俗假者，聞謂耳根發
<lb n="0362c28" ed="T"/>識聽受。廢別就總，故言我聞。」</p><p xml:id="pT33p0362c2812" cb:place="inline">問：佛法中無人
<lb n="0362c29" ed="T"/>無我，如何諸經皆說我聞？解云：此義諸說不
<pb n="0363a" ed="T" xml:id="T33.1708.0363a"/>
<lb n="0363a01" ed="T"/>同。依龍猛宗，如《智度論》第一，說四悉檀中，世
<lb n="0363a02" ed="T"/>界悉檀故說有我，第一義悉檀故說無我。</p><p xml:id="pT33p0363a0217" cb:place="inline">問：
<lb n="0363a03" ed="T"/>豈不《中論》說實相門中，非我非無我。如何《智
<lb n="0363a04" ed="T"/>度論》中說爲無我？答：不相違。世界悉檀卽說
<lb n="0363a05" ed="T"/>爲我，第一義中說爲無我，各各爲人。或我無
<lb n="0363a06" ed="T"/>我雙遣二執，亦得說言非我非無我。故《中論》
<lb n="0363a07" ed="T"/>云「諸佛或說我，或說於無我。諸法實相中，非
<lb n="0363a08" ed="T"/>我非無我。」若偏對我，卽說無我以爲實相。若
<lb n="0363a09" ed="T"/>雙遣執，非我非無我以爲實相。各據一義，故
<lb n="0363a10" ed="T"/>不相違。依彌勒宗《瑜伽》第六「由四因故，依諸
<lb n="0363a11" ed="T"/>蘊中假說爲我。一爲世間言說易故、二欲隨順
<lb n="0363a12" ed="T"/>諸世間故、三爲斷除決定無我諸怖畏故、四
<lb n="0363a13" ed="T"/>爲宣說自他得失令其決定信解心故。」廣釋
<lb n="0363a14" ed="T"/>四因，如《雜集論》第十三說。</p><p xml:id="pT33p0363a1411" cb:place="inline">所言聞者，自有
<lb n="0363a15" ed="T"/>二義：一依法相、二就唯識。依法相者，諸說不
<lb n="0363a16" ed="T"/>同。薩婆多宗，耳聞非識。法敎論師，識聞非
<lb n="0363a17" ed="T"/>耳，《成實》亦同。譬喩論者，和合能聞，如《大婆
<lb n="0363a18" ed="T"/>娑》第十三說。今依大乘龍樹菩薩，自有兩釋：
<lb n="0363a19" ed="T"/>一耳聞非識、二和合能聞。如《智度論》雖有兩
<lb n="0363a20" ed="T"/>釋，和合爲正，正釋聞中說和合故。依彌勒
<lb n="0363a21" ed="T"/>宗，自有三說：一云耳聞非識。《雜集論》云「耳界
<lb n="0363a22" ed="T"/>何相？謂能聞聲。」又《瑜伽》云「數於此聲至能聞
<lb n="0363a23" ed="T"/>故。一云識聞，非耳。」《佛地論》云「聞謂耳根發識
<lb n="0363a24" ed="T"/>聽受。」又《瑜伽釋》論云「聞謂聽聞，卽是耳根發
<lb n="0363a25" ed="T"/>耳識，聞言敎故。」又解：二論耳聞識非發識，耳
<lb n="0363a26" ed="T"/>根是聞體故。一云：二論和合能聞，根識和合
<lb n="0363a27" ed="T"/>是聞體故，故《雜集》云「問：爲眼見色？爲識等耶？
<lb n="0363a28" ed="T"/>答：非眼見色：亦非識等：以一切法無作用故。
<lb n="0363a29" ed="T"/>由有和合：假立爲見。耳等亦爾。」廣說如彼。所
<pb n="0363b" ed="T" xml:id="T33.1708.0363b"/>
<lb n="0363b01" ed="T"/>以如是諸論異者，爲顯聞聲最勝依故。《瑜伽》
<lb n="0363b02" ed="T"/>等說耳爲聞，就分別義故。《佛地》等<anchor xml:id="nkr_note_orig_0363001" n="0363001"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0363001" n="0363001"/><anchor xml:id="beg0363001" n="0363001"/>云<anchor xml:id="end0363001"/>識爲聞，
<lb n="0363b03" ed="T"/>爲顯諸法無作用故。《智度論》及《雜集》等，和合
<lb n="0363b04" ed="T"/>爲聞。各據一義，互不相違。依唯識理以解聞
<lb n="0363b05" ed="T"/>者，自有二釋，故《佛地》云「有義如來慈悲本願
<lb n="0363b06" ed="T"/>增上緣力，聞者識上文義相生。此文義相，雖
<lb n="0363b07" ed="T"/>親依自善根力起，而就強緣，名爲佛說。由耳
<lb n="0363b08" ed="T"/>根力，自心變現，故名我聞。」有義：聞者善根本
<lb n="0363b09" ed="T"/>願增上緣力，如來識上文<anchor xml:id="nkr_note_orig_0363002" n="0363002"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0363002" n="0363002"/><anchor xml:id="beg0363002" n="0363002"/>義<anchor xml:id="end0363002"/>相生。此文義
<lb n="0363b10" ed="T"/>相，是佛利他善根所起，名爲佛說。聞者識心
<lb n="0363b11" ed="T"/>雖不取得，然似彼相分明顯現，故名我聞。解
<lb n="0363b12" ed="T"/>云：《佛地》二師所說，初卽那伽犀那，那伽此云
<lb n="0363b13" ed="T"/>龍、犀那云軍，卽是龍軍論師也，不許佛果有
<lb n="0363b14" ed="T"/>色聲等。第二師義，許佛果中具色聲等，護法
<lb n="0363b15" ed="T"/>等宗皆依後釋。</p><p xml:id="pT33p0363b1507" cb:place="inline">問曰：阿難如來成道日生，經
<lb n="0363b16" ed="T"/>二十年方爲侍者，前所說經皆非親聞，如何
<lb n="0363b17" ed="T"/>諸經皆說我聞？答：依《報恩經》釋有三義：一者
<lb n="0363b18" ed="T"/>阿難從他諸天及諸比丘邊傳聞。二者佛入
<lb n="0363b19" ed="T"/>世俗心，令阿難知前所說經。三者前所說經
<lb n="0363b20" ed="T"/>佛重爲說。佛善巧力故，於一法句中演無量
<lb n="0363b21" ed="T"/>法，能以無量法爲一句義。佛粗示其端，阿難
<lb n="0363b22" ed="T"/><anchor xml:id="nkr_note_orig_0363003" n="0363003"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0363003" n="0363003"/><anchor xml:id="beg0363003" n="0363003"/>蓋<anchor xml:id="end0363003"/>已得知，速利強持力故。</p><p xml:id="pT33p0363b2211" cb:place="inline">問曰：阿難旣是聲
<lb n="0363b23" ed="T"/>聞，如何能持大乘經典？答：阿難有三。一者阿
<lb n="0363b24" ed="T"/>難陀，持聲聞法；二者阿難賢，持緣覺法；三者
<lb n="0363b25" ed="T"/>阿難海，持摩訶衍。第三阿難持大乘經，故不
<lb n="0363b26" ed="T"/>相違。如《金剛仙論》及眞諦所引《闍王懺悔經》
<lb n="0363b27" ed="T"/>說。</p><p xml:id="pT33p0363b2702" cb:place="inline">第三申其合說意者，《佛地論》云「應知說此
<lb n="0363b28" ed="T"/>如是我聞，意避增減異分過失。謂如是法，我
<lb n="0363b29" ed="T"/>從佛聞，非他展轉。顯示聞者有所堪能，諸有
<pb n="0363c" ed="T" xml:id="T33.1708.0363c"/>
<lb n="0363c01" ed="T"/>所聞皆離增減異分過失。非如凡夫無所堪
<lb n="0363c02" ed="T"/>能，諸有所聞或不能離增減異分。結集法時，
<lb n="0363c03" ed="T"/>傳佛敎者依如來敎，初說此言，爲令衆生恭
<lb n="0363c04" ed="T"/>敬信受，言如是法我從佛聞，文義決定無所
<lb n="0363c05" ed="T"/>增減。是故聞者，應正聞已，如理思惟，當勤
<lb n="0363c06" ed="T"/>修學。」</p></cb:div>
<lb n="0363c07" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0363c0701">經：一時。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0363c0704" cb:place="inline">釋曰：第二敎起時分。西方諸師略
<lb n="0363c08" ed="T"/>有三釋。一<name role="" type="person">菩提留支</name>云：時有多種，謂念日
<lb n="0363c09" ed="T"/>夜，壽等百<anchor xml:id="nkr_note_orig_0363004" n="0363004"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0363004" n="0363004"/><anchor xml:id="beg0363004" n="0363004"/>歲<anchor xml:id="end0363004"/>，及一切時。今一時者，正是如
<lb n="0363c10" ed="T"/>來說此經時。二長耳云：時有三種。一迦羅
<lb n="0363c11" ed="T"/>時，此云別相時，如來戒律大戒時、出家時，
<lb n="0363c12" ed="T"/>國王得聞，餘不合聞。二三摩耶時，此云破邪
<lb n="0363c13" ed="T"/>見時，謂五部《阿含》、九分達摩，不簡黑白，一切
<lb n="0363c14" ed="T"/>得聞<note place="inline">五部阿含，是《長》、《增一》、《中》、《雜》。有部言九分者，一分別說戒、二世間、三因緣、四界、五同隨得、六名
<lb n="0363c15" ed="T"/>句文、七集定、八集業、九諸蘊。一分有六千偈，六九五十四，合五萬四千偈。如眞論部集記第一說</note>。三世
<lb n="0363c16" ed="T"/>流布者，如說一時佛在恒河岸、一時在申恕
<lb n="0363c17" ed="T"/>林。今言一時，但依後二，或唯第三。眞諦三藏
<lb n="0363c18" ed="T"/>說有十時，恐繁不述。今依諸論亦有三說：一
<lb n="0363c19" ed="T"/>功德施。《般若論》云「言一時者，說此經時，餘時
<lb n="0363c20" ed="T"/>復說無量經故。」二依龍猛《智度論》云「時有二
<lb n="0363c21" ed="T"/>種：一迦羅時，通假及實，內外通用。二三摩耶
<lb n="0363c22" ed="T"/>時，唯假非實。經云一時，依三摩耶說，以破實
<lb n="0363c23" ed="T"/>時，說假時故。」具說如彼。三依親光《佛地論》
<lb n="0363c24" ed="T"/>中時有三種：一者說聽究竟，總名一時。故
<lb n="0363c25" ed="T"/>彼論云「言一時者，謂說聽時。此就刹那相續
<lb n="0363c26" ed="T"/>無斷，說聽究竟總名一時<note place="inline">此卽總說一會說法，說聽究竟總名一時</note>。
<lb n="0363c27" ed="T"/>若不爾者，字名句等說聽時異，云何言一
<lb n="0363c28" ed="T"/><note place="inline">此卽反解。若不就其說聽究竟名一時者，如初說字、次名、後句，乃至頌品部等，說聽時異，云何言一</note>？」二者
<lb n="0363c29" ed="T"/>一刹那頃能持、能說、能領、能受，故名一時。故
<pb n="0364a" ed="T" xml:id="T33.1708.0364a"/>
<lb n="0364a01" ed="T"/>彼論云「或能說者得陀羅尼，於一字中一刹
<lb n="0364a02" ed="T"/>那頃能持能說一切法門。或能聽者得淨耳
<lb n="0364a03" ed="T"/>根，一刹那頃聞一字時，於餘一切法皆無障
<lb n="0364a04" ed="T"/>礙悉能領受故名一時<note place="inline">初也。已上得陀羅尼耳根功德，一刹那頃能持能說
<lb n="0364a05" ed="T"/>能領能受故名一時也</note>。」三者共相會遇，名爲一時。故彼論
<lb n="0364a06" ed="T"/>云「或相會遇，時分無別，故名一時。卽是說
<lb n="0364a07" ed="T"/>聽共相會遇，同一時義<note place="inline">感聖赴機，更相會遇，名一時也。或可爲四：開說聽異
<lb n="0364a08" ed="T"/>爲二時故</note>。」</p><p xml:id="pT33p0364a0805" cb:place="inline">問：一及時，其體是何？答：一是數，時卽時
<lb n="0364a09" ed="T"/>分。薩婆多宗及經部宗無別有法，卽用五蘊
<lb n="0364a10" ed="T"/>爲性，處界門中有爲爲性。今依大乘，自有兩
<lb n="0364a11" ed="T"/>釋：一龍猛宗，數及時等皆無有體，非蘊處界
<lb n="0364a12" ed="T"/>三科所攝。故《智度論》云「數時等法實無所有，
<lb n="0364a13" ed="T"/>陰入持所不攝故<note place="inline">持卽界也，持自性故</note>。」又彼論云「時方離
<lb n="0364a14" ed="T"/>合一異長短名字，凡人心著謂是實有。」廣說
<lb n="0364a15" ed="T"/>如彼。二彌勒宗，數時卽是有爲法上分位假
<lb n="0364a16" ed="T"/>立，二十四不相應中數及時也。五蘊門中行
<lb n="0364a17" ed="T"/>蘊所攝，界處門中法處法界，意識境故。《佛地
<lb n="0364a18" ed="T"/>論》云「時者卽是有爲法上假立分位<note place="inline">約法相釋</note>，或是
<lb n="0364a19" ed="T"/>心上分位影像<note place="inline">約唯識釋</note>。依色心等總假立故，是
<lb n="0364a20" ed="T"/>不相應行蘊所攝。」</p><p xml:id="pT33p0364a2008" cb:place="inline">問：何不別顯如下處等，但
<lb n="0364a21" ed="T"/>說一時？答：晝夜時分諸方不定，不可別說。又
<lb n="0364a22" ed="T"/>義不定，或一刹那、或復相續，不可定說。是故
<lb n="0364a23" ed="T"/>總相但說一時。</p></cb:div>
<lb n="0364a24" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0364a2401">經：佛。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0364a2403" cb:place="inline">釋曰：第三別顯敎主。《智度論》云「說佛
<lb n="0364a25" ed="T"/>法人，有其五種：一佛自說、二弟子說、三神仙
<lb n="0364a26" ed="T"/>說、四諸天說、五化人說。」爲簡餘四，故標佛
<lb n="0364a27" ed="T"/>也。自覺覺他、覺行窮滿，故名爲佛。廣如餘處。
<lb n="0364a28" ed="T"/>然諸經首標名不同，乃有四種：自有經初唯
<lb n="0364a29" ed="T"/>置佛名，如《涅槃》等；自有經初唯婆伽婆，如《大
<pb n="0364b" ed="T" xml:id="T33.1708.0364b"/>
<lb n="0364b01" ed="T"/>品》等；自有經初雙標兩號，如《無上依》等；或有
<lb n="0364b02" ed="T"/>經文二號俱無，如《多心》等。所以如是諸本異
<lb n="0364b03" ed="T"/>者，《多心經》等於一部中別<anchor xml:id="nkr_note_orig_0364001" n="0364001"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0364001" n="0364001"/><anchor xml:id="beg0364001" n="0364001"/>銀<anchor xml:id="end0364001"/>流行，故不標
<lb n="0364b04" ed="T"/>名。餘之三句，西方三說：一依《眞實論》，一切經
<lb n="0364b05" ed="T"/>初唯應說佛。故彼論云「問：大師十號經中，何
<lb n="0364b06" ed="T"/>故不列餘九而獨稱佛？答：有十義故。一覺勝
<lb n="0364b07" ed="T"/>無敵；二不由他悟；三離二無知<note place="inline">一解脫障無知、二一切智障無
<lb n="0364b08" ed="T"/>知</note>；四已過睡眠；五譬如蓮華；六自性無染；七
<lb n="0364b09" ed="T"/>具足三義<note place="inline">三義者，一假名佛，卽六神通。二寂靜佛，惑不生故三眞實佛，卽眞如也</note>；八具
<lb n="0364b10" ed="T"/>於三德<note place="inline">一法身、二般若、三解脫</note>；九具三寶性；十自知令他
<lb n="0364b11" ed="T"/>知。佛具十義，餘名不爾，故諸經首皆稱佛也。」
<lb n="0364b12" ed="T"/>廣如本記。二依《佛地論》一切經初安薄伽梵，
<lb n="0364b13" ed="T"/>謂具六德，破四魔故。故彼論云「薄伽梵聲，依
<lb n="0364b14" ed="T"/>六義轉。一自在義，永不繫屬諸煩惱故。二熾
<lb n="0364b15" ed="T"/>盛義，是炎猛智火所燒<anchor xml:id="nkr_note_orig_0364002" n="0364002"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0364002" n="0364002"/><anchor xml:id="beg0364002" n="0364002"/>經<anchor xml:id="end0364002"/>故。三端嚴義，妙
<lb n="0364b16" ed="T"/>三十二大士相等所莊飾故。四名稱義，一切
<lb n="0364b17" ed="T"/>殊勝功德圓滿無不知故。五吉祥義，一切世
<lb n="0364b18" ed="T"/>間親近供養咸稱讚故。六尊貴義，具一切德，
<lb n="0364b19" ed="T"/>常起方便，利益安樂一切有情無懈癈故。如
<lb n="0364b20" ed="T"/>有頌言：自在熾盛與端嚴，名稱吉祥及尊貴，
<lb n="0364b21" ed="T"/>如是六種義差別，應知總名爲薄伽。」四魔怨
<lb n="0364b22" ed="T"/>者，煩惱魔、蘊魔、死魔、自在天魔。</p><p xml:id="pT33p0364b2213" cb:place="inline">問：佛具十
<lb n="0364b23" ed="T"/>種功德名號，何故如來敎傳法者，一切經首
<lb n="0364b24" ed="T"/>但置如是薄伽梵名？答：謂此一名世咸尊重，
<lb n="0364b25" ed="T"/>故諸外道皆稱本師名薄伽梵。又此一名總
<lb n="0364b26" ed="T"/>攝衆德，餘名不爾，是故經首皆置此名。《金剛
<lb n="0364b27" ed="T"/>仙論》亦同《佛地》，廣說婆伽婆，如《涅槃》經首及
<lb n="0364b28" ed="T"/>《智度論》。三依眞諦，一切經初皆令雙標佛婆
<lb n="0364b29" ed="T"/>伽婆。故《七事記》云「佛婆伽婆有其四句：一是
<pb n="0364c" ed="T" xml:id="T33.1708.0364c"/>
<lb n="0364c01" ed="T"/>佛非婆伽婆，卽聲聞二乘觀，世諦證無餘涅
<lb n="0364c02" ed="T"/>槃，在自位中得名爲佛，不修功德行故非婆
<lb n="0364c03" ed="T"/>伽婆。二是婆伽婆非佛，卽是菩薩，修功德故
<lb n="0364c04" ed="T"/>名婆伽婆，旣在因位智慧未滿不得名佛。三
<lb n="0364c05" ed="T"/>非佛非婆伽婆，卽是凡夫，不修功德故非婆
<lb n="0364c06" ed="T"/>伽婆，不修智慧故不名爲佛。四是佛亦婆伽
<lb n="0364c07" ed="T"/>婆，卽是佛世尊，智慧滿故名爲佛，功德具
<lb n="0364c08" ed="T"/>足故是婆伽婆。若但佛，恐濫二乘；若單婆
<lb n="0364c09" ed="T"/>伽，婆濫菩薩及轉輪王。若合說者，卽是如來，
<lb n="0364c10" ed="T"/>故諸經首皆標兩號。」雖有三解，今依此經同
<lb n="0364c11" ed="T"/>《眞實論》，唯名佛也。</p></cb:div>
<lb n="0364c12" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0364c1201">經：住<name role="" type="person">王舍城</name><name role="" type="person">耆闍崛山</name>中。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0364c1211" cb:place="inline">釋曰：第四說經
<lb n="0364c13" ed="T"/>處也。國名<name role="" type="person">摩竭提</name>，或云<name role="" type="person">摩竭陀</name>，亦言嘿偈
<lb n="0364c14" ed="T"/>陀，又作<name role="" type="person">摩伽陀</name>，皆梵音訛轉也。正言<name role="" type="person">摩竭陀</name>，
<lb n="0364c15" ed="T"/>此云善勝國，或云無惱害國。一云：摩伽，星名，
<lb n="0364c16" ed="T"/>此云不惡，陀者處也，名爲不惡處國，亦名星
<lb n="0364c17" ed="T"/>處國。依《法華論》如<name role="" type="person">王舍城</name>勝餘城，<name role="" type="person">耆闍崛山</name>
<lb n="0364c18" ed="T"/>勝餘山，以佛在勝處說故，顯此法門勝也。今
<lb n="0364c19" ed="T"/>先解城、後解其山。眞諦云：律毘婆沙自有三
<lb n="0364c20" ed="T"/>釋。一云：婆藪王子初共人民造舍，卽爲鬼神
<lb n="0364c21" ed="T"/>壞之，唯留王舍。如是至七，太子敎言：「但更造
<lb n="0364c22" ed="T"/>舍，悉題王舍。」於是遂得不毀，因此立名爲王
<lb n="0364c23" ed="T"/>舍城。二云：輪王出世相承住此，故名王舍。三
<lb n="0364c24" ed="T"/>云：四天王共修羅鑽乳海，得爲甘露，於此山
<lb n="0364c25" ed="T"/>中起舍，七日守之然後乃分之，因此立名爲
<lb n="0364c26" ed="T"/><name role="" type="person">王舍城</name>。依《智度論》亦有三釋。一云：<name role="" type="person">摩伽陀</name>
<lb n="0364c27" ed="T"/>王初生一子，一頭兩面四臂。後大成人，有大
<lb n="0364c28" ed="T"/>力勢，治<name role="" type="person">閻浮提</name>之天下，取諸國王一萬八千，
<lb n="0364c29" ed="T"/>置此五山中住，因此立名爲<name role="" type="person">王舍城</name>。一云：摩
<pb n="0365a" ed="T" xml:id="T33.1708.0365a"/>
<lb n="0365a01" ed="T"/>伽王先所住城中失火，一燒一作，如是至七。
<lb n="0365a02" ed="T"/>國人疲役，王卽更求住處。見此五山周匝如
<lb n="0365a03" ed="T"/>城，卽作宮殿於中止住，故名<name role="" type="person">王舍城</name>。一云：往
<lb n="0365a04" ed="T"/>昔世時此國有王名曰廣車，出遊畋獵，遇見
<lb n="0365a05" ed="T"/>五山周匝峻固種種嚴妙，卽捨本城於此中
<lb n="0365a06" ed="T"/>住。以王先於此住，故名<name role="" type="person">王舍城</name>也。具說如彼。
<lb n="0365a07" ed="T"/>《善見論》云「此城最大，縱廣三百由旬，有八億
<lb n="0365a08" ed="T"/>萬戶、八萬聚落。」若廣分別，如《西域傳》。耆闍崛
<lb n="0365a09" ed="T"/>山者，音訛略也，正言姞栗陀羅矩吒山，唐云
<lb n="0365a10" ed="T"/>鷲峯，又云鷲臺。此山旣栖鷲鳥，其形又類高
<lb n="0365a11" ed="T"/>臺，故以名鳥。舊云鷲頭，或云鷲嶺，或云靈鷲
<lb n="0365a12" ed="T"/>者，皆一義也。依《智度論》，釋有二義。一云：山頭
<lb n="0365a13" ed="T"/>似鷲，故云鷲頭。一云：鷲居山頂，故名鷲頭。
<lb n="0365a14" ed="T"/>謂<name role="" type="person">王舍城</name>南屍陀林中多諸死人，諸鷲常來
<lb n="0365a15" ed="T"/>食之，還在山頭，時人遂名鷲頭山也。又別記
<lb n="0365a16" ed="T"/>云：靈者，仙靈也。此鳥有靈，知人死活。人欲死
<lb n="0365a17" ed="T"/>時，<anchor xml:id="nkr_note_orig_0365001" n="0365001"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0365001" n="0365001"/><anchor xml:id="beg0365001" n="0365001"/>導類<anchor xml:id="end0365001"/>彼家。待其送林，則飛下食。而以能
<lb n="0365a18" ed="T"/>懸知，故號靈鷲也。又眞諦《七事記》云「律毘婆
<lb n="0365a19" ed="T"/>沙說：釋迦本行菩薩道時，爲化物故，受鷲鳥
<lb n="0365a20" ed="T"/>身。其父母老而眼失明，爲報恩故，求食供
<lb n="0365a21" ed="T"/>養。<name role="" type="person">王舍城</name>中有一長者入山見之，因問供養
<lb n="0365a22" ed="T"/>有何功德？鷲鳥如法爲說。長者大喜言：『汝是
<lb n="0365a23" ed="T"/>山中善神。從今以去，盡我餘年，當供養汝。』一
<lb n="0365a24" ed="T"/>切諸鳥因此皆得供養。鷲語諸鳥言：『汝等當
<lb n="0365a25" ed="T"/>報施主恩。』諸鳥不得其意，日日盜他財物遣
<lb n="0365a26" ed="T"/>餉長者。諸人失物，向王陳訴。王問長者，長者
<lb n="0365a27" ed="T"/>依事奉答。王聞驚物遂入山，是鷲爲說法。王
<lb n="0365a28" ed="T"/>大歡喜，後送供養。此山因靈鳥所居，故名靈
<lb n="0365a29" ed="T"/><name role="" type="person">鷲山</name>也。」</p></cb:div>
<pb n="0365b" ed="T" xml:id="T33.1708.0365b"/>
<lb n="0365b01" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0365b0101">經：與大比丘衆八百萬億。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0365b0111" cb:place="inline">釋曰：自下第五
<lb n="0365b02" ed="T"/>敎所被機。於中方二：初別叙讚德，後「他方」下
<lb n="0365b03" ed="T"/>總結集會。就別叙中，有十二衆：一聲聞、二
<lb n="0365b04" ed="T"/>緣覺、三菩薩、四優婆塞、五優婆夷、六居士、七
<lb n="0365b05" ed="T"/>色天、八欲天、九人王、十雜類、十一他方、十
<lb n="0365b06" ed="T"/>二變化。雖有十二，總攝爲三：初十此方、次一
<lb n="0365b07" ed="T"/>他方、後一變化。就聲聞衆，文別有四：一標類
<lb n="0365b08" ed="T"/>辨數、二略明行位、三別讚德、四總結德。此卽
<lb n="0365b09" ed="T"/>第一標類辨數。與大比丘衆者，標別異類。類
<lb n="0365b10" ed="T"/>有十二，此卽第一明聲聞衆。簡於餘乘，故曰
<lb n="0365b11" ed="T"/>聲聞。《成實論》云「聞法得悟，故曰聲聞。」《佛地論》
<lb n="0365b12" ed="T"/>云「聞佛言音而入聖道，故曰聲聞。」又《瑜伽論》
<lb n="0365b13" ed="T"/>八十二云「從他聽聞正法言音，又能令聞他
<lb n="0365b14" ed="T"/>正法聲，故曰聲聞。」今言比丘衆者，七中別稱，
<lb n="0365b15" ed="T"/>簡尼等六，故言比丘。擧比丘名，顯聲聞衆，文
<lb n="0365b16" ed="T"/>有四節：一與、二大、三比丘、四釋衆也。佛身
<lb n="0365b17" ed="T"/>兼彼，目之爲與。又與是共。諸比丘衆七義共
<lb n="0365b18" ed="T"/>故，名之爲與。故《智度論》云「一處、一時、一心、
<lb n="0365b19" ed="T"/>一戒、一見、一道、一解脫，是名爲共。」此經與
<lb n="0365b20" ed="T"/>者，卽彼共也。所言大者，依《智度論》釋有三
<lb n="0365b21" ed="T"/>義：一大、二多、三勝。衆中上故、諸障斷故、王
<lb n="0365b22" ed="T"/>等敬故，名爲大也。數甚多故，名之爲多。能破
<lb n="0365b23" ed="T"/>九十六種外道異論，故名爲勝。依《佛地論》，大
<lb n="0365b24" ed="T"/>有四釋：一者利根故大、二者無學故大、三者
<lb n="0365b25" ed="T"/>迴向大故大、四者衆多故大，具說如彼。言比
<lb n="0365b26" ed="T"/>丘者，此云乞士。《金剛仙》云「比丘是梵語，此方
<lb n="0365b27" ed="T"/>義譯或云破惡，或云怖魔。」又《本記》云「在因名
<lb n="0365b28" ed="T"/>怖魔、乞士、破惡，至果轉怖魔爲殺賊、改乞士
<lb n="0365b29" ed="T"/>爲應供、說破惡爲不生。」又《瑜伽》第二十九「苾
<pb n="0365c" ed="T" xml:id="T33.1708.0365c"/>
<lb n="0365c01" ed="T"/>芻有五：一乞丐苾芻<note place="inline">釋云常行乞士</note>；二自稱苾芻<note place="inline">犯重失戒，而自
<lb n="0365c02" ed="T"/>稱言我是苾芻</note>；三名想苾芻<note place="inline">雖剃髮染衣而未有戒，但有名想也</note>；四破壞煩惱
<lb n="0365c03" ed="T"/>苾芻<note place="inline">得果聖人</note>；五白四羯磨比丘<note place="inline">凡夫持戒人也</note>。」今此比丘，卽
<lb n="0365c04" ed="T"/>是五中第四第五人也。所言衆，梵音僧伽，
<lb n="0365c05" ed="T"/>此云和合衆，謂理事二和故名衆也。《佛地論》
<lb n="0365c06" ed="T"/>云「並出家僧，故名爲衆。」《智度論》云「衆多比
<lb n="0365c07" ed="T"/>丘一處和合，故名爲衆。」廣說如彼。八百萬億
<lb n="0365c08" ed="T"/>者，辨數也。</p><p xml:id="pT33p0365c0805" cb:place="inline">問：如何不說比丘尼衆？答：有二義，
<lb n="0365c09" ed="T"/>一者略故、二就勝故。</p></cb:div>
<lb n="0365c10" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0365c1001">經：學無學皆阿羅漢。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0365c1009" cb:place="inline">釋曰：第二略辨行位。
<lb n="0365c11" ed="T"/>言學無學者，如《俱舍論》第二十四云「謂八人
<lb n="0365c12" ed="T"/>中，四向三果皆名有學，爲得漏盡常樂學故；
<lb n="0365c13" ed="T"/>第八阿羅漢名爲無學，所應脩學此無有故。」
<lb n="0365c14" ed="T"/>學無學體，皆是無漏戒定及慧。云何涅槃非
<lb n="0365c15" ed="T"/>學無學？於異生身亦成就故。依經部宗，大同
<lb n="0365c16" ed="T"/>大乘，勘今依大乘諸論不同。若依《集論》，通於
<lb n="0365c17" ed="T"/>異生，名爲有學。故彼第二云「求解脫者，所有
<lb n="0365c18" ed="T"/>善法是有學義。十界四處諸蘊一分是有學
<lb n="0365c19" ed="T"/>義。於諸學處已得究竟者，所有善法是無學
<lb n="0365c20" ed="T"/>義。謂諸異生所有善不善無記法，及諸學者
<lb n="0365c21" ed="T"/>染汚無記法，諸無學者無記法，幷無爲法，是
<lb n="0365c22" ed="T"/>非學非無學義。八界八處全，及餘蘊處界一
<lb n="0365c23" ed="T"/>分，是非學非無學。」廣如《雜集》。若依《瑜伽》，唯取
<lb n="0365c24" ed="T"/>聖人所有善法名學無學，故六十六云「謂預
<lb n="0365c25" ed="T"/>流等出世有爲法。若世間善法，是名爲學。云
<lb n="0365c26" ed="T"/>何無學法？謂阿羅漢出世有爲法。若世間善
<lb n="0365c27" ed="T"/>法，是名無學。謂除先所說學無學法，所餘預
<lb n="0365c28" ed="T"/>流乃至阿羅漢，若墮一切異生相續，彼增上
<lb n="0365c29" ed="T"/>所有諸法皆名非學、名非無學。」然彼二文猶
<pb n="0366a" ed="T" xml:id="T33.1708.0366a"/>
<lb n="0366a01" ed="T"/>未盡理。學無學者，所有滅定皆是非學非無
<lb n="0366a02" ed="T"/>學攝，故《瑜伽》六十二云「又此等至皆言非學
<lb n="0366a03" ed="T"/>非無學，非所行故、似涅槃故。」阿羅漢者，行位
<lb n="0366a04" ed="T"/>通名。梵音阿羅漢，翻含多義。薩婆多宗，釋有
<lb n="0366a05" ed="T"/>四義：一名應供，應受世間勝供養故。二名殺
<lb n="0366a06" ed="T"/>賊，害煩惱賊令無餘故。三名不生，生死法中
<lb n="0366a07" ed="T"/>不復生故。四名遠惡，遠離諸惡不善法故。廣
<lb n="0366a08" ed="T"/>如《婆沙》第九十四。依經部宗，斷惑盡故名阿
<lb n="0366a09" ed="T"/>羅漢，如《成實論》。今依大乘，釋有三義。故《成
<lb n="0366a10" ed="T"/>唯識》第三卷云「此中所說阿羅漢者，通攝三
<lb n="0366a11" ed="T"/>乘無學果位，皆已永害煩惱賊故、應受世間
<lb n="0366a12" ed="T"/>妙供養故、永不復受分段生故。」《智度論》云「亦
<lb n="0366a13" ed="T"/>同《法華論》中十五義釋。」恐繁不述。</p><p xml:id="pT33p0366a1314" cb:place="inline">問：第四果
<lb n="0366a14" ed="T"/>具三義故可名羅漢。餘闕三義，如何說言皆
<lb n="0366a15" ed="T"/>阿羅漢？依《本記》云「趣寂聲聞不受敎故，名爲
<lb n="0366a16" ed="T"/>無學。迴向聲聞趣菩提故，名爲有學。」又解：阿
<lb n="0366a17" ed="T"/>羅漢者，具有四義：一離凡、二殺賊、三故應
<lb n="0366a18" ed="T"/>供、四破因緣。通論四果皆有四義，是故言皆
<lb n="0366a19" ed="T"/>阿羅漢。有云：轉根等故名爲有學，無所求
<lb n="0366a20" ed="T"/>果名爲無學。今解羅漢自有二種：一行阿羅
<lb n="0366a21" ed="T"/>漢，卽是學人；二住阿羅漢，第四果故。《成實論》
<lb n="0366a22" ed="T"/>云「阿羅漢二種，謂住及行。」又下經五戒賢者
<lb n="0366a23" ed="T"/>行阿羅漢等，或可分有應供等義，故名阿羅
<lb n="0366a24" ed="T"/>漢，是故此中通名阿羅漢。</p></cb:div>
<lb n="0366a25" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0366a2501">經：有爲功德、無爲功德。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0366a2510" cb:place="inline">釋曰：自下第三別
<lb n="0366a26" ed="T"/>讚功德。卽分爲八：一有爲無爲德、二十智差
<lb n="0366a27" ed="T"/>別德、三三根差別德、四十六觀門德、五三假
<lb n="0366a28" ed="T"/>觀門德、六三空觀門德、七四諦觀門德、八緣
<lb n="0366a29" ed="T"/>生觀門德。此卽第一、有爲無爲德。薩婆多宗，
<pb n="0366b" ed="T" xml:id="T33.1708.0366b"/>
<lb n="0366b01" ed="T"/>卽下所說十智等德皆是有爲，四相所遷故。
<lb n="0366b02" ed="T"/>自性出體，卽<anchor xml:id="nkr_note_orig_0366001" n="0366001"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0366001" n="0366001"/><anchor xml:id="beg0366001" n="0366001"/>用<anchor xml:id="end0366001"/>大地慧爲自性。共有出體，
<lb n="0366b03" ed="T"/>隨其所應，四蘊五蘊以爲自性。無爲功德，卽
<lb n="0366b04" ed="T"/>滅諦無爲，或非擇滅，亦名斷德，謂斷一切事
<lb n="0366b05" ed="T"/>中無知，得非擇滅，亦斷德攝，如《俱舍》云「諸一
<lb n="0366b06" ed="T"/>切種諸冥滅等，讚佛德故。」今依大乘，有爲功
<lb n="0366b07" ed="T"/>德，麁相分別，大同薩婆多宗，於理無違。無爲
<lb n="0366b08" ed="T"/>功德，卽是眞如擇滅無爲及非擇滅。所以者
<lb n="0366b09" ed="T"/>何？本來淸淨涅槃，卽六無爲中非擇滅攝。又
<lb n="0366b10" ed="T"/>大乘宗擇滅無爲，卽眞如上離障所顯，更無
<lb n="0366b11" ed="T"/>別體。如是無爲，非相所遷，故名無爲。識心所
<lb n="0366b12" ed="T"/>變，據實生滅，似無爲故，亦是無爲。</p></cb:div>
<lb n="0366b13" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0366b1301">經：無學十智、有學六智。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0366b1310" cb:place="inline">釋曰：第二、十智差
<lb n="0366b14" ed="T"/>別德。然此中十智，諸敎不同。薩婆多宗，以十
<lb n="0366b15" ed="T"/>種智攝一切智。故《俱舍論》二十六云「智有十
<lb n="0366b16" ed="T"/>種，攝一切智。一世俗智、二法智、三類智、四
<lb n="0366b17" ed="T"/>苦智、五集智、六滅智、七道智、八他心智、九
<lb n="0366b18" ed="T"/>盡智、十無生智。如是十種智，總有二種：有漏、
<lb n="0366b19" ed="T"/>無漏，性差別故。如是二智，相別有三，謂世俗
<lb n="0366b20" ed="T"/>智、法智、類智。前有漏智，總名世俗，多取甁等
<lb n="0366b21" ed="T"/>世俗境故。後無漏智，分法類別。三中世俗，遍
<lb n="0366b22" ed="T"/>以一切有爲無爲爲所緣境。法、類二種，如其
<lb n="0366b23" ed="T"/>次第，以欲上界四諦爲境，法智類智由境差
<lb n="0366b24" ed="T"/>別，分爲苦集滅道四智。」能緣他心等爲境界
<lb n="0366b25" ed="T"/>故，名他心智。若正自知我已知苦、我已斷集、
<lb n="0366b26" ed="T"/>我已證滅、我已修道，由此所有智見明覺解
<lb n="0366b27" ed="T"/>慧光觀，是名盡智。我已知苦不應更知，廣說
<lb n="0366b28" ed="T"/>乃至我已修道不應更修，由此所有廣說乃
<lb n="0366b29" ed="T"/>至是名無生智。如何無漏智可作如是知？迦
<pb n="0366c" ed="T" xml:id="T33.1708.0366c"/>
<lb n="0366c01" ed="T"/>濕彌羅諸論師說：從二智出，後得智中作如
<lb n="0366c02" ed="T"/>是知，故無有失。由此後得二智別故，表前觀
<lb n="0366c03" ed="T"/>中二智差別。有說：無漏智亦作如是知。依經
<lb n="0366c04" ed="T"/>部宗，《成實論･十智品》云「知現世法，是名法智。
<lb n="0366c05" ed="T"/>知過未法，名曰比智。餘智大同。」今依大乘者，
<lb n="0366c06" ed="T"/>依此經約位差別，且說三種：一在無學，具足
<lb n="0366c07" ed="T"/>十智。二在脩位，唯有八智，除盡、無生。若在見
<lb n="0366c08" ed="T"/>道，唯有六智，謂四諦智及法、類智，此約現
<lb n="0366c09" ed="T"/>起；若通成就，亦得世俗。三類智邊，世俗智
<lb n="0366c10" ed="T"/>故。有處說十，如《顯揚論》，意同《俱舍》。或說十
<lb n="0366c11" ed="T"/>一，如《智度論》加如實智，謂能如實知諸法
<lb n="0366c12" ed="T"/>故。或說十三，如《集論》等。然今此中說十智義，
<lb n="0366c13" ed="T"/>故依《顯揚》<anchor xml:id="nkr_note_orig_0366002" n="0366002"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0366002" n="0366002"/><anchor xml:id="beg0366002" n="0366002"/>說<anchor xml:id="end0366002"/>十智相。故《顯揚》第二云「論曰
<lb n="0366c14" ed="T"/>智者，謂十種智。」廣說如經。一法智，謂於<anchor xml:id="nkr_note_orig_0366003" n="0366003"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0366003" n="0366003"/><anchor xml:id="beg0366003" n="0366003"/>內<anchor xml:id="end0366003"/>共
<lb n="0366c15" ed="T"/>了現見所知諸義境界無漏之智。二種類智，
<lb n="0366c16" ed="T"/>謂於不共了不現前所知義無漏之智。三他
<lb n="0366c17" ed="T"/>心智，謂脩所生脩果，能知他心及心法智。及
<lb n="0366c18" ed="T"/>諸如來知諸衆生，隨其意解、<anchor xml:id="nkr_note_orig_0366004" n="0366004"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0366004" n="0366004"/><anchor xml:id="beg0366004" n="0366004"/>隨其<anchor xml:id="end0366004"/>隨眠，敎授
<lb n="0366c19" ed="T"/>敎誡轉起妙智。四世俗智，謂世間慧，由依此
<lb n="0366c20" ed="T"/>故，如來爲諸衆生，隨其意解、隨其隨眠，演說
<lb n="0366c21" ed="T"/>妙法。五苦智，謂於有漏諸行之中，無常苦空
<lb n="0366c22" ed="T"/>離我思惟，若智若見明了覺悟慧觀察性。六
<lb n="0366c23" ed="T"/>集智，謂於有漏諸行因中，因集生緣思惟若
<lb n="0366c24" ed="T"/>智若見，餘如前說。七滅智，謂於有漏諸行滅
<lb n="0366c25" ed="T"/>中，滅靜妙離思惟若智若見，餘如前說。八道
<lb n="0366c26" ed="T"/>智，<anchor xml:id="nkr_note_add_0366c2601" n="0366c2601"/><anchor xml:id="beg0366c2601" n="0366c2601"/>謂<anchor xml:id="end0366c2601"/>於能斷有漏諸行無漏道中，道如行出
<lb n="0366c27" ed="T"/>思惟若智若見，餘如前說。九盡智，謂苦已知、
<lb n="0366c28" ed="T"/>集已斷、滅已脩，或緣盡境，或復爲盡，若智若
<lb n="0366c29" ed="T"/>見，餘如前說。十無生智，謂苦已知不復當
<pb n="0367a" ed="T" xml:id="T33.1708.0367a"/>
<lb n="0367a01" ed="T"/>知、集已斷不復當斷、滅已證不復當證、道
<lb n="0367a02" ed="T"/>已脩不復當脩，或緣無生境，或爲無生，若智
<lb n="0367a03" ed="T"/>若見，餘如前說。依此十智，分別經中十智等
<lb n="0367a04" ed="T"/>義，亦同前說。廣辨十智，義如別章。</p></cb:div>
<lb n="0367a05" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0367a0501">經：三根。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0367a0504" cb:place="inline">釋曰：第三、三根差別德。言三根者，
<lb n="0367a06" ed="T"/>依《本記》云「一自性根，謂凡夫；二引取根，謂十
<lb n="0367a07" ed="T"/>信至十地；三得果根，謂如來。」今解不爾，<anchor xml:id="nkr_note_orig_0367001" n="0367001"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0367001" n="0367001"/><anchor xml:id="beg0367001" n="0367001"/>一<anchor xml:id="end0367001"/>
<lb n="0367a08" ed="T"/>未知當知根、二者已知根、三者具知根。然此
<lb n="0367a09" ed="T"/>三根，對見修道及無學道三位別者，諸宗不
<lb n="0367a10" ed="T"/>同。薩婆多宗，三無漏根，見道、修道及無學道
<lb n="0367a11" ed="T"/>三位差別，謂十五心名爲見位，亦名未知當
<lb n="0367a12" ed="T"/>知根。第十六心乃至金剛三昧，名爲修道，亦
<lb n="0367a13" ed="T"/>名已知根。得盡智後，名爲無學，及具知根。外
<lb n="0367a14" ed="T"/>國師說：十六心皆是見道，亦名未知當知根，
<lb n="0367a15" ed="T"/>餘如前說。若廣分別，如《正理》第九、《婆沙》一百
<lb n="0367a16" ed="T"/>四十二說。今依大乘，《智度論》說，或十五心名
<lb n="0367a17" ed="T"/>爲見道，或十六心名爲見道。若依《成唯識》等，
<lb n="0367a18" ed="T"/>見道多種：一無相見道、二三心見道、三二種
<lb n="0367a19" ed="T"/>十六心、四九心見道。然此三根位差別者，如
<lb n="0367a20" ed="T"/>《成唯識》第七卷說：未知當知根體，位有三種：
<lb n="0367a21" ed="T"/>一根本位，謂在見道，除後刹那，無所未知可
<lb n="0367a22" ed="T"/>當知故。二加行位，謂煗、頂、忍、世第一法，近能
<lb n="0367a23" ed="T"/>引發根本位故。三資糧位，謂從爲得諦現觀
<lb n="0367a24" ed="T"/>故，發起決定勝善<anchor xml:id="nkr_note_orig_0367002" n="0367002"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0367002" n="0367002"/><anchor xml:id="beg0367002" n="0367002"/>法<anchor xml:id="end0367002"/>欲，乃至未得順決擇分
<lb n="0367a25" ed="T"/>所有善根，名資糧位，能遠資生根本位故。於
<lb n="0367a26" ed="T"/>此三位，信等五根意喜樂捨，爲此根性。加行
<lb n="0367a27" ed="T"/>等位，於後勝法求證愁慼亦有憂根，非正善
<lb n="0367a28" ed="T"/>根，故多不說。前三無色有此根者，有勝見道
<lb n="0367a29" ed="T"/>傍修得故。或二乘位迴脩大者，爲證法空，地
<pb n="0367b" ed="T" xml:id="T33.1708.0367b"/>
<lb n="0367b01" ed="T"/>前亦起九地所攝生空無漏，彼皆菩薩，此根
<lb n="0367b02" ed="T"/>攝故；餘二根位尋卽可知。有頂雖有遊觀無
<lb n="0367b03" ed="T"/>漏而不明利，非後三根。若廣分別，義如別章。</p></cb:div>
<lb n="0367b04" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0367b0401">經：十六心行。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0367b0406" cb:place="inline">釋曰：第四、十六觀門德。依《本
<lb n="0367b05" ed="T"/>記》云「十六心者，地前三十心合爲四心，登地
<lb n="0367b06" ed="T"/>爲十，金剛與佛合爲十六心。」今解不爾，謂緣
<lb n="0367b07" ed="T"/>四諦起十六行相，行相卽用慧爲自性。而言
<lb n="0367b08" ed="T"/>心行者，心之行故名爲心行，非心卽行也。此
<lb n="0367b09" ed="T"/>十六行，如《俱舍論》第二十六。論曰「有餘師說：
<lb n="0367b10" ed="T"/>十六行相，名雖十六，實事唯七，謂緣苦諦，名
<lb n="0367b11" ed="T"/>實俱四；緣餘三諦，名四實一。如是說者，實亦
<lb n="0367b12" ed="T"/>十六，謂苦聖諦有四行相：一非常、二苦、三空、
<lb n="0367b13" ed="T"/>四非我，待緣故非常、逼迫性故苦、違我所見
<lb n="0367b14" ed="T"/>故空、違我見故非我。集聖諦有四相：一因、二
<lb n="0367b15" ed="T"/>集、三生、四緣，如種理故因、等現種故集、相
<lb n="0367b16" ed="T"/>續理故生、成辦理故緣。譬如泥團輪繩水等
<lb n="0367b17" ed="T"/>衆緣和合，成辦甁等。滅聖諦有四相：一滅、二
<lb n="0367b18" ed="T"/>靜、三妙、四離，諸蘊盡故滅、三火息故靜、無
<lb n="0367b19" ed="T"/>諸患故妙、脫衆災故離。道聖諦有四相：一道、
<lb n="0367b20" ed="T"/>二如、三行、四出，通行義故道、契正理故如、
<lb n="0367b21" ed="T"/>正趣向故行、能永超故出。」若廣分別，如《大婆
<lb n="0367b22" ed="T"/>沙》七十九。今依大乘說十六行，如《瑜伽》四十
<lb n="0367b23" ed="T"/>四及《集論》等。若依《辨中邊論》，唯有七種，分別
<lb n="0367b24" ed="T"/>七種，廣如《唯識》。或苦法忍等十六心，爲十六
<lb n="0367b25" ed="T"/>行，義亦無失。</p></cb:div>
<lb n="0367b26" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0367b2601">經：法假<note place="inline">至</note>名假虛實觀。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0367b2610" cb:place="inline">釋曰：第五、三假觀門
<lb n="0367b27" ed="T"/>德。依《本記》云「三種三假，別敎因成等。《成實論》
<lb n="0367b28" ed="T"/>宗，因生、緣成、相續三假也。通敎名受等，《大品》
<lb n="0367b29" ed="T"/>等云：法假、受假、<anchor xml:id="nkr_note_orig_0367003" n="0367003"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0367003" n="0367003"/><anchor xml:id="beg0367003" n="0367003"/>名假<anchor xml:id="end0367003"/>也。通宗如今義<note place="inline">《解深密》等三性三無
<pb n="0367c" ed="T" xml:id="T33.1708.0367c"/>
<lb n="0367c01" ed="T"/>性也</note>：一眞實、二依他、三名字。法假則眞實之法。
<lb n="0367c02" ed="T"/>受假則妄相，依他之心受納前境。名假則一
<lb n="0367c03" ed="T"/>切名相。與《大品》相應，三空卽三假空，名爲三
<lb n="0367c04" ed="T"/>無自性。」今解不爾。如《大般若》「一者法假，謂能
<lb n="0367c05" ed="T"/>成五蘊從緣生故。二者受假，謂蘊所成相續
<lb n="0367c06" ed="T"/>假者，受五蘊故。三者名假，謂彼二名無實體
<lb n="0367c07" ed="T"/>故。」遣三虛假，觀實相理，名虛實觀。</p></cb:div>
<lb n="0367c08" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0367c0801">經：三空觀門。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0367c0806" cb:place="inline">釋曰：第六、三空觀門德。言三
<lb n="0367c09" ed="T"/>空者，一空門、二無相門、三無願門。薩婆多
<lb n="0367c10" ed="T"/>宗，空無我行名爲空門，滅下四行名爲無
<lb n="0367c11" ed="T"/>相，餘十種行名爲無願，此三亦名三三昧也，
<lb n="0367c12" ed="T"/>依經部宗勘。今依大乘，《佛地論》云「遍計所執
<lb n="0367c13" ed="T"/>生法無我說名爲空，緣此三摩地名空解
<lb n="0367c14" ed="T"/>脫門。」相謂十相，卽色、聲、香、味、觸、男、女、生、老、死
<lb n="0367c15" ed="T"/><note place="inline">亦名生、住、滅也</note>，則是涅槃無此等相，故名無相，緣此三
<lb n="0367c16" ed="T"/>摩地名無相解脫門。願謂願求，觀三界苦無
<lb n="0367c17" ed="T"/>所願求，故名無願，緣此三摩地名無願解脫
<lb n="0367c18" ed="T"/>門。《智度論》第六云「知一切法實相，所謂畢竟
<lb n="0367c19" ed="T"/>空，是名空三昧。知是空已，不觀諸法若空不
<lb n="0367c20" ed="T"/>空、若有若無等，是名無作三昧。一切法無有
<lb n="0367c21" ed="T"/>相，一切法不受不著，是名無相三昧。復次十
<lb n="0367c22" ed="T"/>八空，是名空三昧。種種有中心不求，是名無
<lb n="0367c23" ed="T"/>作三昧。一切諸相破壞不憶念，是名無相三
<lb n="0367c24" ed="T"/>昧。」具說如彼。</p></cb:div>
<lb n="0367c25" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0367c2501">經：四諦、十二緣。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0367c2507" cb:place="inline">釋曰：第七、四諦觀門德，第八、
<lb n="0367c26" ed="T"/>緣生觀門德。就四諦門，兩門分別：一釋名、二
<lb n="0367c27" ed="T"/>出體。釋名有二：先通、後別。言四諦者，卽是
<lb n="0367c28" ed="T"/>通名。四是標數。諦是實義、眞義、如義、不顚
<lb n="0367c29" ed="T"/>倒義、無虛誑義，如《大婆沙》。若依大乘，如所說
<pb n="0368a" ed="T" xml:id="T33.1708.0368a"/>
<lb n="0368a01" ed="T"/>相不捨離義，由觀此故到究竟。淸淨義是諦
<lb n="0368a02" ed="T"/>義，如《瑜伽》說。言別名者，一苦、二集、三滅、四
<lb n="0368a03" ed="T"/>道，逼迫名苦，生長名集，寂靜名滅，出離名
<lb n="0368a04" ed="T"/>道，廣如《婆沙》、《俱舍》、《正理》。第二出體。薩婆多
<lb n="0368a05" ed="T"/>宗，五取蘊是若諦、有漏因是集諦、彼擇滅是
<lb n="0368a06" ed="T"/>滅諦、學無學法是道諦。依經部宗，諸名色是
<lb n="0368a07" ed="T"/>苦諦、業煩惱是集諦、業煩惱盡是滅諦、止觀
<lb n="0368a08" ed="T"/>是道諦。依大乘宗，亦同經部，故不繁述，廣如
<lb n="0368a09" ed="T"/>別章。言十二緣者，謂無明行乃至老死。三
<lb n="0368a10" ed="T"/><anchor xml:id="nkr_note_orig_0368001" n="0368001"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0368001" n="0368001"/><anchor xml:id="beg0368001" n="0368001"/>際<anchor xml:id="end0368001"/>中愚於境不了，故名無明。福等三業遷
<lb n="0368a11" ed="T"/>流造作，名之爲行。眼等八識了別境界，故名
<lb n="0368a12" ed="T"/>爲識。想等色等<anchor xml:id="nkr_note_orig_0368002" n="0368002"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0368002" n="0368002"/><anchor xml:id="beg0368002" n="0368002"/>召<anchor xml:id="end0368002"/>表質礙，故曰名色。眼等
<lb n="0368a13" ed="T"/>六根生長心等，名爲六處。苦等三觸觸對前
<lb n="0368a14" ed="T"/>境，故名爲觸。苦等三受領順違等，名之爲
<lb n="0368a15" ed="T"/>受。自體等貪貪染自境，故名爲愛。欲等四
<lb n="0368a16" ed="T"/>取執取境等，名之爲取。行識等種能招生
<lb n="0368a17" ed="T"/>等，故名爲有。識等五法本無今有，名之爲
<lb n="0368a18" ed="T"/>生。卽彼五法，衰變滅壞，故名老死。若具分
<lb n="0368a19" ed="T"/>別，義如別章。</p></cb:div>
<lb n="0368a20" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0368a2001">經：無量功德皆成就。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0368a2009" cb:place="inline">釋曰：第四、總結德也。</p></cb:div>
<lb n="0368a21" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0368a2101">經：復有八百萬億大仙緣覺。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0368a2112" cb:place="inline">釋曰：第二、辨
<lb n="0368a22" ed="T"/>緣覺衆。於中有三：初標數辨類、次讚其功德、
<lb n="0368a23" ed="T"/>後總結功德。此卽初也。八百萬億者，擧其總
<lb n="0368a24" ed="T"/>數。大仙緣覺者，顯類差別。依《本記》云「自然
<lb n="0368a25" ed="T"/>朗悟，故名大仙。」今解：仙者，常樂寂靜，如居山
<lb n="0368a26" ed="T"/>者，故名大仙。是故《瑜伽》釋云「常樂寂靜，不欲
<lb n="0368a27" ed="T"/>雜居。無師獨悟，故名獨覺。」然彼仙人有其三
<lb n="0368a28" ed="T"/>種：一佛、二獨覺、三五通，如《大婆沙》一百八十
<lb n="0368a29" ed="T"/>三。今對五通，故名大仙。</p><p xml:id="pT33p0368a2910" cb:place="inline">問：佛衆會中，有緣覺
<pb n="0368b" ed="T" xml:id="T33.1708.0368b"/>
<lb n="0368b01" ed="T"/>不？若言有者，《大嚴經》說如何會釋？彼第一云
<lb n="0368b02" ed="T"/>「一生補處菩薩將欲下生，有天子下<name role="" type="person">閻浮提</name>，
<lb n="0368b03" ed="T"/>吿辟支佛言：『仁者應捨此土。何以故？十二年
<lb n="0368b04" ed="T"/>後，當有菩薩降神入胎。』是時五百辟支佛聞
<lb n="0368b05" ed="T"/>天語已，從座而起，踊在虛空高七多羅樹，化
<lb n="0368b06" ed="T"/>火燒身入於涅槃。」若言無者，此經所說八百
<lb n="0368b07" ed="T"/>萬億大仙緣覺，復如何通？答：諸說不同。一云：
<lb n="0368b08" ed="T"/>祕密卽有、顯現卽無，故《智度論》云「佛法二種，
<lb n="0368b09" ed="T"/>一者祕密、二者顯現。」初轉法輪，有三乘人，各
<lb n="0368b10" ed="T"/>得其果，是祕密衆。今此經中依祕密說，故言
<lb n="0368b11" ed="T"/>有也；《大嚴》所說依顯現衆，故不相違。一云：
<lb n="0368b12" ed="T"/>獨覺自有二種，一者本性獨出無俱；二者先
<lb n="0368b13" ed="T"/>是聲聞後成獨覺，如五百仙人一時出者，如
<lb n="0368b14" ed="T"/>舊《婆沙》四十二說。解云：二經各據一人，亦不
<lb n="0368b15" ed="T"/>相違。有說：獨覺自有二種。一麟角喩，獨出無
<lb n="0368b16" ed="T"/>二，當知如佛；二者部行，多人並出。此有二
<lb n="0368b17" ed="T"/>種：一是緣覺性，如五百仙人；二是聲聞種性，
<lb n="0368b18" ed="T"/>亦是五百仙人。故新《婆沙》第三十云「五百仙
<lb n="0368b19" ed="T"/>人者，多是聲聞種性。」解云：旣說多言，故知此
<lb n="0368b20" ed="T"/>經八百萬億仙人者，或是聲聞種性、或是緣
<lb n="0368b21" ed="T"/>覺種性。而言出無佛世者，依多分說。又《雜集
<lb n="0368b22" ed="T"/>論》十三云「獨覺乘補特伽羅者，謂住獨覺法
<lb n="0368b23" ed="T"/><anchor xml:id="nkr_note_orig_0368003" n="0368003"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0368003" n="0368003"/><anchor xml:id="beg0368003" n="0368003"/>性<anchor xml:id="end0368003"/>，若定不定性。是中根自求解脫，乃至<anchor xml:id="nkr_note_orig_0368004" n="0368004"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0368004" n="0368004"/><anchor xml:id="beg0368004" n="0368004"/>或<anchor xml:id="end0368004"/>
<lb n="0368b24" ed="T"/>未起順決擇分、或先已起，或先未得果、
<lb n="0368b25" ed="T"/>或先已得果，出無佛<anchor xml:id="nkr_note_orig_0368005" n="0368005"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0368005" n="0368005"/><anchor xml:id="beg0368005" n="0368005"/>時也<anchor xml:id="end0368005"/>。唯內思惟聖觀
<lb n="0368b26" ed="T"/>現前，或如麟<anchor xml:id="nkr_note_orig_0368006" n="0368006"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0368006" n="0368006"/><anchor xml:id="beg0368006" n="0368006"/>角<anchor xml:id="end0368006"/>、或復獨勝部行。若先未
<lb n="0368b27" ed="T"/>起亦未得果，方成麟角；餘名部行。」廣如彼
<lb n="0368b28" ed="T"/>說。</p></cb:div>
<lb n="0368b29" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0368b2901">經：非斷非常，四諦十二緣皆成就。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0368b2914" cb:place="inline">釋曰：第
<pb n="0368c" ed="T" xml:id="T33.1708.0368c"/>
<lb n="0368c01" ed="T"/>二、別讚功德。非斷非常者，於四諦中，集諦是
<lb n="0368c02" ed="T"/>因、苦諦是果，十二緣生展轉相生，如是因果
<lb n="0368c03" ed="T"/>皆離斷常。又解因果相續不絕，如《成唯識》。因
<lb n="0368c04" ed="T"/>滅故非常，果生故非斷，非斷非常卽因果中
<lb n="0368c05" ed="T"/>道。四諦緣生，義如上說。</p></cb:div>
<lb n="0368c06" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0368c0601">經：無量功德皆成就。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0368c0609" cb:place="inline">釋曰：第三、總結德也。</p></cb:div>
<lb n="0368c07" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0368c0701">經：復有<note place="inline">至</note>摩訶薩。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0368c0708" cb:place="inline">釋曰：第三、顯菩薩衆。文
<lb n="0368c08" ed="T"/>別有四：一標數辨類、二略辨位地、三別讚功
<lb n="0368c09" ed="T"/>德、四總結功德。此卽初也。然諸菩薩名有二
<lb n="0368c10" ed="T"/>種：一者通名，有十六種：一名菩薩、二名摩訶
<lb n="0368c11" ed="T"/>薩，乃至十六名爲法師。二者別名，謂曼殊室
<lb n="0368c12" ed="T"/>利及彌勒等。今言菩薩摩訶薩者，卽十六名
<lb n="0368c13" ed="T"/>中前二名也<note place="inline">此十六名，廣如《瑜伽》、《顯揚》等論也</note>。又此二名，若具
<lb n="0368c14" ed="T"/>梵音，應言菩提薩埵<name role="" type="person">摩訶薩埵</name>；爲存略故，但
<lb n="0368c15" ed="T"/>言菩薩摩訶薩也。菩提名覺。薩埵名有情，或
<lb n="0368c16" ed="T"/>精進義。故《攝大乘》無性釋云「言菩薩者，菩提
<lb n="0368c17" ed="T"/>薩埵爲所緣境，故名菩薩。從境得名，如不淨
<lb n="0368c18" ed="T"/>觀等。或卽彼心爲求菩提，有志有能，故名菩
<lb n="0368c19" ed="T"/>薩。」親光三釋，故《佛地》云「所言菩薩摩訶薩者，
<lb n="0368c20" ed="T"/>謂諸薩埵求菩提故。此通三乘，爲簡取大，故
<lb n="0368c21" ed="T"/>復須說摩訶薩言。又緣菩提薩埵爲境，故名
<lb n="0368c22" ed="T"/>菩薩。具足自利利他大願，求菩提利有情故。
<lb n="0368c23" ed="T"/>又薩埵者，是勇猛義，精進勇猛求大菩提，故
<lb n="0368c24" ed="T"/>名菩薩，此通諸位。今取地上諸大菩薩，是故
<lb n="0368c25" ed="T"/>復說摩訶薩言<note place="inline">廣釋菩薩，義如《大品》及《大智度論》等</note>。」</p></cb:div>
<lb n="0368c26" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0368c2601">經：皆行阿羅漢。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0368c2607" cb:place="inline">釋曰：第二、略辨行位。釋阿
<lb n="0368c27" ed="T"/>羅漢，義如上說。而諸菩薩名阿羅漢，有其三
<lb n="0368c28" ed="T"/>義：一者阿羅漢迴心向大，仍本名說阿羅漢。
<lb n="0368c29" ed="T"/>二者十地諸菩薩衆皆受應供。三者佛果名
<pb n="0369a" ed="T" xml:id="T33.1708.0369a"/>
<lb n="0369a01" ed="T"/>阿羅漢，大地菩薩行阿羅漢亦名阿羅漢。此
<lb n="0369a02" ed="T"/>義分別，如《成唯識》。</p></cb:div>
<lb n="0369a03" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0369a0301">經：實智功德<note place="inline">至</note>金剛滅定。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0369a0311" cb:place="inline">釋曰：第三、別讚
<lb n="0369a04" ed="T"/>功德。卽分爲十：一方便眞實二智功德、二行
<lb n="0369a05" ed="T"/>獨大乘功德、三四眼功德、四五通功德、五三
<lb n="0369a06" ed="T"/>達功德、六十力功德、七四無量功德、八四辨
<lb n="0369a07" ed="T"/>功德、九四攝功德、十金剛滅定功德。或可分
<lb n="0369a08" ed="T"/>爲十一，方便、眞實二智別故。或可分爲十
<lb n="0369a09" ed="T"/>二，金剛、滅定二種別故。雖有三說，且依初
<lb n="0369a10" ed="T"/>釋。此卽第一二智功德門。然此二智諸說不
<lb n="0369a11" ed="T"/>同。一云：正體智名爲實智，緣實境故。後所得
<lb n="0369a12" ed="T"/>智名爲方便，善巧方便化衆生故。一云：正體
<lb n="0369a13" ed="T"/>後得名爲實智，能緣眞俗二境實故。以加行
<lb n="0369a14" ed="T"/>智名爲方便，爲能引生正體智故。</p><p xml:id="pT33p0369a1414" cb:place="inline">言行獨大
<lb n="0369a15" ed="T"/>乘者，讚第二德。依《本記》云「出二乘」也。大乘有
<lb n="0369a16" ed="T"/>二：一、十信至十解，是不定，猶退爲二乘；二、十
<lb n="0369a17" ed="T"/>行至十地，是定，故言行獨大乘。今解：不爾。四
<lb n="0369a18" ed="T"/>諦緣起大小共行，六波羅蜜唯菩薩行，故言
<lb n="0369a19" ed="T"/>行獨大乘。或可生空大小共觀，法空唯大不
<lb n="0369a20" ed="T"/>通小乘，故言行獨大乘。或可般若有二：一大
<lb n="0369a21" ed="T"/>小共行；二唯菩薩行，故言行獨大乘。</p><p xml:id="pT33p0369a2115" cb:place="inline">言四眼
<lb n="0369a22" ed="T"/>者，讚第三德。於五眼中，肉、天、法、慧，唯除佛
<lb n="0369a23" ed="T"/>眼，未成佛故。形膚名肉，照<anchor xml:id="nkr_note_add_0369a2301" n="0369a2301"/><anchor xml:id="beg0369a2301" n="0369a2301"/>矚<anchor xml:id="end0369a2301"/>名眼，肉卽是
<lb n="0369a24" ed="T"/>眼故名肉眼。天眼有三種：一者報得，謂四
<lb n="0369a25" ed="T"/>天王等，及色界眼。天趣之眼，故名天眼。二佛
<lb n="0369a26" ed="T"/>菩薩報得眼根，淨人眼故，亦名天眼。三者四
<lb n="0369a27" ed="T"/>種靜慮所生眼根，亦名天眼，此卽脩得；觀諸
<lb n="0369a28" ed="T"/>法門，名爲法眼。了達空相，名爲慧眼。卽此四
<lb n="0369a29" ed="T"/>眼在佛身者，轉名佛眼。五中肉眼，以色爲體。
<pb n="0369b" ed="T" xml:id="T33.1708.0369b"/>
<lb n="0369b01" ed="T"/>天眼一種，通色及心，見現在色，卽是眼根；知
<lb n="0369b02" ed="T"/>未來者，唯是心故。法慧二眼，用慧爲體。佛眼
<lb n="0369b03" ed="T"/>卽用四眼爲體；或可是慧，觀如來藏是慧用
<lb n="0369b04" ed="T"/>故。此五眼義，廣如別章。</p><p xml:id="pT33p0369b0410" cb:place="inline">言五通者，讚第四
<lb n="0369b05" ed="T"/>德。於六通中，唯除漏盡，菩薩未斷煩惱盡
<lb n="0369b06" ed="T"/>故。於所緣中無擁滯故，名之爲通。《大婆沙》
<lb n="0369b07" ed="T"/>云「於自所緣，無倒了達，妙用無<anchor xml:id="nkr_note_add_0369b0701" n="0369b0701"/><anchor xml:id="beg0369b0701" n="0369b0701"/>礙<anchor xml:id="end0369b0701"/>，故名爲
<lb n="0369b08" ed="T"/>通。一神境智證通。謂等持，由此能爲神變事
<lb n="0369b09" ed="T"/>故。諸神變事，說名爲境。二天眼智證通。殊勝
<lb n="0369b10" ed="T"/>名天，此眼殊勝故名爲天。色界大造淨色眼
<lb n="0369b11" ed="T"/>攝，遠見無礙，故名天眼。三天耳智證通。天
<lb n="0369b12" ed="T"/>義同前。色界大造淨色耳攝，遠聞無礙，故名
<lb n="0369b13" ed="T"/>天耳。四他心智證通。知他心故，名他心智。諸
<lb n="0369b14" ed="T"/>瑜伽師意樂加行，欲知他心、非他心所，是故
<lb n="0369b15" ed="T"/>但三。他心智名，以心爲先，亦知心所。五宿住
<lb n="0369b16" ed="T"/>隨念智證通。諸過去生有漏五蘊，名爲宿住。
<lb n="0369b17" ed="T"/>隨念勢力而能知彼，故名隨念。謂此聚中雖
<lb n="0369b18" ed="T"/>有多法，而念力增，故說隨念。六漏盡智證通。
<lb n="0369b19" ed="T"/>漏謂煩惱，盡卽滅盡。煩惱滅盡，故名漏盡。或
<lb n="0369b20" ed="T"/>可漏盡身中起故，名漏盡通。或可緣漏盡故，
<lb n="0369b21" ed="T"/>名漏盡通。」若出體者，薩婆多宗，六通皆以智
<lb n="0369b22" ed="T"/>慧爲體，如《婆沙》等。今依大乘，六通皆以定慧
<lb n="0369b23" ed="T"/>及相應法爲體，如《顯揚》等。若廣分別，具如別
<lb n="0369b24" ed="T"/>章。</p><p xml:id="pT33p0369b2402" cb:place="inline">言三達者，讚第五德，卽是三明。達解無
<lb n="0369b25" ed="T"/>礙，故說爲明。故《大婆沙》一百二云「通達解了，
<lb n="0369b26" ed="T"/>故說爲明。一宿住隨念智證明，通達解了前
<lb n="0369b27" ed="T"/>際法故。二死生智證明，通達解了後際法故。
<lb n="0369b28" ed="T"/>三漏盡智證明，通達解了涅槃性故。皆說爲
<lb n="0369b29" ed="T"/>明。」若出體者，薩婆多宗以慧爲體，於六通中，
<pb n="0369c" ed="T" xml:id="T33.1708.0369c"/>
<lb n="0369c01" ed="T"/>宿住、天眼、漏盡爲性，如次對治前後中際三種
<lb n="0369c02" ed="T"/>愚故。《俱舍》云「三明不增不減，眞假分別。漏盡
<lb n="0369c03" ed="T"/>一明，通假及眞；餘二是假，唯有漏故。有無漏
<lb n="0369c04" ed="T"/>智，皆名漏盡，俱在漏盡身中生故。眞名無漏，
<lb n="0369c05" ed="T"/>假名有漏，勝劣相形故說眞假。」第四學無學
<lb n="0369c06" ed="T"/>分別，唯在無學，學有闇故。依《婆沙》立三之意，
<lb n="0369c07" ed="T"/>稍異《俱舍》。如《婆沙》一百二云。今依大乘，《佛地
<lb n="0369c08" ed="T"/>論》同《俱舍》，故《佛地》云「無學利根所得三通，除
<lb n="0369c09" ed="T"/>染不染三際愚故，故說三明。」有義：明者心慧
<lb n="0369c10" ed="T"/>爲性，慧能除闇故說爲明。有說：無礙善根爲
<lb n="0369c11" ed="T"/>性，翻無明故<note place="inline">解云：大乘皆通無漏，於理無違，許後得智是無漏故</note>。問：通之與
<lb n="0369c12" ed="T"/>明，有何等異？答：《智度論》第二卷云「眞知過去
<lb n="0369c13" ed="T"/>宿命事，是名通；知過去因緣行業，是名明。眞
<lb n="0369c14" ed="T"/>知死此生彼，是名天眼通；知諸行因緣，證會
<lb n="0369c15" ed="T"/>不失，是名明。眞知盡結使，不知更生不生，是
<lb n="0369c16" ed="T"/>漏盡通；若知漏盡更不復生，是名明。」此三明，
<lb n="0369c17" ed="T"/>大阿羅漢、大辟支佛所得，故知通明勝劣差
<lb n="0369c18" ed="T"/>別。</p><p xml:id="pT33p0369c1802" cb:place="inline">言十力者，讚第六德。自有兩釋。有說：十
<lb n="0369c19" ed="T"/>力唯佛非餘，謂處非處乃至漏盡。有說：菩
<lb n="0369c20" ed="T"/>薩亦有十力，如《智度論》二十八云「佛有十力、
<lb n="0369c21" ed="T"/>四無所畏，菩薩有不？答：有。何者是？一發一切
<lb n="0369c22" ed="T"/>智心堅深牢固力、二大慈力、三大<anchor xml:id="nkr_note_orig_0369001" n="0369001"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0369001" n="0369001"/><anchor xml:id="beg0369001" n="0369001"/>慧<anchor xml:id="end0369001"/>力、四
<lb n="0369c23" ed="T"/>具足精進力、五具足禪定力、六具足智慧力、
<lb n="0369c24" ed="T"/>七不厭生死力、八無生忍力、九具足解脫力、
<lb n="0369c25" ed="T"/>十具足無礙智力。<anchor xml:id="nkr_note_orig_0369002" n="0369002"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0369002" n="0369002"/><anchor xml:id="beg0369002" n="0369002"/>其<anchor xml:id="end0369002"/>如彼說<note place="inline">或有經本，四無所畏多分無有，故
<lb n="0369c26" ed="T"/>不可依</note>。」</p><p xml:id="pT33p0369c2604" cb:place="inline">言四無量者，釋第七德。所謂慈、悲、喜、捨。
<lb n="0369c27" ed="T"/>於此義中兩門分別：一釋名、二出體。就釋名
<lb n="0369c28" ed="T"/>中，先通、後別。四無量者，卽是通名。依薩婆
<lb n="0369c29" ed="T"/>多，如《大婆沙》八十一說，彼云「問：何故名無量？
<pb n="0370a" ed="T" xml:id="T33.1708.0370a"/>
<lb n="0370a01" ed="T"/>無量是何義？答：如是四種，是諸賢聖廣遊戲
<lb n="0370a02" ed="T"/>處，故名無量。復次如是四種，能緣無量有
<lb n="0370a03" ed="T"/>情爲境故、生無量福故、引無量果故，故名無
<lb n="0370a04" ed="T"/>量。」廣說如彼。《俱舍》、《正理》同《大婆沙》第四復次，
<lb n="0370a05" ed="T"/>故不繁述。依大乘宗，如《顯揚》第四，以其三義
<lb n="0370a06" ed="T"/>釋無量名：一廣、二大、三無量。廣者，於見所行
<lb n="0370a07" ed="T"/>作意故。大者，於聞所行作意故。無量者，於覺
<lb n="0370a08" ed="T"/>知所行作意故。如是三義，遍緣一方乃至十
<lb n="0370a09" ed="T"/>方無邊器世間，及有情世間，故名無量。言別
<lb n="0370a10" ed="T"/>名者，一慈、二悲、三喜、四捨。薩婆多宗，如《俱
<lb n="0370a11" ed="T"/>舍論》第二十九說「慈名與樂，悲名拔苦，喜名
<lb n="0370a12" ed="T"/>欣慰，捨名平等。」依經部宗，如《成實論･四無量
<lb n="0370a13" ed="T"/>品》「慈名與嗔相違善心、悲名與惱相違善心、
<lb n="0370a14" ed="T"/>喜名嫉妬相違善心，此三皆是慈心差別；能
<lb n="0370a15" ed="T"/>令此三平等，故名爲捨。」具如彼說。今依大乘，
<lb n="0370a16" ed="T"/>如《顯揚》說「一慈無量者，於無苦無樂衆生欲
<lb n="0370a17" ed="T"/>施樂具。悲者，於有苦衆生欲拔苦具。喜者，
<lb n="0370a18" ed="T"/>於有樂衆生隨喜彼樂。捨者，謂捨俱心不染
<lb n="0370a19" ed="T"/>意樂。」言出體者，薩婆多宗，慈悲無量自有兩
<lb n="0370a20" ed="T"/>說。一云：俱以無嗔善根而爲體性，而差別者，
<lb n="0370a21" ed="T"/>慈對治斷命嗔、悲對治捶打嗔。一云：慈以無
<lb n="0370a22" ed="T"/>嗔善根而爲體性，悲以不害善根爲性，對治
<lb n="0370a23" ed="T"/>害故。喜無量性亦有兩說。一云：善根爲性。
<lb n="0370a24" ed="T"/>一云：忻爲自性。捨有一釋，謂以無貪善根爲
<lb n="0370a25" ed="T"/>性。共者出體，四蘊五蘊以爲體性，廣如《婆沙》
<lb n="0370a26" ed="T"/>八十一等。依經部宗，如《成實論》四皆是慧，故
<lb n="0370a27" ed="T"/>《成實》云「是四無量皆是慧性。」今依大乘，《集
<lb n="0370a28" ed="T"/>論》、《雜集》，四種皆以若定若慧，及彼相應諸心
<lb n="0370a29" ed="T"/>心法以爲自性。《顯揚》第四「慈以無瞋善根
<pb n="0370b" ed="T" xml:id="T33.1708.0370b"/>
<lb n="0370b01" ed="T"/>爲體，悲以不害善根爲體，喜以不嫉善根爲
<lb n="0370b02" ed="T"/>體，捨以無貪無瞋善根爲體，皆是憐愍衆生
<lb n="0370b03" ed="T"/>法故。於此四中，慈唯無瞋，次二無量無瞋一
<lb n="0370b04" ed="T"/>分，捨是無貪無瞋一分。又復與彼相應等持
<lb n="0370b05" ed="T"/>諸心心法幷彼眷屬，皆是四無量體。」若廣分
<lb n="0370b06" ed="T"/>別，具如別章。</p><p xml:id="pT33p0370b0606" cb:place="inline">言四辨者，釋第八德，亦名四無
<lb n="0370b07" ed="T"/>礙解，謂法、義、詞、辨。於所詮法、於所詮義，諸
<lb n="0370b08" ed="T"/>方言詞，於正道理一一法中通達無滯，如
<lb n="0370b09" ed="T"/>次名爲法、義、詞、辨四種無礙。廣如《婆沙》、《俱舍
<lb n="0370b10" ed="T"/>論》等。若依大乘，《瑜伽》四十五「於諸法中，一切
<lb n="0370b11" ed="T"/>異門、一切異相、一切釋詞、一切品別，一一法
<lb n="0370b12" ed="T"/>中盡所有性、如所有性，依脩所成無所滯
<lb n="0370b13" ed="T"/>礙無退轉智，如次名爲四種。」《攝大乘論》無
<lb n="0370b14" ed="T"/>性釋曰「由法無礙，自在了知一切法句。由義
<lb n="0370b15" ed="T"/>無礙，自在通達一切義理。由詞無礙，自在分
<lb n="0370b16" ed="T"/>別一切言詞。由辨無礙，遍於十方隨其所
<lb n="0370b17" ed="T"/>宜自在辨說。」廣如《雜集》第十四等。若出體性，
<lb n="0370b18" ed="T"/>薩婆多宗，四辨皆用慧爲自性，如《婆沙》等。今
<lb n="0370b19" ed="T"/>依大乘，通用定慧及彼相應心心所法以爲
<lb n="0370b20" ed="T"/>自性，如《雜集》等。</p><p xml:id="pT33p0370b2007" cb:place="inline">言四攝者，釋第九德。二門分
<lb n="0370b21" ed="T"/>別：一釋名、二辨業。釋名有二：先總、後別。言
<lb n="0370b22" ed="T"/>四攝者，卽是總名。以四種法攝取衆生，故名
<lb n="0370b23" ed="T"/>四攝。別名有四：一布施、二愛語、三利行、四
<lb n="0370b24" ed="T"/>同利。依《成實論･四法品》云「布施者，衣食等物
<lb n="0370b25" ed="T"/>攝取衆生。愛語者，隨意語言取彼意故。利行
<lb n="0370b26" ed="T"/>者，爲他求利助他成事。同利者，如共一船
<lb n="0370b27" ed="T"/>憂喜是同。」《大品經》云「財法二種攝取衆生，名
<lb n="0370b28" ed="T"/>爲布施。以六波羅蜜爲衆生說，名爲愛語。敎
<lb n="0370b29" ed="T"/>化衆生令行六度，名爲利行。以神通力種種
<pb n="0370c" ed="T" xml:id="T33.1708.0370c"/>
<lb n="0370c01" ed="T"/>變化，入五道中與衆生同事，名爲同事。」具說
<lb n="0370c02" ed="T"/>如彼。若廣分別，如《大般若》及《大智度論》七十
<lb n="0370c03" ed="T"/>一等。第二釋業者，如《莊嚴論》第八卷云「問：四
<lb n="0370c04" ed="T"/>攝業云何？偈曰：令器及令信，令行亦令解，如
<lb n="0370c05" ed="T"/>是作四事，次第四攝業。釋曰：布施者，能令於
<lb n="0370c06" ed="T"/>法成器，由隨順於財則堪受法故。愛語者，能
<lb n="0370c07" ed="T"/>令於法起信，由敎法義彼疑斷故。利行者，能
<lb n="0370c08" ed="T"/>令於法起行，由如法依行故。同利者，能令彼
<lb n="0370c09" ed="T"/>得解脫，由行淨長時得饒益故。」廣如彼論
<lb n="0370c10" ed="T"/><note place="inline">或有本云：說四弘願，諸衆生知苦斷集、證滅修道。多分無故，不可依也</note>。</p><p xml:id="pT33p0370c1028" cb:place="inline">言金剛滅定者，
<lb n="0370c11" ed="T"/>釋第十德。謂第十地末後一念能滅二障，故
<lb n="0370c12" ed="T"/>言滅定。而言金剛滅定，自有二義：一能斷定。
<lb n="0370c13" ed="T"/>無物不破，猶如金剛，如《智度論》等勘。二所滅
<lb n="0370c14" ed="T"/>煩惱堅固難斷，猶若金剛，此定能滅，故言金
<lb n="0370c15" ed="T"/>剛滅定。故唐本經名爲「能斷金剛」。又《十輪經》
<lb n="0370c16" ed="T"/>第二頌云「云何破相續，如金剛煩惱？」長行云
<lb n="0370c17" ed="T"/>「摧滅一切諸衆生類，<anchor xml:id="nkr_note_orig_0370001" n="0370001"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0370001" n="0370001"/><anchor xml:id="beg0370001" n="0370001"/>堅<anchor xml:id="end0370001"/>如金剛相續煩惱。」有
<lb n="0370c18" ed="T"/>說滅定者卽滅盡定，八地以上及諸如來皆
<lb n="0370c19" ed="T"/>得滅定，七地以下或得未得，伏非想惑不決
<lb n="0370c20" ed="T"/>定故。餘義同異，具如別章。</p></cb:div>
<lb n="0370c21" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0370c2101">經：一切功德皆成就。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0370c2109" cb:place="inline">釋曰：第四、總結功德
<lb n="0370c22" ed="T"/>應知。</p></cb:div>
<lb n="0370c23" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0370c2301">經：復有千萬億五戒賢者。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0370c2311" cb:place="inline">釋曰：自下第四
<lb n="0370c24" ed="T"/>明優婆塞衆。文別有四：一標數辨類、二辨行
<lb n="0370c25" ed="T"/>位、三別讚德、四總結德。此卽初也。言五戒賢
<lb n="0370c26" ed="T"/>者者，擧法標人，由持五戒，故言五戒賢者。故
<lb n="0370c27" ed="T"/>《婆沙》云「鄔波索迦有五學處，謂離殺生、離不
<lb n="0370c28" ed="T"/>與取、離欲邪行、離虛誑語、離飮諸酒。」舊經多
<lb n="0370c29" ed="T"/>云優婆塞、優婆夷者，訛略也。若依《諸法最上
<pb n="0371a" ed="T" xml:id="T33.1708.0371a"/>
<lb n="0371a01" ed="T"/>王經》云優婆塞迦、優婆斯迦。慈恩三藏所譯
<lb n="0371a02" ed="T"/>諸經，皆云鄔波索迦、鄔波斯迦，此云近事男、
<lb n="0371a03" ed="T"/>近事女。故《順正理》三十七云「依何義說鄔婆
<lb n="0371a04" ed="T"/>塞迦？彼先歸佛法僧<anchor xml:id="nkr_note_orig_0371001" n="0371001"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0371001" n="0371001"/><anchor xml:id="beg0371001" n="0371001"/>寶<anchor xml:id="end0371001"/>，親近奉事所尊重
<lb n="0371a05" ed="T"/>師，便獲尸羅，故名近事。或能習近如理所爲，
<lb n="0371a06" ed="T"/>壞惡事業，故名近事。或能親近事佛爲師，故
<lb n="0371a07" ed="T"/>名近事。分同諸佛得淨尸羅，善意樂故。」又
<lb n="0371a08" ed="T"/>《大婆沙》一百二十三云「問：何故名鄔波索迦？
<lb n="0371a09" ed="T"/>答：親近脩事諸善法故，有親近承事諸善士
<lb n="0371a10" ed="T"/>故。有說：親近脩事，精進行故。有說：近承事諸
<lb n="0371a11" ed="T"/>佛法故。」具說如彼。然此五戒，初三護身業，次
<lb n="0371a12" ed="T"/>一護語業，後一通護身語二業。理實不通身
<lb n="0371a13" ed="T"/>業所攝，如《俱舍》等。今辨護用，是故通護二業
<lb n="0371a14" ed="T"/>於理無違。此身語業，一一皆用表及無表以
<lb n="0371a15" ed="T"/>爲自性。薩婆多宗，表卽色聲二處所收，無表
<lb n="0371a16" ed="T"/>皆是法處所攝無見無對色，意識境界故。經
<lb n="0371a17" ed="T"/>部表業以思爲體，無表卽是非色非心不相
<lb n="0371a18" ed="T"/>應行，如《成實論》。今依大乘宗，表卽色聲二處
<lb n="0371a19" ed="T"/>所攝，無表於能發業思種子上假立，無表色
<lb n="0371a20" ed="T"/>法處所攝。薩婆多宗要具五戒，經部、大乘
<lb n="0371a21" ed="T"/>一分二分乃至具五。薩婆多宗唯人趣攝，大
<lb n="0371a22" ed="T"/>乘、經部通於鬼等勘。</p></cb:div>
<lb n="0371a23" ed="T"/><cb:juan n="001a" fun="close"><cb:jhead>仁王經疏卷上<note place="inline">本</note></cb:jhead></cb:juan>
<pb n="0371b" ed="T" xml:id="T33.1708.0371b"/>
<lb n="0371b01" ed="T"/>
<lb n="0371b02" ed="T"/><cb:juan n="001b" fun="open"><cb:mulu n="1b" type="卷">上末</cb:mulu><cb:jhead>仁王經疏上卷<note place="inline">末</note></cb:jhead></cb:juan>
<lb n="0371b03" ed="T"/>
<lb n="0371b04" ed="T"/><byline cb:type="author"><name role="" type="person">西明寺</name>沙門圓測撰</byline>
<lb n="0371b05" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0371b0501">經：皆行阿羅漢十地。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0371b0509" cb:place="inline">釋曰：第二、辨其行位。
<lb n="0371b06" ed="T"/>行阿羅漢，廣說如前。言十地者，諸說不同。一
<lb n="0371b07" ed="T"/>云：此中十解名爲十住，卽說十住以爲十地。
<lb n="0371b08" ed="T"/>一云：此文依共十地說，如《智度論》地有二種：
<lb n="0371b09" ed="T"/>一不共，如極喜等地；二共十地，謂乾慧等。合
<lb n="0371b10" ed="T"/>說三乘地，乃成十地，故名爲共。故《大品經》云
<lb n="0371b11" ed="T"/>「若菩薩具乾慧等十地，速證菩提。」言十地者，
<lb n="0371b12" ed="T"/>乾慧地、性地、八人地、見地、薄地、離欲地、已
<lb n="0371b13" ed="T"/>作地、辟支佛地、菩薩地、佛地，廣說如彼。故《智
<lb n="0371b14" ed="T"/>度論》七十八云「乾慧地有二種：一者聲聞、二
<lb n="0371b15" ed="T"/>者菩薩。聲聞人獨爲涅槃故勤精進持戒，心
<lb n="0371b16" ed="T"/>淸淨，堪任學道，或習觀佛三昧、不淨觀，或行
<lb n="0371b17" ed="T"/>慈悲無常等觀，分別集諸善法，雖有智慧，不
<lb n="0371b18" ed="T"/>得禪定水，則不能得道，故名乾慧地；菩薩則
<lb n="0371b19" ed="T"/>初發心乃至未得順忍。性地者，聲聞人從煖
<lb n="0371b20" ed="T"/>法乃至世間第一法；於菩薩得順忍，愛著諸
<lb n="0371b21" ed="T"/>法實相，亦不生邪見，得禪定水。八人地者，從
<lb n="0371b22" ed="T"/>苦法忍乃至道比忍，是十五心；於菩薩則無
<lb n="0371b23" ed="T"/>生法忍入菩薩位。見地者，初得聖果，亦謂須
<lb n="0371b24" ed="T"/>陀洹果；於菩薩則是阿鞞跋致地。薄地者，或
<lb n="0371b25" ed="T"/>須陀洹、斯陀含，欲界九種煩惱分斷故；於菩
<lb n="0371b26" ed="T"/>薩過阿鞞跋地，乃至未成佛斷諸煩惱，餘習
<lb n="0371b27" ed="T"/>氣亦薄。離欲地者，離欲界等貪欲諸煩惱，是
<lb n="0371b28" ed="T"/>名阿那含；於菩薩離欲因緣，故得五神通。已
<lb n="0371b29" ed="T"/>作地者，聲聞人得盡智、無生智，無著阿羅漢；
<pb n="0371c" ed="T" xml:id="T33.1708.0371c"/>
<lb n="0371c01" ed="T"/>於菩薩成就佛地。辟支佛地者，先世種辟支
<lb n="0371c02" ed="T"/>佛道因，今世得少因緣，初出家亦觀深因緣
<lb n="0371c03" ed="T"/>法成道，名辟支佛。菩薩地者，從乾慧地乃至
<lb n="0371c04" ed="T"/>離欲地，如上說。復次菩薩地，從歡喜地乃至
<lb n="0371c05" ed="T"/>法雲地皆名菩薩地。」有人言：從一發心來，乃
<lb n="0371c06" ed="T"/>至金剛三昧名菩薩地。佛地者，一切種智等
<lb n="0371c07" ed="T"/>諸佛法，菩薩於自地行具足，於他地中觀具
<lb n="0371c08" ed="T"/>足，二事具足故名具足。按此經文，有其三難：
<lb n="0371c09" ed="T"/>一於已辦地亦得成佛，如何經說具足十地
<lb n="0371c10" ed="T"/>速證菩提？二菩薩不行辟支佛行，如何經說
<lb n="0371c11" ed="T"/>具足辟支佛地？三已得佛地更不重得，如何
<lb n="0371c12" ed="T"/>經說具足佛地，乃至得菩提？解云：據實，已辦
<lb n="0371c13" ed="T"/>地早得成佛，經意欲釋具足十地，故總相說
<lb n="0371c14" ed="T"/>而不別釋。通第二難，龍樹菩薩自作兩釋。一
<lb n="0371c15" ed="T"/>云：菩薩於自地中行具足，於他地觀具足，二
<lb n="0371c16" ed="T"/>事具足故名具足。謂於二乘地，觀知二乘地
<lb n="0371c17" ed="T"/>法，而不行二乘地，於菩薩地具足行，菩薩地
<lb n="0371c18" ed="T"/>行故言具足十地。一云：菩薩能分別知衆生，
<lb n="0371c19" ed="T"/>可以辟支佛因緣度者，是故菩薩以智慧行
<lb n="0371c20" ed="T"/>辟支佛事。如《首楞嚴經》中<name role="" type="person">文殊師利</name>七十二
<lb n="0371c21" ed="T"/>億返作辟支佛，菩薩亦如是。通第三難，滿足
<lb n="0371c22" ed="T"/>九地，修習佛法十力、四無所畏等，雖未具足，
<lb n="0371c23" ed="T"/>以修習佛道故名具足。以是故，言十地具足
<lb n="0371c24" ed="T"/>故得無上道。具說如彼。今解：於上共與不共
<lb n="0371c25" ed="T"/>十地門中，且說共十地，或可通說共與不共
<lb n="0371c26" ed="T"/>二種十地，於理無違，皆是阿羅漢所行地故。
<lb n="0371c27" ed="T"/>一云：依證契經，有四種十地：一聲聞十地，謂
<lb n="0371c28" ed="T"/>住三歸行地、隨信行地、隨法行地、善凡夫地、
<lb n="0371c29" ed="T"/>學戒地、第八人地、須陀洹地、斯陀含地、阿那
<pb n="0372a" ed="T" xml:id="T33.1708.0372a"/>
<lb n="0372a01" ed="T"/>含地、阿羅漢地。二獨覺十地，謂衆善資糧地、
<lb n="0372a02" ed="T"/>自覺深緣起地、四聖諦地、勝深利智地、八聖
<lb n="0372a03" ed="T"/>支道地、智法界虛空界衆生界地、證滅地、六
<lb n="0372a04" ed="T"/>通性地、入微妙地、習氣縛地。三菩薩十地者，
<lb n="0372a05" ed="T"/>謂歡喜地、無垢地、明地、焰地、極難勝地、
<lb n="0372a06" ed="T"/>現前地、遠行地、不動地、善慧地、法雲地。四
<lb n="0372a07" ed="T"/>者如來十地，廣說如後。今此經意，通<anchor xml:id="nkr_note_orig_0372001" n="0372001"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0372001" n="0372001"/><anchor xml:id="beg0372001" n="0372001"/>前<anchor xml:id="end0372001"/>三
<lb n="0372a08" ed="T"/>種。所以者何？今此賢者依本性說，卽聲聞
<lb n="0372a09" ed="T"/>故；回心向大，是菩薩故；究竟修習，必圓滿
<lb n="0372a10" ed="T"/>故；或如前說，度緣覺故。<anchor xml:id="nkr_note_orig_0372002" n="0372002"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0372002" n="0372002"/><anchor xml:id="beg0372002" n="0372002"/>所<anchor xml:id="end0372002"/>四無失。</p></cb:div>
<lb n="0372a11" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0372a1101">經：迴向五分法身具足。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0372a1110" cb:place="inline">釋曰：第三、別讚功
<lb n="0372a12" ed="T"/>德。捨小乘行，回向大乘五分法身。亦言五者，
<lb n="0372a13" ed="T"/>一戒、二定、三慧、四解脫、五解脫知見。故《大
<lb n="0372a14" ed="T"/>婆沙》三十三云「無學身語律儀及以正命，名
<lb n="0372a15" ed="T"/>爲戒蘊。無學空、無相、無願三三摩地，名爲
<lb n="0372a16" ed="T"/>定蘊。無學正見智，名爲慧蘊。無學盡、無生正
<lb n="0372a17" ed="T"/>見相應勝解，名爲解脫蘊；是有爲解脫，於境
<lb n="0372a18" ed="T"/>自在，立解脫名，非謂擇滅無爲解脫。無學盡
<lb n="0372a19" ed="T"/>智、無生智，名解脫知見蘊。」</p><p xml:id="pT33p0372a1911" cb:place="inline">問：何故此二智名
<lb n="0372a20" ed="T"/>解脫知見蘊？答：解脫身中獨有此故、最能審
<lb n="0372a21" ed="T"/>決解脫事故。</p><p xml:id="pT33p0372a2106" cb:place="inline">問：無學慧蘊，與解脫知見蘊，有
<lb n="0372a22" ed="T"/>何差別？答：無學苦集智，是名慧蘊；無學滅道
<lb n="0372a23" ed="T"/>智，是解脫知見蘊。復次無學苦集滅智，是名
<lb n="0372a24" ed="T"/>慧蘊；無學道智，是解脫知見蘊。復次無學若
<lb n="0372a25" ed="T"/>集道智，是名慧蘊；無學滅智，是解脫知見蘊。
<lb n="0372a26" ed="T"/>具釋如彼。今依大乘，《佛地》第四，自在三釋。故
<lb n="0372a27" ed="T"/>彼論云「無漏淨戒名爲戒蘊，無漏定慧名定
<lb n="0372a28" ed="T"/>慧蘊，無學勝解名解脫蘊，無學正見名解脫
<lb n="0372a29" ed="T"/>知見蘊。前三是因、後二是果，前三有學位法、
<pb n="0372b" ed="T" xml:id="T33.1708.0372b"/>
<lb n="0372b01" ed="T"/>後二無學位法。有說：一切皆是無學位法，緣
<lb n="0372b02" ed="T"/>解脫慧名解脫知見，餘慧名慧<note place="inline">五種皆是無學位法，緣滅諦智
<lb n="0372b03" ed="T"/>名解脫知見，緣餘三諦等智名爲慧蘊</note>。」有說：一切通學無學，學位分
<lb n="0372b04" ed="T"/>得、無學圓滿，諸佛菩薩皆具五種。薩婆多
<lb n="0372b05" ed="T"/>宗，總相分別，色心所二法爲體。若別說者，
<lb n="0372b06" ed="T"/>定、慧、勝解、無表色四法爲體，漏無漏中唯
<lb n="0372b07" ed="T"/>是無漏，學無學中唯在無學。今依大乘，同薩
<lb n="0372b08" ed="T"/>婆多，而差別者，有學位中亦具五種。</p></cb:div>
<lb n="0372b09" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0372b0901">經：無量功德皆成就。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0372b0909" cb:place="inline">釋曰：第四、總結功德。
<lb n="0372b10" ed="T"/>應知。</p></cb:div>
<lb n="0372b11" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0372b1101">經：復有十千五戒淨信女。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0372b1111" cb:place="inline">釋曰：第五、優婆
<lb n="0372b12" ed="T"/>夷衆。文別有四：一標數辨類、二略辨行位、三
<lb n="0372b13" ed="T"/>別讚功德、四總結功德。此卽初也。淨信女
<lb n="0372b14" ed="T"/>者，是優婆夷，依正梵音鄔波斯迦，此云近事
<lb n="0372b15" ed="T"/>女，廣釋如前。</p></cb:div>
<lb n="0372b16" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0372b1601">經：皆行阿羅漢十地。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0372b1609" cb:place="inline">釋曰：第二、略欲行位。
<lb n="0372b17" ed="T"/>准上應知。</p></cb:div>
<lb n="0372b18" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0372b1801">經：皆成就<note place="inline">至</note>終生功德。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0372b1810" cb:place="inline">釋曰：第三、別讚功
<lb n="0372b19" ed="T"/>德。依《本記》云「十住位中，一一皆有初入分、次
<lb n="0372b20" ed="T"/>住分、後出分，爲言始住終生功德也。」</p></cb:div>
<lb n="0372b21" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0372b2101">經：三十生功德皆成就。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0372b2110" cb:place="inline">釋曰：第四、總結。十
<lb n="0372b22" ed="T"/>地各有始住終，生三種功德，故言三十生功
<lb n="0372b23" ed="T"/>德。有說：上二衆中，十地者卽十解位。</p></cb:div>
<lb n="0372b24" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0372b2401">經：復有十億七賢居士。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0372b2410" cb:place="inline">釋曰：第六、七賢居
<lb n="0372b25" ed="T"/>士衆。於中有四：一標數辨類、二總標具德、三
<lb n="0372b26" ed="T"/>別讚功德、四總結功德。此卽初也。《本記》云「有
<lb n="0372b27" ed="T"/>七賢財，不被法眼，恒樂在家，故言七賢居士
<lb n="0372b28" ed="T"/><note place="inline">《本業經》云信、施、戒、聞、慧、慚、愧，名七賢財</note>。」今解：七賢在七方便。賢
<lb n="0372b29" ed="T"/>而非聖，無聖道故，故名七賢居士。言七方便
<pb n="0372c" ed="T" xml:id="T33.1708.0372c"/>
<lb n="0372c01" ed="T"/>者，一五停心觀、二別相念處、三總相念處、四
<lb n="0372c02" ed="T"/>煖、五頂、六忍、七世第一法，義如別章。</p></cb:div>
<lb n="0372c03" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0372c0301">經：德行具足。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0372c0306" cb:place="inline">釋曰：第二、總標具足，下所說。</p></cb:div>
<lb n="0372c04" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0372c0401">經：二十二品<note place="inline">至</note>得九十忍。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0372c0411" cb:place="inline">釋曰：第三、別讚
<lb n="0372c05" ed="T"/>功德。總有九門：一道品門、二十遍處、三八勝
<lb n="0372c06" ed="T"/>處、四八解脫、五者三慧、六十六諦、七四諦
<lb n="0372c07" ed="T"/>觀、八四行觀、九者十忍。言二十二品者，《本
<lb n="0372c08" ed="T"/>記》云「聖登地已上至於佛果，有十一地，各有
<lb n="0372c09" ed="T"/>定慧，合有二十二品也。」今解：不爾。七方便位，
<lb n="0372c10" ed="T"/>於道品中但得四念處、四正勤、四如意足、五
<lb n="0372c11" ed="T"/>根、五力二十二品，而未能得七種覺分、八支
<lb n="0372c12" ed="T"/>聖道，故言二十二品。</p><p xml:id="pT33p0372c1209" cb:place="inline">問：旣未得聖，如何說有
<lb n="0372c13" ed="T"/>得八解脫？解云：八中得七，故總說言得八解
<lb n="0372c14" ed="T"/>脫，據實未得滅盡解脫。</p><p xml:id="pT33p0372c1410" cb:place="inline">問：若爾，菩薩德中
<lb n="0372c15" ed="T"/>應得五眼。解云：彼就實義、此卽從多，各據一
<lb n="0372c16" ed="T"/>義，故不相違。廣說道品，義如別章。</p><p xml:id="pT33p0372c1614" cb:place="inline">言十一
<lb n="0372c17" ed="T"/>切入者，第二遍處德，所謂靑黃赤白、地水火
<lb n="0372c18" ed="T"/>風、空無邊處、識無邊處。薩婆多宗，如《大婆
<lb n="0372c19" ed="T"/>沙》，前八遍處無貪爲性，對治貪故。兼所相應
<lb n="0372c20" ed="T"/>隨轉，<anchor xml:id="nkr_note_orig_0372003" n="0372003"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0372003" n="0372003"/><anchor xml:id="beg0372003" n="0372003"/>有<anchor xml:id="end0372003"/>欲界者，四蘊爲性；若色界者，五蘊
<lb n="0372c21" ed="T"/>爲性；後二遍處，俱以四蘊爲性。依經部宗，定
<lb n="0372c22" ed="T"/>慧爲體，如《成實論》。今依大乘，如《雜集論》定慧
<lb n="0372c23" ed="T"/>爲性。解云：相應隨轉，同《大婆沙》，理亦無
<lb n="0372c24" ed="T"/>違。</p><p xml:id="pT33p0372c2402" cb:place="inline">問：何故名遍處？《毘婆沙》云「由二緣故。一由
<lb n="0372c25" ed="T"/>無間，謂純靑等勝解作意，不相間雜故。二由
<lb n="0372c26" ed="T"/>廣大，謂緣靑等勝解作意，境相無邊，故名廣
<lb n="0372c27" ed="T"/>大。大德說曰：所緣寬廣，無有間隙，故名遍
<lb n="0372c28" ed="T"/>處。」《雜集論》曰「其量廣大，周普無邊，故名遍
<lb n="0372c29" ed="T"/>處。」<anchor xml:id="nkr_note_add_0372c2901" n="0372c2901"/><anchor xml:id="beg0372c2901" n="0372c2901"/>具如<anchor xml:id="end0372c2901"/>別章。</p><p xml:id="pT33p0372c2906" cb:place="inline">言八除入者，三八勝處德。
<pb n="0373a" ed="T" xml:id="T33.1708.0373a"/>
<lb n="0373a01" ed="T"/>所言八者，一內有色想觀外色少、二內有色
<lb n="0373a02" ed="T"/>想觀外色多、三內無色想觀外色少、四內無
<lb n="0373a03" ed="T"/>色想觀外色多，內無色想觀外諸色靑黃赤
<lb n="0373a04" ed="T"/>白，復爲四種。諸宗出體，同前遍處。</p><p xml:id="pT33p0373a0414" cb:place="inline">問：何故
<lb n="0373a05" ed="T"/>名勝處？答：如《婆沙》，勝所緣境，故名勝處。復
<lb n="0373a06" ed="T"/>次勝諸煩惱，故名勝處。雖觀行者非一切能
<lb n="0373a07" ed="T"/><anchor xml:id="nkr_note_orig_0373001" n="0373001"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0373001" n="0373001"/><anchor xml:id="beg0373001" n="0373001"/>勝<anchor xml:id="end0373001"/>所緣境，而於所緣不起煩惱，亦名爲勝。
<lb n="0373a08" ed="T"/>如契經說，於此處勝，故名勝處。《雜集》亦爾，勝
<lb n="0373a09" ed="T"/>所緣故，名爲勝處。此八勝處皆是色界，前四
<lb n="0373a10" ed="T"/>勝處，初二靜慮、未至、中間，後四勝處在第
<lb n="0373a11" ed="T"/>四定。乃至所緣者，皆緣欲界一切色處。若爾，
<lb n="0373a12" ed="T"/>經說當云何通？尊者無滅在<name role="" type="person">室羅筏</name>住一精
<lb n="0373a13" ed="T"/>舍。爾時有四悅意天女，來至尊者座前而立，
<lb n="0373a14" ed="T"/>白言：「我等於四色處轉變自在，隨所愛色皆
<lb n="0373a15" ed="T"/>能化作。」乃至彼云：「尊者無滅入初靜慮，乃至
<lb n="0373a16" ed="T"/>第四亦不能起不淨想。」答：尊者無滅雖不能
<lb n="0373a17" ed="T"/>勝，舍利子等皆能勝之。</p><p xml:id="pT33p0373a1710" cb:place="inline">問：緣佛身起不淨觀
<lb n="0373a18" ed="T"/>不？如是。廣說如《大婆沙》八十五卷，具如別章。</p>
<lb n="0373a19" ed="T"/><p xml:id="pT33p0373a1901">言八解脫者，第四、解脫德。一內有色觀諸
<lb n="0373a20" ed="T"/>色、二內無色觀外色、三淨解脫具足住、四入
<lb n="0373a21" ed="T"/>空無邊處、五入無邊識處、六入無所有處、七
<lb n="0373a22" ed="T"/>入非想非非想處、八入想受滅解脫。具說如
<lb n="0373a23" ed="T"/>彼，略所如上。然此八種，諸說不同。薩婆多宗，
<lb n="0373a24" ed="T"/>如《婆沙》說，初三無貪，對治貪故，兼所相應隨
<lb n="0373a25" ed="T"/>轉。若欲界者，四蘊爲性；若色界者，卽具五蘊；
<lb n="0373a26" ed="T"/>四無色處解脫，四蘊爲性；第八解脫，是不相
<lb n="0373a27" ed="T"/>應行蘊所攝。依經部宗，自在兩說。一云：皆用
<lb n="0373a28" ed="T"/>智慧爲體。一云：前七是慧；第八解脫，有餘無
<lb n="0373a29" ed="T"/>餘二種涅槃以爲自性。今依大乘，前三，四蘊
<pb n="0373b" ed="T" xml:id="T33.1708.0373b"/>
<lb n="0373b01" ed="T"/>五蘊以爲自性；次四，四蘊；第八解脫，非色非
<lb n="0373b02" ed="T"/>心不相應行以爲自性。</p><p xml:id="pT33p0373b0210" cb:place="inline">問：何故名解脫？答：如
<lb n="0373b03" ed="T"/>《婆沙》，棄背是解脫義。初二解脫棄背色貪心，
<lb n="0373b04" ed="T"/>第三解脫棄背不淨觀心，四無色解脫棄背
<lb n="0373b05" ed="T"/>下地心，想受滅解脫棄背一切有所緣心。</p><p xml:id="pT33p0373b0517" cb:place="inline">問：
<lb n="0373b06" ed="T"/>解脫、勝處、遍處，有何差別？答：能有棄背名解
<lb n="0373b07" ed="T"/>脫，能勝伏境名勝處，能廣所緣名遍處。廣
<lb n="0373b08" ed="T"/>如《婆沙》八十四五。</p><p xml:id="pT33p0373b0808" cb:place="inline">言三慧者，第五、三慧德。
<lb n="0373b09" ed="T"/>三門分別：一釋名、二出體、三約界。就釋名
<lb n="0373b10" ed="T"/>中，初總、後別。言三慧者，卽是總名。三是標
<lb n="0373b11" ed="T"/>數，慧卽簡擇。別名有三：一聞所成慧、二思
<lb n="0373b12" ed="T"/>所成慧、三修所成慧。依聞至敎所生勝慧，名
<lb n="0373b13" ed="T"/>聞所成；依思正理所生勝慧，名思所成；依修
<lb n="0373b14" ed="T"/>等持所生勝慧，名修所成慧。如《俱舍》等。又解：
<lb n="0373b15" ed="T"/>聞謂聽聞，卽是耳識，從聞所生解文義慧，名
<lb n="0373b16" ed="T"/>聞所成；思謂思慮，卽是思數，從思所生解法
<lb n="0373b17" ed="T"/>相慧，名思所成；修謂修習，卽是勝定，從修所
<lb n="0373b18" ed="T"/>生解理事慧，名修所成，如《瑜伽》釋。言出體者，
<lb n="0373b19" ed="T"/>薩婆多宗，自性唯慧。故《大婆沙》四十二云「聞
<lb n="0373b20" ed="T"/>思二慧，唯世俗智。修所成慧，通十智性。若並
<lb n="0373b21" ed="T"/>眷屬，通心所等。」經部大同。若依大乘，《瑜伽》釋
<lb n="0373b22" ed="T"/>論，慧及相應心心所等以爲體性，亦同薩婆
<lb n="0373b23" ed="T"/>多宗。言約界者，薩婆多宗，思慧唯欲界，聞慧
<lb n="0373b24" ed="T"/>通欲色，修通色無色，如《婆沙》等。依經部宗，欲
<lb n="0373b25" ed="T"/>色具三慧，無色唯修慧，如《成實論》。今依大乘，
<lb n="0373b26" ed="T"/>《瑜伽》等論同薩婆多。依《智度論》，欲界亦許有
<lb n="0373b27" ed="T"/>電光定，准同經部，義亦無違。</p><p xml:id="pT33p0373b2712" cb:place="inline">問：此三慧，如來、
<lb n="0373b28" ed="T"/>獨覺及以聲聞，各有幾種？答：佛具三種，而修
<lb n="0373b29" ed="T"/>慧勝，以自然覺及具力無畏等修功德故。獨
<pb n="0373c" ed="T" xml:id="T33.1708.0373c"/>
<lb n="0373c01" ed="T"/>覺亦具三，而思慧勝，以自思惟覺而無力無
<lb n="0373c02" ed="T"/>畏等修功德故。聲聞亦具三，而聞慧勝，以從
<lb n="0373c03" ed="T"/>聞他音入聖道故。</p>
<lb n="0373c04" ed="T"/><p xml:id="pT33p0373c0401">言十六諦者，第六、十六諦觀門德。如上已說。</p>
<lb n="0373c05" ed="T"/><p xml:id="pT33p0373c0501">言四諦者，第七、四諦觀門德，亦如上說。</p><p xml:id="pT33p0373c0516" cb:place="inline">言四
<lb n="0373c06" ed="T"/>三二一品觀者，第八、四行觀門德。謂中忍位
<lb n="0373c07" ed="T"/>觀察上下八諦理中自有兩門：一者七周減
<lb n="0373c08" ed="T"/>緣門、二者三周減行門。言七周減緣門者，最
<lb n="0373c09" ed="T"/>初具緣上下八諦，卽屬下忍。次觀行者，始觀
<lb n="0373c10" ed="T"/>察欲界苦等四諦，乃至觀上二界苦集滅三
<lb n="0373c11" ed="T"/>諦，而不觀道，卽此第一減一所緣。如是更從
<lb n="0373c12" ed="T"/>欲界三諦，乃至上界減諦，除欲界道，此卽第
<lb n="0373c13" ed="T"/>二減二所緣。如是乃至除上界苦，爲第七減
<lb n="0373c14" ed="T"/>緣。如是七周，減所緣諦。於苦諦下有其四
<lb n="0373c15" ed="T"/>行，謂苦、空、無常、無我。最初具觀；次四行中
<lb n="0373c16" ed="T"/>漸次除行，唯留一行，如是名爲三周<anchor xml:id="nkr_note_orig_0373002" n="0373002"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0373002" n="0373002"/><anchor xml:id="beg0373002" n="0373002"/>滅<anchor xml:id="end0373002"/>行。於
<lb n="0373c17" ed="T"/>一行中，增上忍、世第一法、苦忍、苦智皆一
<lb n="0373c18" ed="T"/>刹那，同依一地、同依一行各一刹那。今依忍
<lb n="0373c19" ed="T"/>位，三周減行，依一行觀，故言四三二一品觀
<lb n="0373c20" ed="T"/>也。故《順正理》六十云「忍下中上如何分別？且
<lb n="0373c21" ed="T"/>下品忍具八類心，謂瑜伽師以四行相觀欲
<lb n="0373c22" ed="T"/>界苦，名一類心。如是次第，觀色無色苦，集滅
<lb n="0373c23" ed="T"/>道諦亦如是觀，成八類心，名下品忍。中品
<lb n="0373c24" ed="T"/>減略行相所緣，謂瑜伽師以四行相觀欲界
<lb n="0373c25" ed="T"/>苦，乃至具足以四行相觀欲界道，於上界
<lb n="0373c26" ed="T"/>道減一行相，從此名曰中品忍初。如是次第，
<lb n="0373c27" ed="T"/>漸減略行相所緣，乃至極少唯以二心觀欲
<lb n="0373c28" ed="T"/>界苦，如苦法忍、苦法智位，齊此名爲中品忍
<lb n="0373c29" ed="T"/>滿。上忍唯觀欲界苦諦，修一行相，唯一刹那
<pb n="0374a" ed="T" xml:id="T33.1708.0374a"/>
<lb n="0374a01" ed="T"/>此善根起，不相續故，上忍無間生世第一法。
<lb n="0374a02" ed="T"/>如上品忍緣欲苦諦修一行相，唯一刹那。」</p>
<lb n="0374a03" ed="T"/><p xml:id="pT33p0374a0301">言得九十忍者，第九德。上來已釋小乘觀門，
<lb n="0374a04" ed="T"/>今向大乘便成九十。謂初入十信，皆有九品，
<lb n="0374a05" ed="T"/>故言九十忍。又解：學十解已上三十心，皆有
<lb n="0374a06" ed="T"/>入、住、出三位，故成九十忍。又解：極喜等十地，
<lb n="0374a07" ed="T"/>各有始、住、終三，三中一一各有三品，故言九
<lb n="0374a08" ed="T"/>十。一云：四三二一總攝爲二，初四三二合說
<lb n="0374a09" ed="T"/>爲九，更加一數卽成十數。故言九十<note place="inline">淨公說</note>。一
<lb n="0374a10" ed="T"/>云：四三二一總計爲十，皆有九品，故言九
<lb n="0374a11" ed="T"/>十。一云：諦觀二十，謂十六諦及四諦。品觀有
<lb n="0374a12" ed="T"/>十，謂四三二一。總計合成三十，皆有三品，故
<lb n="0374a13" ed="T"/>言九十。</p></cb:div>
<lb n="0374a14" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0374a1401">經：一切功德皆成就。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0374a1409" cb:place="inline">釋曰：第四、總結功德。
<lb n="0374a15" ed="T"/>應知。</p></cb:div>
<lb n="0374a16" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0374a1601">經：復有萬萬億十八梵<note place="inline">至</note>喜樂天。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0374a1614" cb:place="inline">釋曰：第
<lb n="0374a17" ed="T"/>七、色界天衆。文別有三：初標數辨德、次別讚
<lb n="0374a18" ed="T"/>德、後總結德。此卽初也。然此經文三本不
<lb n="0374a19" ed="T"/>同。一本如前；自有一本，除「十八梵天」四字；自
<lb n="0374a20" ed="T"/>有一本除「十八梵天」，更加「梵」字，謂三梵五喜
<lb n="0374a21" ed="T"/>樂天。雖有三本，且依初本。是故《本記》先擧總
<lb n="0374a22" ed="T"/>數，故言復有萬萬億十八梵天。三靜慮各有
<lb n="0374a23" ed="T"/>三天，第四靜慮有其九天，都合十八。故《瑜伽
<lb n="0374a24" ed="T"/>論》第四卷云「色界有十八處，謂梵衆、梵輔、大
<lb n="0374a25" ed="T"/>梵、小光、無量光、極光淨、小淨、無量淨、遍淨、
<lb n="0374a26" ed="T"/>無雲、福生、廣果，無想天卽廣果攝，無別處
<lb n="0374a27" ed="T"/>所；復有諸聖五淨居宮，謂無繁、無熱、善現、
<lb n="0374a28" ed="T"/>善見及色究竟。復有超過五淨宮地，大自在
<lb n="0374a29" ed="T"/>住處，十地菩薩得生其中。」然彼諸天，如《順正
<pb n="0374b" ed="T" xml:id="T33.1708.0374b"/>
<lb n="0374b01" ed="T"/>理》二十一釋。彼云「廣善所生，故名爲梵。此梵
<lb n="0374b02" ed="T"/>卽大，故名大梵。由彼獲得中間定故、最初生
<lb n="0374b03" ed="T"/>故、最後歿故，威德等勝，故名爲大。大梵所有
<lb n="0374b04" ed="T"/>所化所領，故名梵衆。於大梵前行列侍衛，故
<lb n="0374b05" ed="T"/>名梵輔。自地天內光明最少，故名少光。光明
<lb n="0374b06" ed="T"/>轉勝，量難測故，名無量光。淨光遍照自地處
<lb n="0374b07" ed="T"/>故，名極光淨。意地受樂，說名爲淨。於自地
<lb n="0374b08" ed="T"/>中此淨最劣，故名小淨。此淨轉增，量難測
<lb n="0374b09" ed="T"/>故，名無量淨。此淨周普，故名遍淨，意顯更無
<lb n="0374b10" ed="T"/>樂能過此。以下空中天所居地，如雲密合故
<lb n="0374b11" ed="T"/>說名雲；此上諸天更無雲地，在無雲首故說
<lb n="0374b12" ed="T"/>無雲。更有異生勝福方所可往生故，說名福
<lb n="0374b13" ed="T"/>生。居在方所異生果中此最殊勝，故名廣果。
<lb n="0374b14" ed="T"/>離欲諸聖，以聖道水濯煩惱垢，故名爲淨；淨
<lb n="0374b15" ed="T"/>身所止，故名淨居。或住於此，窮生死邊，如還
<lb n="0374b16" ed="T"/>債盡，故名爲淨；淨者所住，故名淨居。或此天
<lb n="0374b17" ed="T"/>中無異生雜，純聖所止故名淨居。繁謂繁
<lb n="0374b18" ed="T"/>雜，或謂繁廣。無繁雜中此最初故，繁廣天
<lb n="0374b19" ed="T"/>中此最劣故，說名無繁。或名無求，不求趣
<lb n="0374b20" ed="T"/>入無色界故。已善伏除雜修靜慮上中品障，
<lb n="0374b21" ed="T"/>意樂調柔，離諸熱惱，故名無熱。或令下生煩
<lb n="0374b22" ed="T"/>惱名熱，此初遠離，得無熱名。或復熱者，熾盛
<lb n="0374b23" ed="T"/>爲義，謂上品雜脩靜慮及果，此猶未證，故名
<lb n="0374b24" ed="T"/>無熱。已得上品雜脩靜慮，果德易彰，故名善
<lb n="0374b25" ed="T"/>現。雜脩定障，餘品至微，見極淸徹，故名善
<lb n="0374b26" ed="T"/>見。更無有處於有色中能過於此，名色究
<lb n="0374b27" ed="T"/>竟。或此已倒衆苦所依身最後邊，名色究竟。」
<lb n="0374b28" ed="T"/>有言：色者是積集色，至彼後邊名色究竟。薩
<lb n="0374b29" ed="T"/>婆多宗，不立大自在天，故不釋也。解名已訖，
<pb n="0374c" ed="T" xml:id="T33.1708.0374c"/>
<lb n="0374c01" ed="T"/>今當釋文。言九梵者，第四靜慮九種天也。此
<lb n="0374c02" ed="T"/>卽從上向下次第別釋。言三淨者，第三靜慮
<lb n="0374c03" ed="T"/>三種天也。言三光者，第二靜慮三種天也。言
<lb n="0374c04" ed="T"/>三梵五喜樂天者，三梵是初定三天<note place="inline">別本經云「三梵天」也</note>
<lb n="0374c05" ed="T"/>五喜樂者，五支具足故名爲五言，喜樂者簡
<lb n="0374c06" ed="T"/>別也。第二靜慮有喜無樂，第三靜慮有樂無喜，
<lb n="0374c07" ed="T"/>初定天中五支具足、雙有喜樂，故名五喜樂
<lb n="0374c08" ed="T"/>天也。然此喜樂，自有二義：一者眼耳身識相
<lb n="0374c09" ed="T"/>應名之爲樂，意識相應名之爲喜。二者意
<lb n="0374c10" ed="T"/>識相應喜受，有其二用：一令悅身名之爲樂，
<lb n="0374c11" ed="T"/>二令悅心名之爲喜。如《顯揚》說。</p></cb:div>
<lb n="0374c12" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0374c1201">經：天定功德定味常樂神通。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0374c1212" cb:place="inline">釋曰：第二、別
<lb n="0374c13" ed="T"/>讚功德。言天定者，報得功德功。德定者，修生
<lb n="0374c14" ed="T"/>功德。言味者，謂貪味定。相從而說，非正功
<lb n="0374c15" ed="T"/>德。一云：屬上，謂功德定味，謂受功德定味。
<lb n="0374c16" ed="T"/>言常樂神通者，四種靜慮皆有五通，或可六
<lb n="0374c17" ed="T"/>通。</p></cb:div>
<lb n="0374c18" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0374c1801">經：十八生處功德皆成就。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0374c1811" cb:place="inline">釋曰：第三、總結
<lb n="0374c19" ed="T"/>功德。應知。</p></cb:div>
<lb n="0374c20" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0374c2001">經：復有億億六欲諸天子。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0374c2011" cb:place="inline">釋曰：第八、六欲
<lb n="0374c21" ed="T"/>天衆。文別有二：初標數辨類、後別讚功德。此
<lb n="0374c22" ed="T"/>卽初也。六欲天者，如《順正理》三十一云「四大
<lb n="0374c23" ed="T"/>王衆天，謂彼有四大王及所領衆，或彼天
<lb n="0374c24" ed="T"/>衆事四大王，是四大王之所領故。二三十
<lb n="0374c25" ed="T"/>三天，謂彼天處。是三十三部諸天所居。三夜
<lb n="0374c26" ed="T"/>摩天，謂彼天處時時多分稱快樂哉。《瑜伽》云
<lb n="0374c27" ed="T"/>時分天，卽與此同。四覩史多天，彼天處多
<lb n="0374c28" ed="T"/>於自所受生喜足心。五樂化天，謂彼天處
<lb n="0374c29" ed="T"/>樂數化欲境，於中受樂。六<name role="" type="person">他化自在天</name>，謂彼
<pb n="0375a" ed="T" xml:id="T33.1708.0375a"/>
<lb n="0375a01" ed="T"/>天處於他所化欲境自在受樂。」《智度論》云「自
<lb n="0375a02" ed="T"/>化五塵而自娛樂，故言化自樂天。奪他所化
<lb n="0375a03" ed="T"/>而娛樂故，言<name role="" type="person">他化自在天</name><note place="inline">前四天列名不釋</note>。」</p></cb:div>
<lb n="0375a04" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0375a0401">經：十善果報<note place="inline">至</note>皆成就。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0375a0410" cb:place="inline">釋曰：第二、別讚功
<lb n="0375a05" ed="T"/>德。謂勝處故，十善所感。通有二種，所謂報得
<lb n="0375a06" ed="T"/>及修得也。今謂神通，是其報得，欲界諸天不
<lb n="0375a07" ed="T"/>修定故。或可通二，義亦無傷。</p></cb:div>
<lb n="0375a08" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0375a0801">經：復有十六<note place="inline">至</note>十萬眷屬。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0375a0811" cb:place="inline">釋曰：第九、明十
<lb n="0375a09" ed="T"/>六王衆。於中有二：初標數辨類、後別讚功德。
<lb n="0375a10" ed="T"/>此卽標也。</p></cb:div>
<lb n="0375a11" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0375a1101">經：五戒十善<note place="inline">至</note>信行具足。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0375a1111" cb:place="inline">釋曰：第二、別讚
<lb n="0375a12" ed="T"/>功德。德有三種：一五戒德、二十善德、三三歸
<lb n="0375a13" ed="T"/>德。後信行具足者，總結具德。</p></cb:div>
<lb n="0375a14" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0375a1401">經：復有五道一切衆生。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0375a1410" cb:place="inline">釋曰：第十、辨五道
<lb n="0375a15" ed="T"/>衆，亦名雜類衆。</p><p xml:id="pT33p0375a1507" cb:place="inline">問：地獄來不？若來者，《瑜伽》等
<lb n="0375a16" ed="T"/>說如何會釋？彼說：地獄一向純苦，傍生、鬼
<lb n="0375a17" ed="T"/>界一分亦爾。若不來者，如何此經有五道衆？
<lb n="0375a18" ed="T"/>答：有兩釋。一云：不來，《瑜伽》等說純苦處故；而
<lb n="0375a19" ed="T"/>此經云五道衆者，從多分說。一云：亦來，此
<lb n="0375a20" ed="T"/>經說有五道衆故、《陀羅尼經》中有地獄衆故。
<lb n="0375a21" ed="T"/>《瑜伽》等云一向苦者，從多分說、據自力說。《大
<lb n="0375a22" ed="T"/>品》云「佛光整照，苦得息故。」</p></cb:div>
<lb n="0375a23" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0375a2301">經：復有他方不可量衆。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0375a2310" cb:place="inline">釋曰：第十一、他方
<lb n="0375a24" ed="T"/>衆。</p><p xml:id="pT33p0375a2402" cb:place="inline">問：他方衆中，唯是菩薩得神足者，亦兼餘
<lb n="0375a25" ed="T"/>衆未得通者？答：准《大品經》及《智度論》，通七部
<lb n="0375a26" ed="T"/>衆，幷童男童女未得通者。</p><p xml:id="pT33p0375a2611" cb:place="inline">問：若爾，如何能至？
<lb n="0375a27" ed="T"/>答：准《智度論》，有神足者自力能來；神足力薄
<lb n="0375a28" ed="T"/>及無通者，彼國佛力、亦是相隨大菩薩力、亦
<lb n="0375a29" ed="T"/>是釋迦光明之力，一力尙來，何況三力。如轉
<pb n="0375b" ed="T" xml:id="T33.1708.0375b"/>
<lb n="0375b01" ed="T"/>輪聖王飛上天時，四兵<anchor xml:id="nkr_note_orig_0375001" n="0375001"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0375001" n="0375001"/><anchor xml:id="beg0375001" n="0375001"/>宮<anchor xml:id="end0375001"/>觀乃至畜獸一
<lb n="0375b02" ed="T"/>切皆飛。轉輪聖王功力大故，能令一切隨而
<lb n="0375b03" ed="T"/>飛從。此亦如是，雖無自力，他力得來，故無有
<lb n="0375b04" ed="T"/>失。廣如《智論》第十三說。</p></cb:div>
<lb n="0375b05" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0375b0501">經：復有變十方<note place="inline">至</note>須彌寶華。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0375b0512" cb:place="inline">釋曰：第十二、明
<lb n="0375b06" ed="T"/>變化衆。文別有二：初明單化，後「華上皆有」下
<lb n="0375b07" ed="T"/>明其重化。前中有二：一明所依、二明能依衆。
<lb n="0375b08" ed="T"/>此明所依，有其三種：一者化土、二者化虛、三
<lb n="0375b09" ed="T"/>者化華。梵云須彌寶華，此云妙高華。</p></cb:div>
<lb n="0375b10" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0375b1001">經：各各座前華上<note place="inline">至</note>坐寶蓮華。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0375b1013" cb:place="inline">釋曰：第二、
<lb n="0375b11" ed="T"/>明能依衆。有其四種：一無量佛、二無量菩薩、
<lb n="0375b12" ed="T"/>三無量比丘、四無量八部衆。然八部衆略有
<lb n="0375b13" ed="T"/>三種：一天龍等八部，如諸經說。二者相傳說
<lb n="0375b14" ed="T"/>言，四天王各領二部<note place="inline">勘說處</note>。又八部者，如《長阿
<lb n="0375b15" ed="T"/>含經》第三卷說，世有八部衆：一刹利衆、二婆
<lb n="0375b16" ed="T"/>羅門衆、三居士衆、四沙門衆、五四天王衆、六
<lb n="0375b17" ed="T"/><name role="" type="person">忉利天</name>衆、七魔衆、八梵衆。《瑜伽》釋云「八衆會
<lb n="0375b18" ed="T"/>來。」所謂八衆，大同《阿含》及《智度論》等。</p><p xml:id="pT33p0375b1815" cb:place="inline">問：人及
<lb n="0375b19" ed="T"/>天各說四衆，有何所以？答：如《瑜伽》第十五說，
<lb n="0375b20" ed="T"/>七因緣故建立八衆。故彼論云「四因緣故，於
<lb n="0375b21" ed="T"/>人趣中建立四衆；三因緣故，於天趣中建立
<lb n="0375b22" ed="T"/>四衆。最增上故、世間共許爲福田故、受用資
<lb n="0375b23" ed="T"/>財不由他故、棄捨一切世資財故，由此四緣，
<lb n="0375b24" ed="T"/>於人趣中建立四衆。依地邊際故、欲界邊際
<lb n="0375b25" ed="T"/>故、諸行邊際故，由此三緣，於天趣中建立四
<lb n="0375b26" ed="T"/>衆。」若依《智度論》第十別釋所以，恐繁不述。</p></cb:div>
<lb n="0375b27" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0375b2701">經：華上皆有<note place="inline">至</note>如今無異。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0375b2711" cb:place="inline">釋曰：自下第二
<lb n="0375b28" ed="T"/>明其重化。文有兩節：初明衆集、後明衆說
<lb n="0375b29" ed="T"/>經。此卽初也。</p></cb:div>
<pb n="0375c" ed="T" xml:id="T33.1708.0375c"/>
<lb n="0375c01" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0375c0101">經：一一國土<note place="inline">至</note>波羅蜜。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0375c0110" cb:place="inline">釋曰：第二、明衆說
<lb n="0375c02" ed="T"/>經。</p></cb:div>
<lb n="0375c03" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0375c0301">經：他方大衆<note place="inline">至</note>皆來集會。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0375c0311" cb:place="inline">釋曰：第五、敎所
<lb n="0375c04" ed="T"/>被機。文別有二：初別叙讚德，後「他方」下總結
<lb n="0375c05" ed="T"/>集會。上來叙衆已訖，自下第二總結集會。
<lb n="0375c06" ed="T"/>文別有三：初明十二大衆集會、次明坐處分
<lb n="0375c07" ed="T"/>齊、後明坐儀。此卽初也。</p></cb:div>
<lb n="0375c08" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0375c0801">經：坐九劫蓮花<note place="inline">至</note>僉然而坐。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0375c0812" cb:place="inline">釋曰：第二、座
<lb n="0375c09" ed="T"/>處分齊，第三、座儀，如經可知。</p></cb:div>
<lb n="0375c10" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0375c1001">經：爾時十方<note place="inline">至</note>釋迦牟尼佛。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0375c1012" cb:place="inline">釋曰：自下第
<lb n="0375c11" ed="T"/>二明發起序。文別有五：一如來現瑞、二大衆
<lb n="0375c12" ed="T"/>生疑、三覺悟如來、四佛昇華座、五大衆歡喜。
<lb n="0375c13" ed="T"/>就現瑞中，文別有五：一讚如來德、二現瑞時
<lb n="0375c14" ed="T"/>節、三正住十地、四入大寂室、五思緣現瑞。此
<lb n="0375c15" ed="T"/>卽初也。言爾時者，釋迦如來坐十地時。言十
<lb n="0375c16" ed="T"/>號等者，人所成德。德有四種：一十號德、二三
<lb n="0375c17" ed="T"/>明德、三斷德、四智德。然此通號，諸敎不同。
<lb n="0375c18" ed="T"/>若依《本業瓔珞》第二，世尊不入十號之數。彼
<lb n="0375c19" ed="T"/>云「諸佛道同，果法不異。所謂十號：一如來、
<lb n="0375c20" ed="T"/>二應供、三正遍知、四明行足、五善逝、六世間
<lb n="0375c21" ed="T"/>解、七無上士、八調御丈夫、九天人師、十佛
<lb n="0375c22" ed="T"/>陀。」若依《涅槃･梵行品》，十號之外別說婆伽婆
<lb n="0375c23" ed="T"/>十號，卽同《瓔珞》所說。若依《瑜伽》第三十八、《成
<lb n="0375c24" ed="T"/>實論･十號品》，世尊卽是第十名號。無上士調
<lb n="0375c25" ed="T"/>御丈夫合爲一數以爲第七，天人師第八、佛
<lb n="0375c26" ed="T"/>爲第九、世尊第十，餘六同前。故今且依《瑜伽》
<lb n="0375c27" ed="T"/>所說。故彼論云「又諸如來，略有十種功德名
<lb n="0375c28" ed="T"/>號隨念功德。何等爲十？謂薄伽梵，號爲如
<lb n="0375c29" ed="T"/>來、應、正等覺、明行圓滿、善逝、世間解、無上
<pb n="0376a" ed="T" xml:id="T33.1708.0376a"/>
<lb n="0376a01" ed="T"/>丈夫、調御師、天人師、佛。薄伽梵言無虛妄，
<lb n="0376a02" ed="T"/>故名如來。已得一切所應得義，應依世間無
<lb n="0376a03" ed="T"/>上福田，應爲一切恭敬供養，是故名應。如其
<lb n="0376a04" ed="T"/>勝義覺諸法故，名正等覺。明謂三明，行如經
<lb n="0376a05" ed="T"/>說，止觀二品極善圓滿，是故說名明行圓滿。
<lb n="0376a06" ed="T"/>上昇最極，永不退還，故名善逝。善知世界及
<lb n="0376a07" ed="T"/>有情界一切品類染淨相故，名世間解。唯
<lb n="0376a08" ed="T"/>一丈夫，善知最勝調心方便，是故說名無上
<lb n="0376a09" ed="T"/>丈夫。調御師，爲實眼故、爲實智故、爲實義
<lb n="0376a10" ed="T"/>故、爲實法故。與顯了義，爲開導故。與一切
<lb n="0376a11" ed="T"/>義，爲所依故。與不了義，爲能了故。與所生
<lb n="0376a12" ed="T"/>疑，爲能斷故。與甚深處，爲能顯故、令明淨
<lb n="0376a13" ed="T"/>故。與一切法，爲根本故、爲開導故、爲所依
<lb n="0376a14" ed="T"/>故。能正敎誡敎授天人，令其出<anchor xml:id="nkr_note_orig_0376001" n="0376001"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0376001" n="0376001"/><anchor xml:id="beg0376001" n="0376001"/>離<anchor xml:id="end0376001"/>一切衆
<lb n="0376a15" ed="T"/>苦，是故說佛名天人師。於能引攝義利法聚，
<lb n="0376a16" ed="T"/>於能引攝非義利非非義利法聚，於能引攝
<lb n="0376a17" ed="T"/>非義利非不義利法聚，遍一切種現前等覺，
<lb n="0376a18" ed="T"/>故名爲佛。能破諸魔大力軍衆，具多功德，名
<lb n="0376a19" ed="T"/>薄伽梵。」若廣分別，如《瑜伽》八十三、《涅槃經》第
<lb n="0376a20" ed="T"/>十八卷〈梵行品〉、《成實論･十號品》、《大智度論》第
<lb n="0376a21" ed="T"/>二卷。具辨同異，義如別章。言三明者，所謂
<lb n="0376a22" ed="T"/>宿命、生死、漏盡，義如上說。言大滅諦金剛智
<lb n="0376a23" ed="T"/>者，智、斷二德門。斷謂涅槃，眞如爲性。智卽菩
<lb n="0376a24" ed="T"/>提，四智爲性。言釋迦牟尼佛者，德所成人。釋
<lb n="0376a25" ed="T"/>迦是姓，牟尼是名。然如來種姓不同，種謂刹
<lb n="0376a26" ed="T"/>帝利、婆羅門，姓謂喬答摩、<name role="" type="person">迦葉波</name>等，如《順正
<lb n="0376a27" ed="T"/>理》七十五等。今言釋迦，此云能仁。如《長阿含
<lb n="0376a28" ed="T"/>經》說：昔者梵摩鼓王，四子有過，<anchor xml:id="nkr_note_add_0376a2801" n="0376a2801"/><anchor xml:id="beg0376a2801" n="0376a2801"/>徙<anchor xml:id="end0376a2801"/>向雪山直
<lb n="0376a29" ed="T"/>樹林下，令自在活。四子至彼，能自存活。王
<pb n="0376b" ed="T" xml:id="T33.1708.0376b"/>
<lb n="0376b01" ed="T"/><anchor xml:id="nkr_note_orig_0376002" n="0376002"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0376002" n="0376002"/><anchor xml:id="beg0376002" n="0376002"/>歎<anchor xml:id="end0376002"/>四子：「是直釋子，能自存立。」因此姓釋法。
<lb n="0376b02" ed="T"/>佛第四祖已來，始姓釋法也。又解：釋是樹名，
<lb n="0376b03" ed="T"/>四子治化在釋樹下，從樹立名，故名爲釋。是
<lb n="0376b04" ed="T"/>故本姓名瞿曇，今改本<anchor xml:id="nkr_note_add_0376b0401" n="0376b0401"/><anchor xml:id="beg0376b0401" n="0376b0401"/>姓<anchor xml:id="end0376b0401"/>名釋迦也。言瞿曇
<lb n="0376b05" ed="T"/>者，訛也，正音名喬答摩，此翻甘<g ref="#CB00533">𧀹</g>種，或云日
<lb n="0376b06" ed="T"/>天種、或云月天種、或云牛糞種。此是劫初有
<lb n="0376b07" ed="T"/>旃陀羅王等，殺諸釋種並皆都盡。時<anchor xml:id="nkr_note_add_0376b0701" n="0376b0701"/><anchor xml:id="beg0376b0701" n="0376b0701"/>有<anchor xml:id="end0376b0701"/>仙人
<lb n="0376b08" ed="T"/>在深山中，脩得天眼，見誅釋種，被誅欲盡。意
<lb n="0376b09" ed="T"/>欲留釋種，遂藏得一釋子，擬紹王位。時彼旃
<lb n="0376b10" ed="T"/>陀羅王，遣瞻天文者瞻之，知有釋種不盡。入
<lb n="0376b11" ed="T"/>山伺求仙人不在，提童子將去，以日炙治。臨
<lb n="0376b12" ed="T"/>命終時，仙人旣見不可敎免，遂於空中爲其
<lb n="0376b13" ed="T"/>說法，化作美女令生世心，遂有身分，遣之在
<lb n="0376b14" ed="T"/>地。仙人取置牛糞中，著甘<g ref="#CB00533">𧀹</g>園內。滿足數月，
<lb n="0376b15" ed="T"/>於牛糞內有雙童子化生，因續釋種。今現釋
<lb n="0376b16" ed="T"/>種，並從此生。若好心嘆者，言是日天種、或云
<lb n="0376b17" ed="T"/>甘<g ref="#CB00533">𧀹</g>種；若惡心毀者，言是泥土種、或云牛糞
<lb n="0376b18" ed="T"/>種。言牟尼者，卽是名也，此云寂默。故《婆沙論》
<lb n="0376b19" ed="T"/>一百一十七云「三寂默者，謂身語意寂默也」，
<lb n="0376b20" ed="T"/>乃至云「無學身中煩惱意究竟滅，寂默圓滿，
<lb n="0376b21" ed="T"/>故名寂默。」具說如彼，廣如《俱舍》。</p></cb:div>
<lb n="0376b22" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0376b2201">經：初年月八日。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0376b2207" cb:place="inline">釋曰：第二現瑞時節。如來
<lb n="0376b23" ed="T"/>成道已後第三十年初正月八日，<anchor xml:id="nkr_note_orig_0376003" n="0376003"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0376003" n="0376003"/><anchor xml:id="beg0376003" n="0376003"/>或<anchor xml:id="end0376003"/>卽說
<lb n="0376b24" ed="T"/>時。有云：眞諦三藏意，如來在世四十五年，說
<lb n="0376b25" ed="T"/>三<anchor xml:id="nkr_note_orig_0376004" n="0376004"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0376004" n="0376004"/><anchor xml:id="beg0376004" n="0376004"/>乘<anchor xml:id="end0376004"/>法輪：一轉轉法輪，說小乘故。然轉有顯
<lb n="0376b26" ed="T"/>密，密則始從得道夜至涅槃夜但具轉三法
<lb n="0376b27" ed="T"/>輪，顯卽從初成道七年但轉轉法輪。次七年
<lb n="0376b28" ed="T"/>後三十一年中，兼轉照法輪。從三十八年後，
<lb n="0376b29" ed="T"/>於七年中轉<anchor xml:id="nkr_note_orig_0376005" n="0376005"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0376005" n="0376005"/><anchor xml:id="beg0376005" n="0376005"/>種<anchor xml:id="end0376005"/>法輪。從初照至于轉<anchor xml:id="nkr_note_orig_0376006" n="0376006"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0376006" n="0376006"/><anchor xml:id="beg0376006" n="0376006"/>治<anchor xml:id="end0376006"/>來，
<pb n="0376c" ed="T" xml:id="T33.1708.0376c"/>
<lb n="0376c01" ed="T"/>合有三十一年。前二十九年已說餘《般若》，今
<lb n="0376c02" ed="T"/>至三十年初月八日方說《仁王般若》，故云初
<lb n="0376c03" ed="T"/>年月八日。故今《本記》云「言初年月八日者，卽
<lb n="0376c04" ed="T"/>正月八日。如來成道七年說般若。」案此經文，
<lb n="0376c05" ed="T"/>已二十九年，至此時應是成道後三十六年。
<lb n="0376c06" ed="T"/>此《本記》意，義如上記。</p></cb:div>
<lb n="0376c07" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0376c0701">經：方坐十地。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0376c0706" cb:place="inline">釋曰：第三、正住十地。方者正
<lb n="0376c08" ed="T"/>也。謂諸如來欲現瑞相，正住十地。然此十
<lb n="0376c09" ed="T"/>地，自<anchor xml:id="nkr_note_add_0376c0901" n="0376c0901"/><anchor xml:id="beg0376c0901" n="0376c0901"/>有<anchor xml:id="end0376c0901"/>兩釋。一云：極喜等菩薩十地。一云：
<lb n="0376c10" ed="T"/>《大乘同性經》所說四種十地中如來十地，如
<lb n="0376c11" ed="T"/>上所引。《證契經》者，與《同性經》同本異譯，前三
<lb n="0376c12" ed="T"/>十地文意大同，故不別叙。如來十地者，《同性
<lb n="0376c13" ed="T"/>經》云「一名甚深難知廣明智德地<note place="inline">《證契經》云毘富羅光明智作
<lb n="0376c14" ed="T"/>地</note>，除一切微細習氣，於一切法得自在故。二
<lb n="0376c15" ed="T"/>名淸淨身分威嚴不思議明德地，轉正法輪，
<lb n="0376c16" ed="T"/>顯甚深義。三名善明因幢寶相<note place="inline">《證契經》云寶熾海藏地</note>，說
<lb n="0376c17" ed="T"/>聲聞戒，顯三乘故。四名精妙金光功德神通
<lb n="0376c18" ed="T"/>智德地，說八萬四千法門，降伏四魔故。五名
<lb n="0376c19" ed="T"/><anchor xml:id="nkr_note_orig_0376007" n="0376007"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0376007" n="0376007"/><anchor xml:id="beg0376007" n="0376007"/>大<anchor xml:id="end0376007"/>輪威藏明德地，摧諸異論及其邪法，調伏
<lb n="0376c20" ed="T"/>一切行惡道者<note place="inline">《證契經》云光明味場</note>。六名虛空內淸淨無
<lb n="0376c21" ed="T"/>垢炎光開相地<note place="inline">《證契經》云空中勝淨無垢持炬間敷作地</note>，示六神通，現
<lb n="0376c22" ed="T"/>六大神通故，謂現無邊淸淨佛刹功德莊嚴，
<lb n="0376c23" ed="T"/>顯現無邊菩薩大衆圍遶，顯現無邊廣大佛
<lb n="0376c24" ed="T"/>刹，顯現無邊佛刹自體，顯現無邊諸佛刹中
<lb n="0376c25" ed="T"/>從<name role="" type="person">兜率天</name>下託胎乃至法滅，示現無邊種種
<lb n="0376c26" ed="T"/>神通。七名廣勝法界藏明界地<note place="inline">《證契經》云光明起作</note>，爲
<lb n="0376c27" ed="T"/>諸菩薩如實開顯七菩提法，自性無有無
<lb n="0376c28" ed="T"/>所著故。八者最勝普覺智海藏能淨無垢
<lb n="0376c29" ed="T"/>遍無礙智通地<note place="inline">《證契經》云最勝妙淨佛智藏光明遍照淸淨諸障智遍地也</note>，授一
<pb n="0377a" ed="T" xml:id="T33.1708.0377a"/>
<lb n="0377a01" ed="T"/>切菩薩阿耨多羅三藐三菩提四種記故<note place="inline">《首楞嚴經》
<lb n="0377a02" ed="T"/>說：一未發心記、二遍發心記、三密受記、四已得無生忍記。《寶雲經》亦同此說也</note>。九名無邊億
<lb n="0377a03" ed="T"/>莊嚴迴向能照明地<note place="inline">《證契經》云無邊莊嚴俱那願毘盧遮那光作地也</note>，爲諸
<lb n="0377a04" ed="T"/>菩薩現善方便。十名毘盧遮那智海藏地<note place="inline">《證契經》云
<lb n="0377a05" ed="T"/>智海信盧遮那</note>，爲諸菩薩說一切法無所有故，本來寂
<lb n="0377a06" ed="T"/>滅。」《大般涅槃》雖有兩說，《本記》意存菩薩十地，
<lb n="0377a07" ed="T"/>故彼記云「今言十地，通入十地法門。若只入
<lb n="0377a08" ed="T"/>第十地，下九地則不解，化身故有出入，應身
<lb n="0377a09" ed="T"/>卽常在定，法身非定非不定。」</p></cb:div>
<lb n="0377a10" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0377a1001">經：入大寂室三昧。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0377a1008" cb:place="inline">釋曰：第四、入大寂室。言
<lb n="0377a11" ed="T"/>三昧者，訛者訛略，依正梵音名三摩地，此云
<lb n="0377a12" ed="T"/>等持，離於沈掉故名爲等，持心令住一境性
<lb n="0377a13" ed="T"/>故名之爲持。此通定散，卽別境中定數爲體。
<lb n="0377a14" ed="T"/>而有大寂室三昧，自有兩釋：一云：眞如空性，
<lb n="0377a15" ed="T"/>止觀所依，名大寂室。從境得名，故名大寂室；
<lb n="0377a16" ed="T"/>三昧，依主釋也。一云：定極寂靜，智慧所依，名
<lb n="0377a17" ed="T"/>大寂室三昧，卽持業釋也。此上二種，現瑞勝
<lb n="0377a18" ed="T"/>緣。然釋此定，差別有三：一名三摩地，如前所
<lb n="0377a19" ed="T"/>說。二名三摩鉢底，此云等至。等義如前。至謂
<lb n="0377a20" ed="T"/>至極，謂彼寂靜至極處故。三名三摩呬多地，
<lb n="0377a21" ed="T"/>此云等引。等義如前說。引有三義：一平等能
<lb n="0377a22" ed="T"/>引、二或引平等、三或是平等所引發故。然此
<lb n="0377a23" ed="T"/>三定，各有寬狹。三摩地名，自心數中等持一
<lb n="0377a24" ed="T"/>法，通攝一切；有心位中心一境性，通定散
<lb n="0377a25" ed="T"/>位。三摩鉢底，通目一切有心無心諸定位中
<lb n="0377a26" ed="T"/>所有定體。等引地名，通目一切有心無心定
<lb n="0377a27" ed="T"/>位功德。</p></cb:div>
<lb n="0377a28" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0377a2801">經：思緣放大光明照三界衆生<note place="inline">或有本云「照三界中」</note>。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0377a2821" cb:place="inline">釋曰：
<lb n="0377a29" ed="T"/>第五、思緣現瑞。文別有五：一思緣放大光、二
<pb n="0377b" ed="T" xml:id="T33.1708.0377b"/>
<lb n="0377b01" ed="T"/>頂上出華、三諸天雨華、四佛華自生、五大地
<lb n="0377b02" ed="T"/>六動。此卽初也。謂今世尊思緣放光，照三界
<lb n="0377b03" ed="T"/>中。又解：思緣屬上段也。</p><p xml:id="pT33p0377b0310" cb:place="inline">問：二界有色，應是所
<lb n="0377b04" ed="T"/>照。無色界中都無有色，如何說言照於三界？
<lb n="0377b05" ed="T"/>答：諸宗不同。薩婆多宗及經部等，唯有四蘊，
<lb n="0377b06" ed="T"/>故無能照及所照法。摩訶僧祇部，具十八界，
<lb n="0377b07" ed="T"/>故有所照及能照法。今依大乘，《中陰經》說，如
<lb n="0377b08" ed="T"/>來至無色界，無色衆生禮拜世尊。又《本業經》
<lb n="0377b09" ed="T"/>云「如來說法會中，無色諸天來入會中。」故知
<lb n="0377b10" ed="T"/>無色具能所照。又下經云「寶華上于非想非
<lb n="0377b11" ed="T"/>非想天，時無色界雨無量香華，如雲而下。」若
<lb n="0377b12" ed="T"/>依《瑜伽》，無色界中唯有法處定所生色。解云：
<lb n="0377b13" ed="T"/>依《瑜伽》者，依如是說。如上所引諸經皆依法
<lb n="0377b14" ed="T"/>處說，更會勘。</p></cb:div>
<lb n="0377b15" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0377b1501">經：復於頂上<note place="inline">至</note>諸佛國土。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0377b1511" cb:place="inline">釋曰：第二、頂上
<lb n="0377b16" ed="T"/>出華。文別有三：一明頂上出現、二明華至非
<lb n="0377b17" ed="T"/>想、三明至諸佛國土。</p><p xml:id="pT33p0377b1709" cb:place="inline">問：上明放光、後明出華，
<lb n="0377b18" ed="T"/>此有何意？依《本記》云「放光意顯斷衆生愚，出
<lb n="0377b19" ed="T"/>華意顯修因得果，如華顯果。」</p></cb:div>
<lb n="0377b20" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0377b2001">經：時無色界<note place="inline">至</note>如雲而下。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0377b2011" cb:place="inline">釋曰：第三、明諸
<lb n="0377b21" ed="T"/>天雨華。文別有三：初明無色雨華、次明色界
<lb n="0377b22" ed="T"/>華、後明欲界華。此卽初也。</p></cb:div>
<lb n="0377b23" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0377b2301">經：十八梵天<note place="inline">至</note>異色華。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0377b2310" cb:place="inline">釋曰：第三、明欲界華。</p></cb:div>
<lb n="0377b24" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0377b2401">經：其佛<note place="inline">至</note>非非想天。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0377b2409" cb:place="inline">釋曰：第四、自然生華，
<lb n="0377b25" ed="T"/>佛威力故<note place="inline">劫是層劫</note>。</p></cb:div>
<lb n="0377b26" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0377b2601">經：是時<note place="inline">至</note>六種震動。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0377b2609" cb:place="inline">釋曰：第五、明六種震
<lb n="0377b27" ed="T"/>動。略有四義：一明動相、二顯動因、三辨動
<lb n="0377b28" ed="T"/>境、四釋動意。言動相者，依舊《華嚴》第二，明起
<lb n="0377b29" ed="T"/>動等三六十八動相，謂動、遍動、等遍動，起、
<pb n="0377c" ed="T" xml:id="T33.1708.0377c"/>
<lb n="0377c01" ed="T"/>覺、震、吼、涌皆具三相，准動意應知。相傳釋
<lb n="0377c02" ed="T"/>曰：搖颺不安爲動，自下昇高爲起，令生覺悟
<lb n="0377c03" ed="T"/>爲覺，行隱隱有聲爲震，砰礚發聲爲吼，鱗隴
<lb n="0377c04" ed="T"/>凹凸爲涌。若依《華嚴》第三十六〈如來性起品〉，
<lb n="0377c05" ed="T"/>具有二種六相：一動起等六，同第二卷；二東涌
<lb n="0377c06" ed="T"/>西沒、西涌東沒、南涌北沒、北涌南沒、邊涌中
<lb n="0377c07" ed="T"/>沒、中涌邊沒。解云：此後六相，如《智度》第十卷
<lb n="0377c08" ed="T"/>說「何故有六動？答曰：起動有上中下，下者二
<lb n="0377c09" ed="T"/>種，或東涌西沒、或南涌北沒、或邊涌中沒。中
<lb n="0377c10" ed="T"/>者有四，或東西南北、或東西邊中、或南北邊
<lb n="0377c11" ed="T"/>中。上者六種動。」若依新翻《華嚴》，與前不同。彼
<lb n="0377c12" ed="T"/>云「爾時佛威力故，普遍一切華積藏土<anchor xml:id="nkr_note_orig_0377001" n="0377001"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0377001" n="0377001"/><anchor xml:id="beg0377001" n="0377001"/>世<anchor xml:id="end0377001"/>海
<lb n="0377c13" ed="T"/>六種震動，謂震、遍震、普遍震，動、遍動、普遍
<lb n="0377c14" ed="T"/>動，涌、遍涌、普遍涌，運、遍運、普遍運，吼、遍吼、
<lb n="0377c15" ed="T"/>普遍吼，擊、遍擊、普遍擊。」解云：初漸動爲震，
<lb n="0377c16" ed="T"/>漸大動爲動，上下踏涌爲涌，隱隱出聲爲運，
<lb n="0377c17" ed="T"/>漸大出聲爲吼，互相皷擊其聲轉大爲擊。《大
<lb n="0377c18" ed="T"/>般若》第一卷亦說二種六動，初六稍異。故彼
<lb n="0377c19" ed="T"/>云「現神通力，令此世界六種震動，謂動，極動，
<lb n="0377c20" ed="T"/>等極動，涌、極涌、等極涌，震、極震、等極震，擊、極
<lb n="0377c21" ed="T"/>擊、等極擊，吼、極吼、等極吼，爆、極爆、等極爆。」如
<lb n="0377c22" ed="T"/>此六種各有三相，准上應思。若依《佛地論》
<lb n="0377c23" ed="T"/>第十二云「動、涌、覺、起、震、吼，各有三相。」彼論
<lb n="0377c24" ed="T"/>釋云「六種動者，一動、二涌、三上去、四起、五
<lb n="0377c25" ed="T"/>下去、六吼。」廣釋如彼。言動因者，《長阿含》說，動
<lb n="0377c26" ed="T"/>有八因緣：一大水動時動、二尊神試力時、三
<lb n="0377c27" ed="T"/>如來入胎時、四出胎時、五成道時、六轉法輪
<lb n="0377c28" ed="T"/>時、七息敎時、八入涅槃時。《增一阿含》說八因
<lb n="0377c29" ed="T"/>者，一<name role="" type="person">閻浮提</name>風輪從上向下，有地水火風，從
<pb n="0378a" ed="T" xml:id="T33.1708.0378a"/>
<lb n="0378a01" ed="T"/>下向上次第動；二菩薩入胎；三出胎；四出家
<lb n="0378a02" ed="T"/>學道成正覺；五入涅槃；六神通比丘心得自
<lb n="0378a03" ed="T"/>在；七諸天命終還生勝處；八衆生命終福盡
<lb n="0378a04" ed="T"/>相恥代等。而無轉法輪。言動境者，依《法華經》，
<lb n="0378a05" ed="T"/>此有二義：一名少動。故彼經云「而此世界六
<lb n="0378a06" ed="T"/>種震動」。二者大動，文殊偈云「一切諸佛土，卽
<lb n="0378a07" ed="T"/>時大震動。」依《大智度論》第十卷云「地動因緣，
<lb n="0378a08" ed="T"/>有少有大有動。一<name role="" type="person">閻浮提</name>有動、四天下有動。
<lb n="0378a09" ed="T"/>小千國土、三千大千國土少動，以少因緣故。
<lb n="0378a10" ed="T"/>若福德人若生若死，一國土地動，是爲少動。
<lb n="0378a11" ed="T"/>大動，以大因緣故，如佛初生時、成佛時、將滅
<lb n="0378a12" ed="T"/>度時，三千大千世界皆爲震動，是時爲大動。」
<lb n="0378a13" ed="T"/>具說如彼。言動意者，自有兩說。一依《十地論》，
<lb n="0378a14" ed="T"/>動地治四種煩惱：一信生天衆生，信現天報，
<lb n="0378a15" ed="T"/>震動天宮便生厭捨，起求法心。二造惡衆生，
<lb n="0378a16" ed="T"/>不識無常，縱心蕩識，令因動地捨惡從善。三
<lb n="0378a17" ed="T"/>我慢衆生，或因呪力能少動地。四起慢高心，
<lb n="0378a18" ed="T"/>使依大動，知其已劣。二依《勝思惟梵天經》，論
<lb n="0378a19" ed="T"/>動意有七：一令諸魔生驚怖故，二令說法時
<lb n="0378a20" ed="T"/>大衆不起散亂心故，三令放逸者生覺知故，
<lb n="0378a21" ed="T"/>四令衆生念法相故，五令衆生令觀說處故，
<lb n="0378a22" ed="T"/>六令成就者得解脫故，七令隨順問正義故。</p></cb:div>
<lb n="0378a23" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0378a2301">經：爾時諸大衆<note place="inline">至</note>生疑。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0378a2310" cb:place="inline">釋曰：第二、衆疑。文
<lb n="0378a24" ed="T"/>別有三：一顯衆者疑、二申衆疑相、三問衆不
<lb n="0378a25" ed="T"/>決。此卽初也。謂放光時，衆共生疑。</p></cb:div>
<lb n="0378a26" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0378a2601">經：各相謂言<note place="inline">至</note>斯作何事。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0378a2611" cb:place="inline">釋曰：第二、申衆
<lb n="0378a27" ed="T"/>疑相。文有三節：初讚佛德、次領前事、後正申
<lb n="0378a28" ed="T"/>疑。就讚德中，初明成人之德。且辨四種：一
<lb n="0378a29" ed="T"/>者四無所畏，謂一切知無畏；二漏盡無畏；
<pb n="0378b" ed="T" xml:id="T33.1708.0378b"/>
<lb n="0378b01" ed="T"/>三盡苦道無畏；四說障道無畏。此四無畏，〈受
<lb n="0378b02" ed="T"/>持品〉中依文當說。二者十八不共法，自有二
<lb n="0378b03" ed="T"/>種：一者聲聞藏中十八不共法，謂十力、四無
<lb n="0378b04" ed="T"/>畏、三念處<note place="inline">應貪不貪、嗔不嘆、常行捨心</note>及大悲，如《俱舍論》。今
<lb n="0378b05" ed="T"/>大乘十八不共法者，一身無失、二口無失、
<lb n="0378b06" ed="T"/>三意無失、四無異相、五無不定心、六無不
<lb n="0378b07" ed="T"/>知已捨、七欲無減、八精進無減、九念無
<lb n="0378b08" ed="T"/>減、十慧無減、十一解脫無減、十二解脫
<lb n="0378b09" ed="T"/>知見無減、十三一切身業隨智慧行、十四
<lb n="0378b10" ed="T"/>口業隨智慧行、十五意業隨智慧行、十六
<lb n="0378b11" ed="T"/>智慧知過去無礙、十七知未來無礙、十八
<lb n="0378b12" ed="T"/>知現在無礙。不與二乘共，名不共法<note place="inline">出體，如諸
<lb n="0378b13" ed="T"/>論說勘</note>。三者五眼德，四眼如前，更加佛眼。佛眼
<lb n="0378b14" ed="T"/>用四眼爲體，在一佛身者總名佛眼。法身者，
<lb n="0378b15" ed="T"/>有其三種：一者通名法身，總攝佛德。二者
<lb n="0378b16" ed="T"/>五分法身，如上應知。三者眞如法身，用如爲
<lb n="0378b17" ed="T"/>體。言大覺世尊者，德所成人也。五蘊，假者也。
<lb n="0378b18" ed="T"/>言前已爲我等者，領前事也。謂前已爲我等
<lb n="0378b19" ed="T"/>大衆，初成道後二十九年說四般若：一《摩訶
<lb n="0378b20" ed="T"/>般若》、二《金剛》、三《天王問》、四者《光讚》。解云：《本
<lb n="0378b21" ed="T"/>記》云「今准此經，應成五部。」舊相傳云：二種八
<lb n="0378b22" ed="T"/>部。一此地流行八部者，一者《大品般若》。二者
<lb n="0378b23" ed="T"/>《小品般若》。三者《文殊般若》。四者《金剛般若》。五
<lb n="0378b24" ed="T"/>者《光讚般若》。六者《道行般若》。七者《勝天王
<lb n="0378b25" ed="T"/>般若》。八者《仁王般若》。二依<name role="" type="person">菩提留支</name>《金剛仙
<lb n="0378b26" ed="T"/>論》等所說八部，一十萬偈部、二二萬五千偈
<lb n="0378b27" ed="T"/>部，上之二部，此方未有。三一萬八千偈部，《大
<lb n="0378b28" ed="T"/>品》是。四八千偈部，卽《小品般若》。五四千偈部，
<lb n="0378b29" ed="T"/>此方未有。六二千五百偈部，卽《天王問般若》。
<pb n="0378c" ed="T" xml:id="T33.1708.0378c"/>
<lb n="0378c01" ed="T"/>七六百偈部，卽《文殊問》。八三百偈部，卽《金剛
<lb n="0378c02" ed="T"/>般若》。若依眞諦《金剛般若記》中所說八部般
<lb n="0378c03" ed="T"/>若，亦同留支，而差別者，第六部<anchor xml:id="nkr_note_orig_0378001" n="0378001"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0378001" n="0378001"/><anchor xml:id="beg0378001" n="0378001"/>無<anchor xml:id="end0378001"/>云，此方
<lb n="0378c04" ed="T"/>未有。今問：日照三藏、于闐三藏皆作此說，彼
<lb n="0378c05" ed="T"/>處未聞八部之名。今依《大般若》四處十六會，
<lb n="0378c06" ed="T"/>而不攝《仁王般若》。又慈恩三藏云：西方不限
<lb n="0378c07" ed="T"/>八部。</p><p xml:id="pT33p0378c0703" cb:place="inline">問：依《大般若》十六會中，《摩訶般若》是第
<lb n="0378c08" ed="T"/>一會，《金剛般若》是第九會，《天王問》是第六
<lb n="0378c09" ed="T"/>會，《光讚》亦是第二會。如何此經不依彼十六
<lb n="0378c10" ed="T"/>會次第？解云：此經理應依彼次第，亦應通說
<lb n="0378c11" ed="T"/>餘部。而翻譯者隨其所聞，且說四部也。</p><p xml:id="pT33p0378c1116" cb:place="inline">言四
<lb n="0378c12" ed="T"/>處者，一<name role="" type="person">王舍城</name>鷲峯山、二<name role="" type="person">室羅筏</name>誓多林給
<lb n="0378c13" ed="T"/>孤獨園、三者在<name role="" type="person">他化自在天</name>宮末尼寶藏殿、
<lb n="0378c14" ed="T"/>四在<name role="" type="person">王舍城</name>竹林園白鷺池側說慧度也。言
<lb n="0378c15" ed="T"/>十六會者，其如別記。然今科十六會，有其三
<lb n="0378c16" ed="T"/>節：初之五會，從廣至略皆說六度，文雖廣略，
<lb n="0378c17" ed="T"/>義無寬狹。是故<name role="" type="person">龍猛菩薩</name>依第二分造《智度
<lb n="0378c18" ed="T"/>論》。次有五會，遂難決釋。後有六會，如其次第，
<lb n="0378c19" ed="T"/>說其六廣。然十六會不攝此一部者，如來說
<lb n="0378c20" ed="T"/>敎隨機異故。</p></cb:div>
<lb n="0378c21" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0378c2101">經：今日如來<note place="inline">至</note>斯作何事。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0378c2111" cb:place="inline">釋曰：第三、正申疑
<lb n="0378c22" ed="T"/>情。謂前放光等，說四《般若》。今後放光，斯作何
<lb n="0378c23" ed="T"/>事？理應具說雨華動地，就初而說且申放
<lb n="0378c24" ed="T"/>光。</p></cb:div>
<lb n="0378c25" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0378c2501">經：時十六<note place="inline">至</note>名曰月光。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0378c2510" cb:place="inline">釋曰：第三、問衆不
<lb n="0378c26" ed="T"/>決。文別有二：初王問衆、<anchor xml:id="nkr_note_add_0378c2601" n="0378c2601"/><anchor xml:id="beg0378c2601" n="0378c2601"/>次<anchor xml:id="end0378c2601"/>明衆不決。前中
<lb n="0378c27" ed="T"/>有三：初辨住處、次標別名、後讚其德。言舍
<lb n="0378c28" ed="T"/>衛國主，擧國顯人。依《智度論》，國名憍薩羅國，
<lb n="0378c29" ed="T"/>主名波斯匿王<note place="inline">不知以何爲正</note>。今言<name role="" type="person">舍衛國</name>，或言舍婆
<pb n="0379a" ed="T" xml:id="T33.1708.0379a"/>
<lb n="0379a01" ed="T"/>提城、或言舍羅婆悉帝夜城，並訛也。正言室
<lb n="0379a02" ed="T"/>羅婆悉底城，此譯云聞者城。《法鏡經》云「聞物
<lb n="0379a03" ed="T"/>國」，《十二遊經》云「無物不有國」，《善見律》云「舍衛
<lb n="0379a04" ed="T"/>者，是人名。昔人居住此城，往古有王見此地
<lb n="0379a05" ed="T"/>好，故乞立爲國。以此人名，號<name role="" type="person">舍衛國</name>。一名多
<lb n="0379a06" ed="T"/>有國，諸國珍奇皆歸此國。」又西方典語，名室
<lb n="0379a07" ed="T"/>羅筏，此云幼少不可害。由劫初有仙，兄弟二
<lb n="0379a08" ed="T"/>人在此修道。弟云室羅，此云幼少。兄名阿羅
<lb n="0379a09" ed="T"/>筏，在此修道，因以名地，以地名國，以國名城，
<lb n="0379a10" ed="T"/>名<name role="" type="person">室羅筏</name>國及<name role="" type="person">室羅筏</name>城。前譯訛略，故云舍
<lb n="0379a11" ed="T"/>衛。國名爲憍薩羅，城名<name role="" type="person">舍衛城</name>等，前翻譯者
<lb n="0379a12" ed="T"/>以其城名持爲國稱。言波斯匿王名曰月光
<lb n="0379a13" ed="T"/>者，標別名也。梵音波斯匿王，此云勝軍，在俗
<lb n="0379a14" ed="T"/>之稱。名曰月光者，《本記》云「國王姓月，聞法以
<lb n="0379a15" ed="T"/>後更立光名。」</p></cb:div>
<lb n="0379a16" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0379a1601">經：德行十地<note place="inline">至</note>摩訶衍化。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0379a1611" cb:place="inline">釋曰：第三讚德。謂
<lb n="0379a17" ed="T"/>位登極喜等十地，行施等六度及念住等三
<lb n="0379a18" ed="T"/>十七法，如上已說。四不壞淨者，依薩婆多，信
<lb n="0379a19" ed="T"/>三寶及信戒不壞爲四。依《成實論》，信三寶及
<lb n="0379a20" ed="T"/>戒，四信爲體。今大乘宗，同《成實論》，義亦無
<lb n="0379a21" ed="T"/>違。行摩訶衍化者，梵音摩訶衍，此云大乘。行
<lb n="0379a22" ed="T"/>自利利他兩行平等，故名摩訶衍化。</p></cb:div>
<lb n="0379a23" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0379a2301">經：次第問<note place="inline">至</note>無能答者。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0379a2310" cb:place="inline">釋曰：第二、明衆不
<lb n="0379a24" ed="T"/>決。文別有<anchor xml:id="nkr_note_add_0379a2401" n="0379a2401"/><anchor xml:id="beg0379a2401" n="0379a2401"/>三<anchor xml:id="end0379a2401"/>：初問居士、次問二乘、後問菩薩。
<lb n="0379a25" ed="T"/>寶，謂寶積。蓋，謂月蓋。法，謂法財。淨名，卽維摩
<lb n="0379a26" ed="T"/>詰。此等皆在家，故稱居士。有云。寶蓋者，寶蓋
<lb n="0379a27" ed="T"/>長者。法者，護法長者。淨名者，維摩詰。有云：寶
<lb n="0379a28" ed="T"/>謂寶積長者，以蓋献佛，故名寶蓋。法淨名者，
<lb n="0379a29" ed="T"/>是維摩詰。法者軌則，卽所解之法；淨謂無垢，
<pb n="0379b" ed="T" xml:id="T33.1708.0379b"/>
<lb n="0379b01" ed="T"/>名卽名稱。謂以居士廣解諸法，無煩惱垢，名
<lb n="0379b02" ed="T"/>聞十方也。須菩提者，此云空生，或善吉及善
<lb n="0379b03" ed="T"/>現等。舍利弗者，梵云奢利局多羅，或云舍利
<lb n="0379b04" ed="T"/>弗多羅。舍利母名，眼之靑精名舍利。又母眼
<lb n="0379b05" ed="T"/>似鸜鵒眼，以名焉。經中或言鶖鷺子者，一翻
<lb n="0379b06" ed="T"/>也。此明如來放光，意趣難知。故《智度論》第十
<lb n="0379b07" ed="T"/>一云「佛智慧力方便神通，舍利弗等大阿羅
<lb n="0379b08" ed="T"/>漢、大菩薩彌勒等尙不能知，何況凡夫。」</p></cb:div>
<lb n="0379b09" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0379b0901">經：爾時<note place="inline">至</note>有緣斯現。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0379b0909" cb:place="inline">釋曰：第三、覺悟如來。
<lb n="0379b10" ed="T"/>文別有三：初明此方設樂覺悟如來、次他方
<lb n="0379b11" ed="T"/>設樂、後明共設樂覺悟如來。此卽初也。文別
<lb n="0379b12" ed="T"/>有二：初明三類設樂，謂一<name role="" type="person">月光王</name>、次十八梵
<lb n="0379b13" ed="T"/>天、後六欲諸天。二聲動三千等者，顯聲勢力，
<lb n="0379b14" ed="T"/>如經可知。</p></cb:div>
<lb n="0379b15" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0379b1501">經：彼他身<note place="inline">至</note>入此大會。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0379b1510" cb:place="inline">釋曰：自下第二明
<lb n="0379b16" ed="T"/>他方設樂。文別有二：初明來集、後顯設樂。就
<lb n="0379b17" ed="T"/>來集中，文別有二：初別釋四方、後類釋六方。
<lb n="0379b18" ed="T"/>此釋四方，如經可知。</p></cb:div>
<lb n="0379b19" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0379b1901">經：六方亦復如是。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0379b1908" cb:place="inline">釋曰：第二、類釋六方。</p></cb:div>
<lb n="0379b20" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0379b2001">經：作樂亦然。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0379b2006" cb:place="inline">釋曰：第二、類釋作樂。</p></cb:div>
<lb n="0379b21" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0379b2101">經：亦復共作<note place="inline">至</note>覺悟如來。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0379b2111" cb:place="inline">釋曰：第三、共設
<lb n="0379b22" ed="T"/>音樂覺悟如來。然覺悟如來，言通兩段。</p></cb:div>
<lb n="0379b23" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0379b2301">經：佛卽知時<note place="inline">至</note>如金剛山王。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0379b2312" cb:place="inline">釋曰：第四、佛
<lb n="0379b24" ed="T"/>昇華座。謂知根熟，坐師子座。</p></cb:div>
<lb n="0379b25" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0379b2501">經：大衆歡喜<note place="inline">至</note>大衆而住。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0379b2511" cb:place="inline">釋曰：第五、大衆
<lb n="0379b26" ed="T"/>歡喜。現通而住，爲顯衆多及神通力。依空及
<lb n="0379b27" ed="T"/>地，仰待佛說。</p><p xml:id="pT33p0379b2706" cb:place="inline">問：何等衆生依空依地而住？答：
<lb n="0379b28" ed="T"/>他方依空，此方依地。或可實衆依地，化衆
<lb n="0379b29" ed="T"/>依空。或聖依空，凡衆依地。或可他力接凡亦
<pb n="0379c" ed="T" xml:id="T33.1708.0379c"/>
<lb n="0379c01" ed="T"/>在空。隨樂隨通，故分兩處。</p></cb:div>
<lb n="0379c02" ed="T"/><cb:div type="pin"><cb:mulu level="1" type="品">2 觀空品</cb:mulu><head>觀空品第二</head>
<lb n="0379c03" ed="T"/><p xml:id="pT33p0379c0301">將釋此品，有其二義：一釋品名、二正釋文。言
<lb n="0379c04" ed="T"/>觀空者，舊來諸說不同。無分別智內證生法
<lb n="0379c05" ed="T"/>二空，能除二障，名觀空品。慈恩三藏汎論空
<lb n="0379c06" ed="T"/>者，略四種：一者說無爲空。是故《瑜伽･菩薩
<lb n="0379c07" ed="T"/>地》說有爲無爲名爲有，無我我所名爲無。
<lb n="0379c08" ed="T"/>二者別空無我。謂有漏五蘊上無我我所，卽
<lb n="0379c09" ed="T"/>說五蘊爲空。故《成唯識》云「別空非我，屬苦諦
<lb n="0379c10" ed="T"/>故。」三者通空爲我。如世尊說：一切法皆空。
<lb n="0379c11" ed="T"/>空無我體，通一切法。四者生法二空所顯眞
<lb n="0379c12" ed="T"/>如說之爲空，此卽空之性故說名爲空。若依
<lb n="0379c13" ed="T"/>梵音，空有二義：一者舜若，此翻爲空。四中第
<lb n="0379c14" ed="T"/>一，能顯無義。二舜若多，此云空性，卽是第四
<lb n="0379c15" ed="T"/>所顯眞性。今論此中舜若多處說舜若聲，非
<lb n="0379c16" ed="T"/>如舊說空卽是理。觀謂觀察，卽鈍觀智。空者
<lb n="0379c17" ed="T"/>空性，是所觀境。無分別智觀空眞如，境智合
<lb n="0379c18" ed="T"/>說，名觀空品。</p></cb:div>
<lb n="0379c19" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0379c1901">經：爾時佛吿<note place="inline">至</note>國王因緣。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0379c1911" cb:place="inline">釋曰：第二、依文
<lb n="0379c20" ed="T"/>正釋。自下五品明正說分，總分爲三：初有三
<lb n="0379c21" ed="T"/>品正明內護；次〈護國品〉辨其外護；後〈散華
<lb n="0379c22" ed="T"/>品〉荷恩供養。或可《受持品》亦爲正宗，荷恩
<lb n="0379c23" ed="T"/>散華及受持故。雖有兩說，且依前釋。就內護
<lb n="0379c24" ed="T"/>中，復分爲二：初略開二護，後「爾時大王」下問
<lb n="0379c25" ed="T"/>答廣釋。略中有四：一者知王請意、二略開二
<lb n="0379c26" ed="T"/>護、三勸發三慧、四歡喜供養。此卽第一知王
<lb n="0379c27" ed="T"/>意也。</p></cb:div>
<lb n="0379c28" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0379c2801">經：吾今先爲<note place="inline">至</note>十地行因緣。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0379c2812" cb:place="inline">釋曰：第二、略
<lb n="0379c29" ed="T"/>開二護，一護佛果因緣、二護十地行因緣。此
<pb n="0380a" ed="T" xml:id="T33.1708.0380a"/>
<lb n="0380a01" ed="T"/>中佛果爲所護；以十地般若爲能護因緣，生
<lb n="0380a02" ed="T"/>佛果故。又十地菩薩爲所護；以地前般若爲
<lb n="0380a03" ed="T"/>能護因緣，能生十地菩薩行故。或可護行，亦
<lb n="0380a04" ed="T"/>通十地，始從初地生第二地故、諸地展轉前
<lb n="0380a05" ed="T"/>生後故。</p><p xml:id="pT33p0380a0504" cb:place="inline">問：王<anchor xml:id="nkr_note_add_0380a0501" n="0380a0501"/><anchor xml:id="beg0380a0501" n="0380a0501"/>請<anchor xml:id="end0380a0501"/>護國，佛說二護，是不相違？
<lb n="0380a06" ed="T"/>答：護國土力要依二護，是故如來先說二
<lb n="0380a07" ed="T"/>護。</p></cb:div>
<lb n="0380a08" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0380a0801">經：諦聽諦聽<note place="inline">至</note>如法修行。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0380a0811" cb:place="inline">釋曰：第三、勸發
<lb n="0380a09" ed="T"/>三慧。言諦聽者，發生聞慧，因聞生故。善恩念
<lb n="0380a10" ed="T"/>之者，發生思慧，因思生故。如法修行者，顯其
<lb n="0380a11" ed="T"/>修慧，因修禪定所生慧故。</p></cb:div>
<lb n="0380a12" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0380a1201">經：時波斯<note place="inline">至</note>蓋諸大衆。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0380a1210" cb:place="inline">釋曰：第四、歡喜供
<lb n="0380a13" ed="T"/>養。言大事因緣者，如《智度論》第九卷云「佛說
<lb n="0380a14" ed="T"/>般若，無央數衆生當續佛種，是爲大事因緣。」
<lb n="0380a15" ed="T"/>又七十四云「須菩提白佛言：世尊！般若爲大
<lb n="0380a16" ed="T"/>事故起。龍樹釋云：能破衆生諸大煩惱、能與
<lb n="0380a17" ed="T"/>諸佛無上大法，名爲大事。」言卽散百億衆色
<lb n="0380a18" ed="T"/>華者，表能護行成，引生勝果。言變成百億寶
<lb n="0380a19" ed="T"/>帳蓋諸大衆者，表所護果滿，覆育群生。</p></cb:div>
<lb n="0380a20" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0380a2001">經：爾時大王<note place="inline">至</note>十地行因緣。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0380a2012" cb:place="inline">釋曰：第二、問
<lb n="0380a21" ed="T"/>答廣釋。於中有二：先問、後答。此卽月光乘前
<lb n="0380a22" ed="T"/>起問。問有二意：一問護佛果因緣、二問護十
<lb n="0380a23" ed="T"/>地行因緣。</p></cb:div>
<lb n="0380a24" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0380a2401">經：佛言菩薩化四生。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0380a2409" cb:place="inline">釋曰：自下第二如來
<lb n="0380a25" ed="T"/>正說。文別有三：初〈觀空品〉，明自利行，答前
<lb n="0380a26" ed="T"/>問。次〈敎化品〉，明利他行，答第二問。後〈二諦
<lb n="0380a27" ed="T"/>品〉，明二護所依理，就答初問。文別有二：初正
<lb n="0380a28" ed="T"/>釋觀空，後「佛說法時」下時衆得益。前中有二：
<lb n="0380a29" ed="T"/>初正釋觀空，後「大王菩薩」下，釋已總結。前中
<pb n="0380b" ed="T" xml:id="T33.1708.0380b"/>
<lb n="0380b01" ed="T"/>有二：初標宗正釋，後「白佛言」下問答重釋。此
<lb n="0380b02" ed="T"/>卽標宗正釋。然釋此文，自有二說。若依《本記》，
<lb n="0380b03" ed="T"/>文別有三：一所化之境、二能化之智、三「是爲」
<lb n="0380b04" ed="T"/>下結成化體。言菩薩化四生者，所化境也。
<lb n="0380b05" ed="T"/>四生有三義：一形色四生，謂胎、卵、濕、化。二小
<lb n="0380b06" ed="T"/>乘心神四生：一一闡提、二我見、三怖畏生死
<lb n="0380b07" ed="T"/>聲聞、四自利行緣覺。三大乘心神四生，謂樂
<lb n="0380b08" ed="T"/>三有，有二人：一樂大乘闡提、二執著我見，是
<lb n="0380b09" ed="T"/>大乘外道。不樂三有，有二人：一人卽是二乘，
<lb n="0380b10" ed="T"/>不樂生死、不樂涅槃；一人卽是菩薩。此三四
<lb n="0380b11" ed="T"/>生，卽所化之境，故言菩薩化四生也。言不
<lb n="0380b12" ed="T"/>觀色如至二諦者，自下第二能化之智，見諸
<lb n="0380b13" ed="T"/>法如如，同一無相。文別有三：一約法、二解
<lb n="0380b14" ed="T"/>釋、三結成。第一約法，略擧五條：一五陰、二
<lb n="0380b15" ed="T"/>衆生、三佛果、四菩薩、五眞妄。五陰是生死假
<lb n="0380b16" ed="T"/>人所依，衆生我人是能依，四德佛果是出世
<lb n="0380b17" ed="T"/>依處。解云：佛果四德卽是能化菩薩所依止
<lb n="0380b18" ed="T"/>處，是故經云「菩薩化生，不論於佛知見壽者。」
<lb n="0380b19" ed="T"/>菩薩是能依，就菩薩有三：一位、二人、三法。
<lb n="0380b20" ed="T"/>位者卽有三種：一未知欲知，是十信，名爲知。
<lb n="0380b21" ed="T"/>二十解十行，名爲見。三護知卽壽者，從十迴
<lb n="0380b22" ed="T"/>向至金剛。所言壽者，能護智慧壽命使不斷
<lb n="0380b23" ed="T"/>失也。人者，文言菩薩。法者，文云六度等，擧
<lb n="0380b24" ed="T"/>人欲法也。五眞妄者，文言二諦，如生死爲俗、
<lb n="0380b25" ed="T"/>出世爲眞也。</p><p xml:id="pT33p0380b2506" cb:place="inline">解釋有二：一總、二列。總者，文
<lb n="0380b26" ed="T"/>言是故一切法性眞實空。分爲五義：一者立
<lb n="0380b27" ed="T"/>名。謂眞實空，眞如、實際等<note place="inline">《大般若》十二名等</note>。二相不
<lb n="0380b28" ed="T"/>定。有無等三義，能知可知更無別體。解云：
<lb n="0380b29" ed="T"/>本覺反照自體第九識，卽《智度論》第一義悉
<pb n="0380c" ed="T" xml:id="T33.1708.0380c"/>
<lb n="0380c01" ed="T"/>檀。四略分拆。道前不淨、道後淨，有垢無垢。
<lb n="0380c02" ed="T"/>五廣分拆。謂十六空、十八空等。別者有五：一
<lb n="0380c03" ed="T"/>文言不來不去，是生死空。二文言無生無滅，
<lb n="0380c04" ed="T"/>是涅槃空。生死是來、涅槃是滅，無去卽無來，
<lb n="0380c05" ed="T"/>所以是生死空；無生故無滅，所以涅槃空。三
<lb n="0380c06" ed="T"/>文言同眞際，道前如。四文言等法性，道後如。
<lb n="0380c07" ed="T"/>實際無窮，法性無斷，無窮故無前，不斷故無
<lb n="0380c08" ed="T"/>後。五者，結。有三：一者標無人法二我。文言
<lb n="0380c09" ed="T"/>無二無別，無二是人無我、無別是法無我，我
<lb n="0380c10" ed="T"/>對我所故成二，萬法不同故成別。二總結。
<lb n="0380c11" ed="T"/>文言如虛空，總結二無我也。三別結。文言無
<lb n="0380c12" ed="T"/>我我所，別結人空。文言無所有相，別結法空
<lb n="0380c13" ed="T"/>也。</p><p xml:id="pT33p0380c1302" cb:place="inline">第三、結成。如上觀解，卽是十地般若。故
<lb n="0380c14" ed="T"/>《金剛經》云「無爲法而有差別」，卽用無爲爲菩
<lb n="0380c15" ed="T"/>薩體。</p><p xml:id="pT33p0380c1503" cb:place="inline">今解不爾。菩薩化生，文別有四：一總標
<lb n="0380c16" ed="T"/>能化所化、二「不觀色」下別釋能所化空、三「是
<lb n="0380c17" ed="T"/>故一切」下結成空義、四「是爲菩薩」下結成護
<lb n="0380c18" ed="T"/>體。此卽初也。言四生者，如《瑜伽》第二卷云
<lb n="0380c19" ed="T"/>「云何卵生？謂諸有情破<g ref="#CB00592">㲉</g>而生，如鵝雁等。云
<lb n="0380c20" ed="T"/>何胎生？謂諸有情胎所纏裹剖胎而生，如象
<lb n="0380c21" ed="T"/>馬等。云何濕生？謂諸有情隨因一種濕氣而
<lb n="0380c22" ed="T"/>生，如蛾蝎等。云何化生？謂諸有情業增上
<lb n="0380c23" ed="T"/>故，具足六處而生、或復不具，如天、<name role="" type="person">那落迦</name>全，
<lb n="0380c24" ed="T"/>及人、鬼、傍生一分。」</p></cb:div>
<lb n="0380c25" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0380c2501">經：不觀色如受想行識如。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0380c2511" cb:place="inline">釋曰：自下第二
<lb n="0380c26" ed="T"/>別釋能所化空。文別有二：初明所化生法二
<lb n="0380c27" ed="T"/>空，後「菩薩如」下明能化生法二空。前中有二：
<lb n="0380c28" ed="T"/>初明所化法空、後明所化生空。此卽初也。言
<lb n="0380c29" ed="T"/>不觀色如者，不觀之言通下諸句。然不觀色
<pb n="0381a" ed="T" xml:id="T33.1708.0381a"/>
<lb n="0381a01" ed="T"/>如，諸說不同。一依《本記》云：若化不觀如，觀如
<lb n="0381a02" ed="T"/>卽不化；今說化生，故言不觀如也。下不觀言，
<lb n="0381a03" ed="T"/>皆應准此。一云：不觀色如者，不觀色如，以所
<lb n="0381a04" ed="T"/>執如無所觀故，是依主釋。一云：不觀色及如，
<lb n="0381a05" ed="T"/>皆是所執，無所觀故<note place="inline">是相違釋</note>；餘皆准此。一云：見
<lb n="0381a06" ed="T"/>色之如，如卽是空，空無所有，故說不觀如，淸
<lb n="0381a07" ed="T"/>辨等宗。一云，理實菩薩化有情時，見彼五陰
<lb n="0381a08" ed="T"/>及眞如，而不分別是色是如，故言不觀。是故
<lb n="0381a09" ed="T"/>《瑜伽･菩薩地》云「菩薩觀行，隨事所、隨如所，不
<lb n="0381a10" ed="T"/>作是事，是事是如。」下皆准此。是故菩薩，用而
<lb n="0381a11" ed="T"/>常寂、寂而常用。受等四蘊，准色應知。</p></cb:div>
<lb n="0381a12" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0381a1201">經：衆生我人<note place="inline">至</note>壽者如。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0381a1210" cb:place="inline">釋曰：第二、所化生
<lb n="0381a13" ed="T"/>空。謂五蘊上計我以爲衆生、我及人等，情有
<lb n="0381a14" ed="T"/>理無，故說爲空。或於蘊上計我爲常樂我淨，
<lb n="0381a15" ed="T"/>或於蘊上如其所應計識蘊爲智者，色蘊一
<lb n="0381a16" ed="T"/>分眼爲見者，行蘊一分命等爲壽者，亦是
<lb n="0381a17" ed="T"/>情有理無，所執情故，說爲生空。諸宗同異，
<lb n="0381a18" ed="T"/>如宗中說。</p></cb:div>
<lb n="0381a19" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0381a1901">經：菩薩如<note place="inline">至</note>二諦如。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0381a1909" cb:place="inline">釋曰：自下第二能化
<lb n="0381a20" ed="T"/>生法二空。言菩薩如者，能化生空，所執菩薩，
<lb n="0381a21" ed="T"/>理非有故。六度四攝一切行如者，能化法空，
<lb n="0381a22" ed="T"/>能成菩薩六度等行，理非有故。二諦如者，非
<lb n="0381a23" ed="T"/>但能觀，所觀亦空，故言二諦如也。</p></cb:div>
<lb n="0381a24" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0381a2401">經：是故一切<note place="inline">至</note>無所有相。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0381a2411" cb:place="inline">釋曰：第三結成
<lb n="0381a25" ed="T"/>空義。文別有二：初結一切法空，「是故陰入」下
<lb n="0381a26" ed="T"/>結成二科空義。此上空相，義如《本記》，故不列
<lb n="0381a27" ed="T"/>叙。</p></cb:div>
<lb n="0381a28" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0381a2801">經：是爲菩薩<note place="inline">至</note>般若波羅蜜。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0381a2812" cb:place="inline">釋曰：第四、結
<lb n="0381a29" ed="T"/>成護體。</p></cb:div>
<pb n="0381b" ed="T" xml:id="T33.1708.0381b"/>
<lb n="0381b01" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0381b0101">經：白佛言<note place="inline">至</note>爲化衆生耶。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0381b0111" cb:place="inline">釋曰：第二、問答
<lb n="0381b02" ed="T"/>重釋。文別有三：初明實相般若，次「白佛言」下
<lb n="0381b03" ed="T"/>明觀照般若，後「此經名味句」下讚文字般若。
<lb n="0381b04" ed="T"/>就實相中，先問、後答。此卽問也。問有三意：
<lb n="0381b05" ed="T"/>初領上說，謂若諸法皆空爾者；次擧化事，謂
<lb n="0381b06" ed="T"/>護化衆生；後正設難，謂若皆空，云何有菩薩
<lb n="0381b07" ed="T"/>化衆生耶？若依《本記》，釋難意云：若觀空則
<lb n="0381b08" ed="T"/>不能化，若言化則不觀空。二義相違，化云何
<lb n="0381b09" ed="T"/>成？</p></cb:div>
<lb n="0381b10" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0381b1001">經：大王法性色<note place="inline">至</note>常樂我淨。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0381b1012" cb:place="inline">釋曰：自下第
<lb n="0381b11" ed="T"/>二如來正答。文別有<anchor xml:id="nkr_note_add_0381b1101" n="0381b1101"/><anchor xml:id="beg0381b1101" n="0381b1101"/>二<anchor xml:id="end0381b1101"/>：初明依眞觀空不化、
<lb n="0381b12" ed="T"/>後辨依俗能化衆生。前中有四：一擧境、二辨
<lb n="0381b13" ed="T"/>觀、三徵詰、四釋通。此擧境也。若依《本記》，境
<lb n="0381b14" ed="T"/>有二種：一者五蘊，是地前境。二者常樂我
<lb n="0381b15" ed="T"/>淨，是地上境。今解：不爾。五蘊是所依境，常樂
<lb n="0381b16" ed="T"/>是能依境。如此二種境，通地前地上。</p></cb:div>
<lb n="0381b17" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0381b1701">經：不住色<note place="inline">至</note>不住非非色。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0381b1711" cb:place="inline">釋曰：第二、辨觀。
<lb n="0381b18" ed="T"/>文別有二：初觀色陰、後類釋四陰。此卽初也
<lb n="0381b19" ed="T"/>然釋此文，諸說不同。一《本記》云「不住色者，第
<lb n="0381b20" ed="T"/>一句遮色，色是色蘊，卽質礙義。非色者，第二
<lb n="0381b21" ed="T"/>句遮四蘊，卽了別心等。非非色者，第三句重
<lb n="0381b22" ed="T"/>遮色心。若具應言不住非色非非色，爲存略
<lb n="0381b23" ed="T"/>故但言非非色。」此意釋云：能緣之智觀彼眞
<lb n="0381b24" ed="T"/>如，離色、離非色，雙離色非色也。一云：言不
<lb n="0381b25" ed="T"/>住者，謂內證智不執著故，名爲不住。如《攝大
<lb n="0381b26" ed="T"/>乘》，色有三種：一分別色，卽是遍計所執。二種
<lb n="0381b27" ed="T"/>類色，是依他起。三法性色，是圓成實。由三無
<lb n="0381b28" ed="T"/>性，遣三性色，故言不住色，乃至不住非非色。
<lb n="0381b29" ed="T"/>一云：法性眞如，離四句、絕百非。言不住色等
<pb n="0381c" ed="T" xml:id="T33.1708.0381c"/>
<lb n="0381c01" ed="T"/>者，若具應言不住色、不住非色、不住亦色亦
<lb n="0381c02" ed="T"/>非色、不住非色非非色，以存略故，除第三句
<lb n="0381c03" ed="T"/>及第四句中非色兩字。</p></cb:div>
<lb n="0381c04" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0381c0401">經：乃至非非住。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0381c0407" cb:place="inline">釋曰：第二、類釋四蘊。而言
<lb n="0381c05" ed="T"/>不住非非住者，爲存略故，擧後攝前。</p></cb:div>
<lb n="0381c06" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0381c0601">經：何以故。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0381c0605" cb:place="inline">釋曰：第三徵詰。此有兩釋。一云：
<lb n="0381c07" ed="T"/>豈不眞如皆是一體，何故別釋諸蘊如耶？一
<lb n="0381c08" ed="T"/>云：旣有眞諦，如何不住？</p></cb:div>
<lb n="0381c09" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0381c0901">經：非色非非色如。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0381c0908" cb:place="inline">釋曰：第四釋通。亦有兩
<lb n="0381c10" ed="T"/>釋：一釋前徵，云非色如卽是非非色如，應說
<lb n="0381c11" ed="T"/>三句，略故說二。一釋後徵，云如者空義，卽是
<lb n="0381c12" ed="T"/>眞性，空無所住故云不住。</p></cb:div>
<lb n="0381c13" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0381c1301">經：世諦故<note place="inline">至</note>一切生性實故。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0381c1312" cb:place="inline">釋曰：自下第
<lb n="0381c14" ed="T"/>二依俗能化衆生。於中有二：初明二緣故見
<lb n="0381c15" ed="T"/>所化衆生、後「乃至」下明有能化衆生。前中有
<lb n="0381c16" ed="T"/>三：初言世諦故三假故者，出其二因。言世諦
<lb n="0381c17" ed="T"/>故者，有云：世諦三種。一云色諦，四大爲性；
<lb n="0381c18" ed="T"/>二者心諦，識界爲性；三者空諦，空界爲性。言
<lb n="0381c19" ed="T"/>三假故者，卽謂法假、受假、名假。次言名見衆
<lb n="0381c20" ed="T"/>生者，標宗。依二因故，有所化人。後言一切生
<lb n="0381c21" ed="T"/>性實故者，重出因也。《本記》云「謂非勝義中實
<lb n="0381c22" ed="T"/>性可得，而俗諦中一切四生亦有實性義，此
<lb n="0381c23" ed="T"/>依受假。」或有本云「一切法性實故者，通約三
<lb n="0381c24" ed="T"/>假。」</p></cb:div>
<lb n="0381c25" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0381c2501">經：乃至亦名見。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0381c2507" cb:place="inline">釋曰：自下第二明有能化。
<lb n="0381c26" ed="T"/>於中有二：初約受假明有能化、後「大王」下約
<lb n="0381c27" ed="T"/>名假以明能化。前中有二：初約正見證有能
<lb n="0381c28" ed="T"/>化、後外道邪見證其見義。七賢者，謂七方
<lb n="0381c29" ed="T"/>便，或可信行、法行、信解脫、見至、身證、慧解
<pb n="0382a" ed="T" xml:id="T33.1708.0382a"/>
<lb n="0382a01" ed="T"/>脫、俱解脫，廣如別章。四向四果，名爲八聖。
<lb n="0382a02" ed="T"/>六十二見，義如別章。</p></cb:div>
<lb n="0382a03" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0382a0301">經：大王<note place="inline">至</note>非非見一切法也。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0382a0312" cb:place="inline">釋曰：此依名
<lb n="0382a04" ed="T"/>假證有能化，如經可知。</p></cb:div>
<lb n="0382a05" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0382a0501">經：白佛言<note place="inline">至</note>云何照。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0382a0509" cb:place="inline">釋曰：自下第二問答
<lb n="0382a06" ed="T"/>分別觀照般若，先問、後答。今此問意，具如《本
<lb n="0382a07" ed="T"/>記》。有法者，是世俗境。非非法者，是眞諦境。
<lb n="0382a08" ed="T"/>執諸法有，卽增益謗。諸法非有，是損減謗。雙
<lb n="0382a09" ed="T"/>遮二謗，是故重言非非法。此難意云：爲如俗
<lb n="0382a10" ed="T"/>諦有法故照？爲如眞諦非非法照？或可諸法
<lb n="0382a11" ed="T"/>同眞際、等法性，離四句、絕百非。卽是境空，
<lb n="0382a12" ed="T"/>如何般若有照用非？</p></cb:div>
<lb n="0382a13" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0382a1301">經：大王<note place="inline">至</note>見非非法。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0382a1309" cb:place="inline">釋曰：自下第二如來
<lb n="0382a14" ed="T"/>正答。於中有二：初標宗略答、後「法若」下依
<lb n="0382a15" ed="T"/>宗廣釋。此卽略答。謂摩訶衍見非非法，以證空
<lb n="0382a16" ed="T"/>故。</p></cb:div>
<lb n="0382a17" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0382a1701">經：法若非非法是名非非法空。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0382a1713" cb:place="inline">釋曰：自下
<lb n="0382a18" ed="T"/>依宗廣釋。於中有二：初廣釋非非法、後「以般
<lb n="0382a19" ed="T"/>若波羅蜜空故」下釋能觀智照空及有。前中
<lb n="0382a20" ed="T"/>有二：初以非非法屬當空境、後歷門辨空。此
<lb n="0382a21" ed="T"/>卽初也。謂所緣法若非非法者，於諸空中名
<lb n="0382a22" ed="T"/>非非法空。</p></cb:div>
<lb n="0382a23" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0382a2301">經：法性空<note place="inline">至</note>十二緣空。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0382a2310" cb:place="inline">釋曰：自下第二歷
<lb n="0382a24" ed="T"/>門辨空。於中有二：初歷門辨空、後「是法」下以
<lb n="0382a25" ed="T"/>生等相釋成空義。此卽初也。謂非非法空，歷
<lb n="0382a26" ed="T"/>法差別，便成七空。七法空者，諸法實性，本性
<lb n="0382a27" ed="T"/>自空，不由智力，名法性空，通下六門。二者五
<lb n="0382a28" ed="T"/>蘊、三十二處、四十八界，此三科門，義如上
<lb n="0382a29" ed="T"/>說。五者六大，所謂四大及與空、識。六者四諦、
<pb n="0382b" ed="T" xml:id="T33.1708.0382b"/>
<lb n="0382b01" ed="T"/>七者十二緣生。此上七門，皆是非非法，故說
<lb n="0382b02" ed="T"/>名爲空。</p></cb:div>
<lb n="0382b03" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0382b0301">經：是法卽生<note place="inline">至</note>卽空。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0382b0309" cb:place="inline">釋曰：自下第二以生
<lb n="0382b04" ed="T"/>等相釋成空義。文別有二：初就識蘊以釋空
<lb n="0382b05" ed="T"/>義、後「乃至」下類釋四蘊及一切法。前中有四：
<lb n="0382b06" ed="T"/>一標宗、二類釋、三徵詰、四釋通。此卽標宗。
<lb n="0382b07" ed="T"/>謂五蘊中有五相故，說名爲空。言卽生等，自
<lb n="0382b08" ed="T"/>有二義：一就體說。卽謂大乘宗，諸識生時從
<lb n="0382b09" ed="T"/>因而起，假說爲生，是不相應行蘊所攝。以此
<lb n="0382b10" ed="T"/>假故，不同薩婆多實而非假，不相應故。不同
<lb n="0382b11" ed="T"/>經部卽說色等名爲生等。二依時名。卽諸說
<lb n="0382b12" ed="T"/>不同。薩婆多宗，生在未來，住滅二相皆在現
<lb n="0382b13" ed="T"/>在。於現在中自有兩說。一云：二相卽有前
<lb n="0382b14" ed="T"/>後；一云：二相無有前後。《大毘婆沙》具有兩
<lb n="0382b15" ed="T"/>說，順正理師說無前後。今依大乘，生住二
<lb n="0382b16" ed="T"/>相皆有現在，自有兩說：一勝軍師云二相
<lb n="0382b17" ed="T"/>前後，先生後住；二護法等說無前後。故《成唯
<lb n="0382b18" ed="T"/>識》破上坐部：如何一念而有二時？是故依時，
<lb n="0382b19" ed="T"/>亦名卽也。如是諸法不成實故，卽有卽空。</p></cb:div>
<lb n="0382b20" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0382b2001">經：刹那刹那<note place="inline">至</note>法滅。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0382b2009" cb:place="inline">釋曰：第二類釋。謂如
<lb n="0382b21" ed="T"/>初刹那，餘諸刹那亦如是法生法住法滅。梵
<lb n="0382b22" ed="T"/>音刹那，此云極促時也。具足應言卽空，准可
<lb n="0382b23" ed="T"/>知故，略而不說。</p></cb:div>
<lb n="0382b24" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0382b2401">經：何以故。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0382b2405" cb:place="inline">釋曰：第三外人徵詰。生滅相違，
<lb n="0382b25" ed="T"/>如前所說，不應同時，如何說言卽生卽滅等
<lb n="0382b26" ed="T"/>也？或復有無相違，如何說言卽有卽空？</p></cb:div>
<lb n="0382b27" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0382b2701">經：九十刹那<note place="inline">至</note>九百生滅。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0382b2711" cb:place="inline">釋曰：第四世尊
<lb n="0382b28" ed="T"/>釋通。以九十小刹那成一大念，一大念中一
<lb n="0382b29" ed="T"/>小刹那復有九百生滅，是故前言生時卽有
<pb n="0382c" ed="T" xml:id="T33.1708.0382c"/>
<lb n="0382c01" ed="T"/>滅也。或復多刹那爲一念，是故念時假有非
<lb n="0382c02" ed="T"/>實，以非實故，卽有卽空亦不相違。又大念
<lb n="0382c03" ed="T"/>時分爲三分，一分有三十，三分卽成九十。一
<lb n="0382c04" ed="T"/>大念中九十刹那，一刹那中經九百生滅。若
<lb n="0382c05" ed="T"/>生滅合論卽有九百生滅，別論卽有一千八
<lb n="0382c06" ed="T"/>百<note place="inline">一云九十刹那，經八萬一千生滅方成一念。勘《莊嚴論》及《大婆沙》</note>。</p></cb:div>
<lb n="0382c07" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0382c0701">經：乃至色一切法亦如是。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0382c0711" cb:place="inline">釋曰：此卽第二
<lb n="0382c08" ed="T"/>類釋四蘊及一切法。謂如前識蘊卽住卽滅，
<lb n="0382c09" ed="T"/>卽有卽空，乃至受想行色，五蘊以外從有後
<lb n="0382c10" ed="T"/>十二緣等諸門亦如是。</p></cb:div>
<lb n="0382c11" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0382c1101">經：以般若<note place="inline">至</note>一切法空。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0382c1110" cb:place="inline">釋曰：自下第二辨
<lb n="0382c12" ed="T"/>能觀智照空乃有。於中有二：初明照空及有、
<lb n="0382c13" ed="T"/>後「善男子」下辨觀得失。前中有二：初明照空、
<lb n="0382c14" ed="T"/>後「但法集故」下明其證有。是故《本記》分爲兩
<lb n="0382c15" ed="T"/>節：初卽無相、後卽有相。言無相者，非但無所
<lb n="0382c16" ed="T"/>照亦無能照，照無所照，是了義說。故《大<anchor xml:id="nkr_note_add_0382c1601" n="0382c1601"/><anchor xml:id="beg0382c1601" n="0382c1601"/>品<anchor xml:id="end0382c1601"/>經》
<lb n="0382c17" ed="T"/>名眞實般若。言有相者，攝引凡聖無量敎門，
<lb n="0382c18" ed="T"/>有十地可修、佛果可得，無照說照，是不了義。
<lb n="0382c19" ed="T"/>故《大品經》云「名相似般若」。就證空中，文分爲
<lb n="0382c20" ed="T"/>二：初明般若證境空相、後「因空」下辨一切法
<lb n="0382c21" ed="T"/>空之分齊。此卽初也。般若波羅蜜者，是能觀
<lb n="0382c22" ed="T"/>智，有生等故；亦名爲空，以智空故。能證三
<lb n="0382c23" ed="T"/>空：一不見緣者，不見十二緣；二不見諦者，不
<lb n="0382c24" ed="T"/>見四諦；三乃至一切者，不見六大法乃至五
<lb n="0382c25" ed="T"/>陰有法空。此卽從後向前釋也。言不見者，離
<lb n="0382c26" ed="T"/>分別見，故言不見，非謂不證故名不見。</p></cb:div>
<lb n="0382c27" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0382c2701">經：內空<note place="inline">至</note>空空故空。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0382c2709" cb:place="inline">釋曰：第二辨一切法
<lb n="0382c28" ed="T"/>空之分齊。有十二種，謂內空等。然此空相，如
<lb n="0382c29" ed="T"/>《智度論》五十一說。然彼論本卷數多少，諸本
<pb n="0383a" ed="T" xml:id="T33.1708.0383a"/>
<lb n="0383a01" ed="T"/>不定，或四十六。故彼文云「內謂內法，卽內六
<lb n="0383a02" ed="T"/>處。此中眼由眼空。何以故？非常非壞，本性爾
<lb n="0383a03" ed="T"/>故。耳等亦然。外謂外法，卽外六處。內外謂
<lb n="0383a04" ed="T"/>內外法，卽十二處，准上應知。」有爲空，謂欲
<lb n="0383a05" ed="T"/>等三界。無爲空者，無生無住、無異無滅。無
<lb n="0383a06" ed="T"/>始空者，謂無初中後可得，及無往來際可得。
<lb n="0383a07" ed="T"/>言性空者，彼云本性空，謂一切法本性，若有
<lb n="0383a08" ed="T"/>爲法性、若無爲法性，皆非三乘所作。第一義
<lb n="0383a09" ed="T"/>空者，彼云勝義空，謂涅槃此勝義。由勝義空，
<lb n="0383a10" ed="T"/>般若波羅蜜多者，如名可知。因空者，解云六
<lb n="0383a11" ed="T"/>度空。佛果空者，解云菩提涅槃空。空空故空
<lb n="0383a12" ed="T"/>者，《智度論》云「一切法空，此空由空空。」又彼論
<lb n="0383a13" ed="T"/>云「問：諸空後皆云非常非滅故。此義云何？答
<lb n="0383a14" ed="T"/>曰：若人不知此空，必墮二邊，若常若滅。所以
<lb n="0383a15" ed="T"/>者何？若諸法實有則無滅義，墮在常中。如人
<lb n="0383a16" ed="T"/>云一舍入一舍。眼雖不見，不名爲無。諸法亦
<lb n="0383a17" ed="T"/>爾，從本來世入現現在世，從現在世入過去
<lb n="0383a18" ed="T"/>世，如是則不滅。行者以有爲患，用空破有，心
<lb n="0383a19" ed="T"/>復貴空，著於空者則墮斷滅。以是故，行是空
<lb n="0383a20" ed="T"/>以破有，亦不著空。離是二邊，以中道行。行是
<lb n="0383a21" ed="T"/>十八空，以大悲心爲度衆生。是故十八空後
<lb n="0383a22" ed="T"/>皆云非常非非滅，是名摩訶衍。若異此者，則
<lb n="0383a23" ed="T"/>是戲論狂人，於佛法中空無所得。如人於珍
<lb n="0383a24" ed="T"/>寶聚中取水精珠，眼見雖好，價無所直。」廣如
<lb n="0383a25" ed="T"/>彼說。諸論同異，具如別章。</p></cb:div>
<lb n="0383a26" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0383a2601">經：但法集故<note place="inline">至</note>名集故有。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0383a2611" cb:place="inline">釋曰：第二辨其
<lb n="0383a27" ed="T"/>照有八有不同。若依《本記》，文有三節：初約三
<lb n="0383a28" ed="T"/>假。言法集故有者，是眞實性。受集故有者，是
<lb n="0383a29" ed="T"/>依他性。名集故有者，是分別性。次辨因果有。
<pb n="0383b" ed="T" xml:id="T33.1708.0383b"/>
<lb n="0383b01" ed="T"/>言因集故有者，分別眞實二種境界，能生心
<lb n="0383b02" ed="T"/>故名之爲因。言果集故有者，是依他性，從境
<lb n="0383b03" ed="T"/>生故，因之爲果。後明階位。言十行故有者，此
<lb n="0383b04" ed="T"/>卽道中，始從十信乃至十地，是依他起。言佛
<lb n="0383b05" ed="T"/>果故有者，此卽道後，是眞實性。言乃至六道
<lb n="0383b06" ed="T"/>一切有者，此卽道前，分別依他二種性也。今
<lb n="0383b07" ed="T"/>解八有，大分爲三：一三假門、二四諦門、三
<lb n="0383b08" ed="T"/>界趣生等門。言三假者，如上〈序品〉引《大品》
<lb n="0383b09" ed="T"/>說。</p></cb:div>
<lb n="0383b10" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0383b1001">經：因集故有<note place="inline">至</note>佛果故有。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0383b1011" cb:place="inline">釋曰：第二、卽四
<lb n="0383b11" ed="T"/>諦門。因集故有，卽此集諦，是生死因。果集
<lb n="0383b12" ed="T"/>故有，卽是苦諦，是生死果。十行故有，卽是
<lb n="0383b13" ed="T"/>道諦，是涅槃因。謂從十信乃至十地，五種
<lb n="0383b14" ed="T"/>十行皆名道諦。不同薩婆多宗，苦忍已上
<lb n="0383b15" ed="T"/>方名道諦，資糧、加行，道諦攝故。佛果故有者，
<lb n="0383b16" ed="T"/>菩提涅槃。菩提是道諦一分，涅槃正是滅諦
<lb n="0383b17" ed="T"/>所攝。</p></cb:div>
<lb n="0383b18" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0383b1801">經：乃至六道一切。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0383b1808" cb:place="inline">釋曰：第三、界趣生等。事
<lb n="0383b19" ed="T"/>差別有，乃至言含三界四生等有，是故結云
<lb n="0383b20" ed="T"/>一切有也。</p></cb:div>
<lb n="0383b21" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0383b2101">經：善男子<note place="inline">至</note>不異於世間。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0383b2111" cb:place="inline">釋曰：自下第二
<lb n="0383b22" ed="T"/>辨觀得失。若依《本記》卽分爲二：初辨得失、
<lb n="0383b23" ed="T"/>後示說處。得失中，從凡至佛凡有七見，初一
<lb n="0383b24" ed="T"/>辨失、後六顯得。一、虛妄見，謂十住前凡夫二
<lb n="0383b25" ed="T"/>乘，執有涅槃卽法我見、衆生等者人我見，是
<lb n="0383b26" ed="T"/>故不異世間也，具說如彼。二、眞實見，謂十信
<lb n="0383b27" ed="T"/>信眞、十解解眞、十行並成就不移動，以不動
<lb n="0383b28" ed="T"/>故不到，不到故不滅，不滅故無相，無相故亦
<lb n="0383b29" ed="T"/>無無相，是故一切法如也。三、最勝見，謂十迴
<pb n="0383c" ed="T" xml:id="T33.1708.0383c"/>
<lb n="0383c01" ed="T"/>向，明卽體無相，三寶一體也。故《涅槃》云「三寶
<lb n="0383c02" ed="T"/>一體」。又此菩薩，引二乘入迴向位也。四、入位
<lb n="0383c03" ed="T"/>見，初地至七地皆見第一義諦，是菩薩正位，
<lb n="0383c04" ed="T"/>一念具足八萬四千法門。五、成就他見，八地
<lb n="0383c05" ed="T"/>證見第一義，見始圓足、但化他未足，欲成就
<lb n="0383c06" ed="T"/>他故，成就他見。所言能運載名摩訶衍下，以
<lb n="0383c07" ed="T"/>如理爲能運載。運是遷動義，載是成持義。行
<lb n="0383c08" ed="T"/>由如理，成持運動，故從生死出到薩婆若，以
<lb n="0383c09" ed="T"/>無到無出故，具說如彼。六、次第見，是無間道，
<lb n="0383c10" ed="T"/>爲解脫道作次第緣，故言卽滅。爲金剛便有
<lb n="0383c11" ed="T"/>堅利之用，故言金剛。亦名定者，以無間道窂
<lb n="0383c12" ed="T"/>發解脫道，如定發慧。七、解脫見，佛以一切智
<lb n="0383c13" ed="T"/>見一切法，於一行中行一切行，故名一切行。
<lb n="0383c14" ed="T"/>自下示其說處。總結七見，如《光讚般若》中說。
<lb n="0383c15" ed="T"/>今解：不爾。辨觀得失，文別有二：初明妄見，名
<lb n="0383c16" ed="T"/>之爲失；後明正觀，卽名爲得也。釋其妄見，義
<lb n="0383c17" ed="T"/>同《本記》。</p></cb:div>
<lb n="0383c18" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0383c1801">經：於諸法而不動<note place="inline">至</note>亦如也。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0383c1812" cb:place="inline">釋曰：自下第
<lb n="0383c19" ed="T"/>二明正觀。文別有二：初明方便正觀、後明入
<lb n="0383c20" ed="T"/>位正觀。此卽初也。謂十信已上乃至十迴向
<lb n="0383c21" ed="T"/>皆作此觀，所觀空理於諸法中平等一味無
<lb n="0383c22" ed="T"/>動轉相，無動轉故不到。到是生義，以無動故
<lb n="0383c23" ed="T"/>無生，無生故亦無滅相，無生無滅故亦無有
<lb n="0383c24" ed="T"/>相，以相無故對何說無相？故言無無相。以此
<lb n="0383c25" ed="T"/>義故，一切法皆如也。若依前解，而不動等屬
<lb n="0383c26" ed="T"/>能觀心，卽與此文諸法皆如義便不順。</p></cb:div>
<lb n="0383c27" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0383c2701">經：是卽初地般若波羅蜜。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0383c2711" cb:place="inline">釋曰：第二、明入
<lb n="0383c28" ed="T"/>位正觀。文別有二：初明正觀、後示說處。前中
<lb n="0383c29" ed="T"/>有三：初就位讚德、次標名讚德、後據用讚德。
<pb n="0384a" ed="T" xml:id="T33.1708.0384a"/>
<lb n="0384a01" ed="T"/>此卽初也。釋位如上，意同《本記》。言八萬四千
<lb n="0384a02" ed="T"/>者，依《俱舍論》三師說，故彼頌曰「有言諸法
<lb n="0384a03" ed="T"/>蘊，量如彼論說。或隨蘊等言，如實行對治。」論
<lb n="0384a04" ed="T"/>曰「有諸師言：八萬法蘊，一一量等。」《法蘊足
<lb n="0384a05" ed="T"/>論》謂彼一一有六千頌，如對法中《法蘊足》說。
<lb n="0384a06" ed="T"/>或說法蘊隨蘊等言，一一差別數有八萬。謂
<lb n="0384a07" ed="T"/>蘊處界等一一敎門，名一法蘊。如實說者，所
<lb n="0384a08" ed="T"/>化有情貪嗔等八萬行別，爲對治彼八萬行
<lb n="0384a09" ed="T"/>故，世尊宣說八萬法蘊。若依正理，有三師說，
<lb n="0384a10" ed="T"/>前二師義同於《俱舍》，彼破《俱舍》第三正義，故
<lb n="0384a11" ed="T"/>彼論云「此卽順成隨蘊等言、無蘊等言，不爲
<lb n="0384a12" ed="T"/>對治有情病行，唐捐而說。」《大毘婆沙》有六師
<lb n="0384a13" ed="T"/>說，廣如《深密記》。若依《賢劫經》，始從光曜度，終
<lb n="0384a14" ed="T"/>至分布舍利度，合有三百五十功德門，一一
<lb n="0384a15" ed="T"/>各修六度，卽二千一百。後將二千一百，對彼
<lb n="0384a16" ed="T"/>十法四大六衰，十十一一皆說二千一百卽
<lb n="0384a17" ed="T"/>二萬一千。又將二萬一千，對四衆生，一多貪、
<lb n="0384a18" ed="T"/>二多嗔、三多癡、四三毒等分。此四各有二萬
<lb n="0384a19" ed="T"/>一千，四箇二萬一千卽有八萬四千。</p></cb:div>
<lb n="0384a20" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0384a2001">經：卽載名摩訶衍<note place="inline">或有本云「卽能運名摩訶衍」</note>。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0384a2019" cb:place="inline">釋曰：第二、
<lb n="0384a21" ed="T"/>就名讚德。梵音摩訶衍，此云大乘行。此卽通
<lb n="0384a22" ed="T"/>前十地，義亦無失。</p></cb:div>
<lb n="0384a23" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0384a2301">經：卽滅爲金剛亦名定。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0384a2310" cb:place="inline">釋曰：第三約用讚
<lb n="0384a24" ed="T"/>德。文別有二：初讚等覺、後讚妙覺。此卽初
<lb n="0384a25" ed="T"/>也。謂第十地末後一念，能破二障，如金剛破
<lb n="0384a26" ed="T"/>物。</p></cb:div>
<lb n="0384a27" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0384a2701">經：亦名一切行<note place="inline">至</note>波羅蜜中說。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0384a2713" cb:place="inline">釋曰：第二、
<lb n="0384a28" ed="T"/>別讚妙覺。於一切行中具一切行，故名一切
<lb n="0384a29" ed="T"/>行，卽解脫道也。此解脫道，如《光讚般若波羅
<pb n="0384b" ed="T" xml:id="T33.1708.0384b"/>
<lb n="0384b01" ed="T"/>蜜》中說者，示說處也，此卽示彼第八卷<note place="inline">勘《大般若》</note>。</p></cb:div>
<lb n="0384b02" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0384b0201">經：大王是<note place="inline">至</note>說名味句。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0384b0210" cb:place="inline">釋曰：第三、讚文字
<lb n="0384b03" ed="T"/>般若。文別有二：初讚敎殊勝、後「大王若菩薩」
<lb n="0384b04" ed="T"/>下依敎發觀。就初文中，若依《本記》有四無
<lb n="0384b05" ed="T"/>上：一說者無上、二信無上、三所說無上、四
<lb n="0384b06" ed="T"/>智慧無上，此卽大覺所說，故應信受。又彼所
<lb n="0384b07" ed="T"/>說，符正理故、得勝慧故。今解：不爾。卽分爲
<lb n="0384b08" ed="T"/>三：初三同前；第四無上屬所說故，此卽第
<lb n="0384b09" ed="T"/>一說者無上，一切諸佛所說同故。此名味句
<lb n="0384b10" ed="T"/>差別相者，依大乘宗，聲上假立名味句身，是
<lb n="0384b11" ed="T"/>不相應行蘊所攝。名詮自性，句詮差別，爲二
<lb n="0384b12" ed="T"/>所依卽說爲文，具如別章。</p></cb:div>
<lb n="0384b13" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0384b1301">經：於恒河沙<note place="inline">至</note>何況解一句者。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0384b1313" cb:place="inline">釋曰：第二、
<lb n="0384b14" ed="T"/>信受無上，此卽挍量歎勝。言於恒河沙三千
<lb n="0384b15" ed="T"/>大千國中者，盛寶之處。一<name role="" type="person">妙高山</name>等，數滿至
<lb n="0384b16" ed="T"/>千，名爲小千。卽此小千，數滿至千，名爲中
<lb n="0384b17" ed="T"/>千。卽此中千，數滿至千，名爲大千。《智度論》
<lb n="0384b18" ed="T"/>云「二過復三，故言三千。三千重數，故名大
<lb n="0384b19" ed="T"/>千。」若廣分別，如《深密記》。謂前七寶施等，令
<lb n="0384b20" ed="T"/>得信行等七賢、預流等四果，不說空故，所以
<lb n="0384b21" ed="T"/>福少；此經說空，令諸衆生得大菩提，故知勝
<lb n="0384b22" ed="T"/>也。</p></cb:div>
<lb n="0384b23" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0384b2301">經：句非句非非句故。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0384b2309" cb:place="inline">釋曰：第三、所說無上。
<lb n="0384b24" ed="T"/>文別有三：一明文空、二明文義俱空、三明人
<lb n="0384b25" ed="T"/>法俱空。此卽文空。有二：一句非句，是句性
<lb n="0384b26" ed="T"/>空，一切名句之體本來無自性也。二非非句
<lb n="0384b27" ed="T"/>者，非有非無修得，遣有無空。非句是性得，非
<lb n="0384b28" ed="T"/>非句是脩<anchor xml:id="nkr_note_orig_0384001" n="0384001"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0384001" n="0384001"/><anchor xml:id="beg0384001" n="0384001"/>德<anchor xml:id="end0384001"/>，遣性也。</p></cb:div>
<lb n="0384b29" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0384b2901">經：般若非句句非般若。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0384b2910" cb:place="inline">釋曰：第二、文義俱
<pb n="0384c" ed="T" xml:id="T33.1708.0384c"/>
<lb n="0384c01" ed="T"/>空。般若非句，是義空。句非般若，是文空。文中
<lb n="0384c02" ed="T"/>求般若不可得，般若中求文不可得，是互無
<lb n="0384c03" ed="T"/>空。離文無義、離義無文，乃成平等無義。意明
<lb n="0384c04" ed="T"/>平等，略說互無。</p></cb:div>
<lb n="0384c05" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0384c0501">經：般若亦無菩薩。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0384c0508" cb:place="inline">釋曰：第三、人法俱空。此
<lb n="0384c06" ed="T"/>卽法空。應說人空，准可知故，略而不說。就法
<lb n="0384c07" ed="T"/>空中，文別有二：初約因位以辨法空、後依果
<lb n="0384c08" ed="T"/>位以釋法空。前中有三：初標、次徵、後釋。此
<lb n="0384c09" ed="T"/>卽標也。謂般若是法、菩薩是人，人中求法不
<lb n="0384c10" ed="T"/>可得，卽是法空。</p></cb:div>
<lb n="0384c11" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0384c1101">經：何以故。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0384c1105" cb:place="inline">釋曰：第二、徵也。</p></cb:div>
<lb n="0384c12" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0384c1201">經：十地<note place="inline">至</note>三十生空故。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0384c1210" cb:place="inline">釋曰：第三、釋法空
<lb n="0384c13" ed="T"/>也。謂於十地，皆有始生、住生、終生不可得。地
<lb n="0384c14" ed="T"/>地有三，故成三十。</p></cb:div>
<lb n="0384c15" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0384c1501"><anchor xml:id="nkr_note_add_0384c1501" n="0384c1501"/><anchor xml:id="beg0384c1501" n="0384c1501"/>經：<anchor xml:id="end0384c1501"/>亦非薩婆若<note place="inline">至</note>空故。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0384c1509" cb:place="inline">釋曰：第二、依果釋空。
<lb n="0384c16" ed="T"/>薩婆若者，此是梵言，翻云一切<anchor xml:id="nkr_note_orig_0384002" n="0384002"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0384002" n="0384002"/><anchor xml:id="beg0384002" n="0384002"/>智<anchor xml:id="end0384002"/>。謂般若
<lb n="0384c17" ed="T"/>非但非菩薩，亦非薩婆若體；非但體空，大乘
<lb n="0384c18" ed="T"/>行用亦空故。</p></cb:div>
<lb n="0384c19" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0384c1901">經：大王<note place="inline">至</note>凡夫人也。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0384c1909" cb:place="inline">釋曰：第二、依敎發觀。
<lb n="0384c20" ed="T"/>文別有二：初明倒想觀、後「見三界」下明正觀。
<lb n="0384c21" ed="T"/>此卽初也。謂若菩薩見境者，見實相。見智者，
<lb n="0384c22" ed="T"/>見觀照。見說者，見文字般若。見受者，於諸
<lb n="0384c23" ed="T"/>境中有執著故，卽非聖見，此卽倒想見法，
<lb n="0384c24" ed="T"/>凡夫人也。</p></cb:div>
<lb n="0384c25" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0384c2501">經：見三界<note place="inline">至</note>果報之名也。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0384c2511" cb:place="inline">釋曰：第二、明正
<lb n="0384c26" ed="T"/>觀也。文別有二：初染淨因果以明空相、二「善
<lb n="0384c27" ed="T"/>男子」下約無聽說以辨空相。前中有二：初明
<lb n="0384c28" ed="T"/>生死空、後「薩婆若」下明佛果空。前中有二：初
<lb n="0384c29" ed="T"/>明分段變易二生死空、後「金剛菩薩」下釋空
<pb n="0385a" ed="T" xml:id="T33.1708.0385a"/>
<lb n="0385a01" ed="T"/>所由。前中有二：初明分段生死、後顯變易生
<lb n="0385a02" ed="T"/>死。初<anchor xml:id="nkr_note_orig_0385001" n="0385001"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0385001" n="0385001"/><anchor xml:id="beg0385001" n="0385001"/>後<anchor xml:id="end0385001"/>有三：初明果名，而無實體。</p></cb:div>
<lb n="0385a03" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0385a0301">經：六識<note place="inline">至</note>無色界藏空。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0385a0310" cb:place="inline">釋曰：第二、明業空。
<lb n="0385a04" ed="T"/>謂欲界中具起六識，起無量欲，發業受生。
<lb n="0385a05" ed="T"/>此中文意，卽說彼業名之爲藏，攝藏果故；或
<lb n="0385a06" ed="T"/>卽彼業以爲業果，由諸煩惱所發故。</p></cb:div>
<lb n="0385a07" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0385a0701">經：三界空<note place="inline">至</note>無明藏亦空。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0385a0711" cb:place="inline">釋曰：第三、煩惱
<lb n="0385a08" ed="T"/>空。此有兩釋：一依《本記》，文有三節：初三界
<lb n="0385a09" ed="T"/>空者，三界中皮煩惱，謂迷事貪等。次三界根
<lb n="0385a10" ed="T"/>本亦空者，三界中肉煩惱，謂迷理見等諸空，
<lb n="0385a11" ed="T"/>與皮爲本。後三界本無明藏亦空者，三界中
<lb n="0385a12" ed="T"/>心煩惱，謂所知障。所有諸空就勝說故但言
<lb n="0385a13" ed="T"/>無明，通爲皮肉爲根本故。三界根本亦空六
<lb n="0385a14" ed="T"/>字，言通肉心二種煩惱。一云：三界空者，結上
<lb n="0385a15" ed="T"/>業果二段文也。三界根本無明藏亦空者，謂
<lb n="0385a16" ed="T"/>三界中見修煩惱，就根本說但擧無明。</p></cb:div>
<lb n="0385a17" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0385a1701">經：三地九生滅<note place="inline">至</note>果報果。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0385a1711" cb:place="inline">釋曰：第二、明變
<lb n="0385a18" ed="T"/>易生死空。然釋此文，自有兩釋。若依《本記》
<lb n="0385a19" ed="T"/>卽是四種變易生死，無明習爲緣，得此果。文
<lb n="0385a20" ed="T"/>言三地者，一見地，從十迴至三地。除伴者，出
<lb n="0385a21" ed="T"/>觀見有之執強，故言伴。助道法亦呼爲伴也。
<lb n="0385a22" ed="T"/>二修地，從四地至七地。除羸弱者，出觀見有
<lb n="0385a23" ed="T"/>執不微弱也。三究竟地，八地至十地。除微細
<lb n="0385a24" ed="T"/>者，但見有之執不現前，稱之微細也。九生者，
<lb n="0385a25" ed="T"/>合十地爲三地，一地始、住、終三生，此三地爲
<lb n="0385a26" ed="T"/>九生也。此通結上下十地滅前三界無明習
<lb n="0385a27" ed="T"/>之果報皆空者。明十地所滅，滅無所滅也。無
<lb n="0385a28" ed="T"/>明或名三界習，故言三界無明習。習之果報，
<lb n="0385a29" ed="T"/>卽十地變易生。智勝色妙，故言變易生。今依
<pb n="0385b" ed="T" xml:id="T33.1708.0385b"/>
<lb n="0385b01" ed="T"/>慈恩三藏，釋此文意自有兩說：初三地九生
<lb n="0385b02" ed="T"/>滅者，攝地分齊，謂八九十三地中皆有始、住、
<lb n="0385b03" ed="T"/>終三生滅，可得名九生滅。所以者何？前七地
<lb n="0385b04" ed="T"/>中自有二義：一受分段生，故《智度論》云「七地
<lb n="0385b05" ed="T"/>菩薩受虫身肉身。」一類菩薩初地以上受變
<lb n="0385b06" ed="T"/>易生，是故《智度論》云「未捨肉身，入於初地。八
<lb n="0385b07" ed="T"/>地以上，一切煩惱不現前故，唯受變易。」故云
<lb n="0385b08" ed="T"/>三地九生滅。後三界中餘無明習果空者，對
<lb n="0385b09" ed="T"/>緣辨果，謂如《勝鬘》說，無明住地爲緣，得三種
<lb n="0385b10" ed="T"/>意生身，故言餘無明習果報空也。若具分別，
<lb n="0385b11" ed="T"/>廣如別章。故知《本記》所說三地九生滅者，不
<lb n="0385b12" ed="T"/>攝十地，以爲三地及九生滅。又彼所說，從十
<lb n="0385b13" ed="T"/>迴向至三地除伴煩惱等者，便違《解深密經》。
<lb n="0385b14" ed="T"/>彼云「隨眠略有三種：一者害伴，謂於前五地，
<lb n="0385b15" ed="T"/>不俱生現行煩惱是俱生煩惱現行助伴，彼
<lb n="0385b16" ed="T"/>於爾時永無後有，是故說名害伴隨眠。二者
<lb n="0385b17" ed="T"/>羸劣隨眠，謂於第六第七地中微細現行，若
<lb n="0385b18" ed="T"/>修所伏，不現行故。三者微細隨眠，謂於第八
<lb n="0385b19" ed="T"/>地以上，從此已去一切煩惱不復現行，唯有
<lb n="0385b20" ed="T"/><anchor xml:id="nkr_note_add_0385b2001" n="0385b2001"/><anchor xml:id="beg0385b2001" n="0385b2001"/>所知障<anchor xml:id="end0385b2001"/><anchor xml:id="nkr_note_orig_0385002" n="0385002"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0385002" n="0385002"/><anchor xml:id="beg0385002" n="0385002"/>爲依<anchor xml:id="end0385002"/>止故。」</p></cb:div>
<lb n="0385b21" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0385b2101">經：金剛菩薩<note place="inline">至</note>因空故空。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0385b2111" cb:place="inline">釋曰：第二、釋空所
<lb n="0385b22" ed="T"/>由。此明金剛菩薩得理盡三昧故，二種生死
<lb n="0385b23" ed="T"/>惑業皆空。所言惑者謂發業煩惱果者，卽是
<lb n="0385b24" ed="T"/>惑所發業。如是惑業皆有生滅，總說爲空。有
<lb n="0385b25" ed="T"/>果空者，惑業所生三者變易果空，因空故空
<lb n="0385b26" ed="T"/>者，重釋果空所以。由惑業因空故，果亦空
<lb n="0385b27" ed="T"/>也。</p></cb:div>
<lb n="0385b28" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0385b2801">經：薩婆若<note place="inline">至</note>或前已空故。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0385b2811" cb:place="inline">釋曰：第二、明佛
<lb n="0385b29" ed="T"/>果空。文別有二：初智斷空、後三無爲空。此卽
<pb n="0385c" ed="T" xml:id="T33.1708.0385c"/>
<lb n="0385c01" ed="T"/>初也。薩婆若亦空者，卽智德空。言滅果空，明
<lb n="0385c02" ed="T"/>斷德空。斷德有二：一方便淨涅槃、二性淨涅
<lb n="0385c03" ed="T"/>槃。此卽方便也。言惑前已空故性淨涅槃，謂
<lb n="0385c04" ed="T"/>從本已來自性淨故。故《維摩》云「不斷煩惱受
<lb n="0385c05" ed="T"/>涅槃」卽其事也。</p></cb:div>
<lb n="0385c06" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0385c0601">經：佛得三無爲果<note place="inline">至</note>薩婆若空。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0385c0613" cb:place="inline">釋曰：第二
<lb n="0385c07" ed="T"/>三無爲空。文別有三：初標、次釋、後屬當。言
<lb n="0385c08" ed="T"/>得三無爲者，總標。言智緣滅者，或名擇滅，
<lb n="0385c09" ed="T"/>擇謂智慧，由智斷障所得滅者，名爲擇滅。非
<lb n="0385c10" ed="T"/>智緣滅者，亦名非擇滅。不由智力所得滅故，
<lb n="0385c11" ed="T"/>名非智緣滅，如前所說性淨涅槃等。言虛空
<lb n="0385c12" ed="T"/>者，卽虛空無爲。謂於眞如上無色所現，義說
<lb n="0385c13" ed="T"/>名虛空。薩婆若果空，第三屬當。謂薩婆若果
<lb n="0385c14" ed="T"/>無爲體上，義說三種。</p></cb:div>
<lb n="0385c15" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0385c1501">經：善男子<note place="inline">至</note>皆如也。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0385c1509" cb:place="inline">釋曰：第二、約無聽說
<lb n="0385c16" ed="T"/>以明空相。文有三節：初法、次喩、後合。言無
<lb n="0385c17" ed="T"/>聽說者，如下經說「若幻化身見幻化，是菩薩
<lb n="0385c18" ed="T"/>眞化。」喩、合可知。</p></cb:div>
<lb n="0385c19" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0385c1901">經：大王菩薩<note place="inline">至</note>爲若此。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0385c1910" cb:place="inline">釋曰：就答初門中
<lb n="0385c20" ed="T"/>正釋觀空。文別有二：初釋、後結。上來釋訖，
<lb n="0385c21" ed="T"/>此卽結也。文別有二：初結能護體、後「般若」下
<lb n="0385c22" ed="T"/>結能護用，如經可知。</p></cb:div>
<lb n="0385c23" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0385c2301">經：佛說法<note place="inline">至</note>菩薩大行。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0385c2310" cb:place="inline">釋曰：第二、時衆得
<lb n="0385c24" ed="T"/>益。若依《本記》有二種益：一小乘益，謂皆得
<lb n="0385c25" ed="T"/>法眼淨，謂已見諦。二大乘益，有四：一、性地
<lb n="0385c26" ed="T"/>者，十信前有性之地；二、得信地，卽十信也；
<lb n="0385c27" ed="T"/>三、十解已上，名爲大空，初得空解故；四、十迴
<lb n="0385c28" ed="T"/>向已上，名爲大行，行第一義諦故。今言法眼
<lb n="0385c29" ed="T"/>淨者，同《本記》。二性地者，地前三賢，以習性道
<pb n="0386a" ed="T" xml:id="T33.1708.0386a"/>
<lb n="0386a01" ed="T"/>三種性故。三信地者，初地已上，已得無漏不
<lb n="0386a02" ed="T"/>壞信故。四大空者，八地菩薩二空觀智常不
<lb n="0386a03" ed="T"/>退故。五大行者，九地已上，利他故。諸說同
<lb n="0386a04" ed="T"/>異，不可具述。</p></cb:div></cb:div>
<lb n="0386a05" ed="T"/><cb:juan n="001b" fun="close"><cb:jhead>仁王經疏卷上末</cb:jhead></cb:juan>
<lb n="0386a06" ed="T"/>
<lb n="0386a07" ed="T"/><cb:div type="w"><p xml:id="pT33p0386a0701">元文二年四月二十一日於雨中閑居交點
<lb n="0386a08" ed="T"/>了。</p>
<lb n="0386a09" ed="T"/><p xml:id="pT33p0386a0901">點本云：</p>
<lb n="0386a10" ed="T"/><p xml:id="pT33p0386a1001">天喜三年八月十二日辰時點已。</p>
<lb n="0386a11" ed="T"/><p xml:id="pT33p0386a1101">長講會　講師明範院　聽衆僧經讚。</p>
<lb n="0386a12" ed="T"/><p xml:id="pT33p0386a1201">　　　　　　　　　<name role="" type="person">招提寺</name>五室宗祐</p>
<lb n="0386a13" ed="T"/><p xml:id="pT33p0386a1301">寶永元年九月日書寫之　　如幻　慧嚴
<lb n="0386a14" ed="T"/>延享改元甲子六月二十二日，溽暑如蒸，拜
<lb n="0386a15" ed="T"/>寫了，願生生遊般若波羅蜜海者也。</p></cb:div>
</body>
<back>
<cb:div type="apparatus">
<head>校注</head>
<p>
<app from="#beg0359002" to="#end0359002"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">定</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">豈</rdg></app>
<app from="#beg0360a2001" to="#end0360a2001"><lem resp="#resp1" wit="#wit.cbeta">密</lem><rdg wit="#wit.orig">蜜</rdg></app>
<app from="#beg0360001" to="#end0360001"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">此</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">性</rdg></app>
<app from="#beg0360002" to="#end0360002"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">其</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">具</rdg></app>
<app from="#beg0360003" to="#end0360003"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">據</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">表</rdg></app>
<app from="#beg0360004" to="#end0360004"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">假</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">破</rdg></app>
<app from="#beg0361a2201" to="#end0361a2201"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-06-25)">己<note type="cf1">T30n1571_p0249b16</note><note type="cf2">T33n1709_p0431c11</note></lem><rdg wit="#wit.orig">已</rdg></app>
<app from="#beg0361001" to="#end0361001"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">言</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">宗</rdg></app>
<app from="#beg0361002" to="#end0361002"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">不</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">無</rdg></app>
<app from="#beg0361003" to="#end0361003"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">姓</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">性</rdg></app>
<app from="#beg0361004" to="#end0361004"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">方</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">萬</rdg></app>
<app from="#beg0361005" to="#end0361005"><lem resp="#resp4" wit="#wit.cbeta">泰<note type="cf1">T49n2036_p0517c19</note></lem><rdg wit="#wit.orig">秦</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">承</rdg></app>
<app from="#beg0362001" to="#end0362001"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">第</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">尸</rdg></app>
<app from="#beg0362002" to="#end0362002"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">聞</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">受</rdg></app>
<app from="#beg0362003" to="#end0362003"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">妙</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">依</rdg></app>
<app from="#beg0363001" to="#end0363001"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">云</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">說</rdg></app>
<app from="#beg0363002" to="#end0363002"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="身外有乾坤 (2021-03-22)">義<note type="cf1">T26n1530_p0292a01</note></lem><rdg wit="#wit.orig">身</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">義</rdg></app>
<app from="#beg0363003" to="#end0363003"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">蓋</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">盡</rdg></app>
<app from="#beg0363004" to="#end0363004"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-06-25)">歲<note type="cf1">T25n1512_p0801a19</note><note type="cf2">X03n0221_p0600a22</note></lem><rdg wit="#wit.orig">藏</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">歲</rdg></app>
<app from="#beg0364001" to="#end0364001"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">銀</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">錄</rdg></app>
<app from="#beg0364002" to="#end0364002"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">經</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">練</rdg></app>
<app from="#beg0365001" to="#end0365001"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">導類</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">尋翔</rdg></app>
<app from="#beg0366001" to="#end0366001"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">用</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">通</rdg></app>
<app from="#beg0366002" to="#end0366002"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">說</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">論</rdg></app>
<app from="#beg0366003" to="#end0366003"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">內</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark"><space quantity="0"/></rdg></app>
<app from="#beg0366004" to="#end0366004"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">隨其</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark"><space quantity="0"/></rdg></app>
<app from="#beg0366c2601" to="#end0366c2601"><lem wit="#wit.cbeta #wit1" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-06-25)">謂<note type="cf1">X26n0512_p0061c09</note></lem><rdg wit="#wit.orig">誰</rdg></app>
<app from="#beg0367001" to="#end0367001"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">一</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">一者</rdg></app>
<app from="#beg0367002" to="#end0367002"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">法</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">根</rdg></app>
<app from="#beg0367003" to="#end0367003"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">名假</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark"><space quantity="0"/></rdg></app>
<app from="#beg0368001" to="#end0368001"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-06-25)">際<note type="cf1">T33n1711_p0547b08</note></lem><rdg wit="#wit.orig">除</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">際</rdg></app>
<app from="#beg0368002" to="#end0368002"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">召</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">卽</rdg></app>
<app from="#beg0368003" to="#end0368003"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">性</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">物</rdg></app>
<app from="#beg0368004" to="#end0368004"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">或</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">或先</rdg></app>
<app from="#beg0368005" to="#end0368005"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">時也</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">世</rdg></app>
<app from="#beg0368006" to="#end0368006"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">角</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">角獨住</rdg></app>
<app from="#beg0369a2301" to="#end0369a2301"><lem resp="#resp4" wit="#wit.cbeta">矚<note type="cf1">T44n1851_p0851c28</note></lem><rdg wit="#wit.orig">囑</rdg></app>
<app from="#beg0369b0701" to="#end0369b0701"><lem wit="#wit.cbeta #wit1" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-06-25)">礙<note type="cf1">X26n0512_p0064b17</note></lem><rdg wit="#wit.orig">礎</rdg></app>
<app from="#beg0369001" to="#end0369001"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">慧</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">悲</rdg></app>
<app from="#beg0369002" to="#end0369002"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">其</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">具</rdg></app>
<app from="#beg0370001" to="#end0370001"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-06-25)">堅<note type="cf1">T13n0411_p0729c26</note></lem><rdg wit="#wit.orig">賢</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">堅</rdg></app>
<app from="#beg0371001" to="#end0371001"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-06-25)">寶<note type="cf1">T08n0261_p0866b03</note><note type="cf2">T11n0310_p0547b04</note></lem><rdg wit="#wit.orig">實</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">寶</rdg></app>
<app from="#beg0372001" to="#end0372001"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-06-25)">前</lem><rdg wit="#wit.orig">所</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">前</rdg></app>
<app from="#beg0372002" to="#end0372002"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">所</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">可</rdg></app>
<app from="#beg0372003" to="#end0372003"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">有</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">卽</rdg></app>
<app from="#beg0372c2901" to="#end0372c2901"><lem wit="#wit.cbeta #wit1" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-06-25)">具如<note type="cf1">X26n0512_p0068b16</note></lem><rdg wit="#wit.orig">如具</rdg></app>
<app from="#beg0373001" to="#end0373001"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">勝</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">緣</rdg></app>
<app from="#beg0373002" to="#end0373002"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">滅</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">減</rdg></app>
<app from="#beg0375001" to="#end0375001"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">宮</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">言</rdg></app>
<app from="#beg0376001" to="#end0376001"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">離</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">唯</rdg></app>
<app from="#beg0376a2801" to="#end0376a2801"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-06-25)">徙<note type="cf1">T33n1705_p0263b04cf2: X26n0513_p0152b13</note></lem><rdg wit="#wit.orig">從</rdg></app>
<app from="#beg0376002" to="#end0376002"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">歎</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">衆</rdg></app>
<app from="#beg0376b0401" to="#end0376b0401"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-06-25)">姓<note type="cf1">T33n1708_p0376b04</note></lem><rdg wit="#wit.orig">性</rdg></app>
<app from="#beg0376b0701" to="#end0376b0701"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-06-25)">有<note type="cf1">X26n0512_p0072a24</note></lem><rdg wit="#wit.orig">在</rdg></app>
<app from="#beg0376003" to="#end0376003"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-06-25)">或<note type="cf1">X26n0512_p0072b15</note></lem><rdg wit="#wit.orig">我</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">或</rdg></app>
<app from="#beg0376004" to="#end0376004"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">乘</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">種</rdg></app>
<app from="#beg0376005" to="#end0376005"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">種</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">持</rdg></app>
<app from="#beg0376006" to="#end0376006"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">治</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">持</rdg></app>
<app from="#beg0376c0901" to="#end0376c0901"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-06-25)">有<note type="cf1">X26n0512_p0072c04</note></lem><rdg wit="#wit.orig">在</rdg></app>
<app from="#beg0376007" to="#end0376007"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">大</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">火</rdg></app>
<app from="#beg0377001" to="#end0377001"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">世</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">東</rdg></app>
<app from="#beg0378001" to="#end0378001"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">無</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark"><space quantity="0"/></rdg></app>
<app from="#beg0378c2601" to="#end0378c2601"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-06-25)">次</lem><rdg wit="#wit.orig">以</rdg></app>
<app from="#beg0379a2401" to="#end0379a2401"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-06-25)">三</lem><rdg wit="#wit.orig">二</rdg></app>
<app from="#beg0380a0501" to="#end0380a0501"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-06-25)">請<note type="cf1">X26n0512_p0076b07</note></lem><rdg wit="#wit.orig">諸</rdg></app>
<app from="#beg0381b1101" to="#end0381b1101"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-06-25)">二</lem><rdg wit="#wit.orig">三</rdg></app>
<app from="#beg0382c1601" to="#end0382c1601"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-06-25)">品<note type="cf1">T33n1708_p0382c19</note></lem><rdg wit="#wit.orig">只</rdg></app>
<app from="#beg0384001" to="#end0384001"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">德</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">得</rdg></app>
<app from="#beg0384c1501" to="#end0384c1501"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-06-25)">經：<note type="cf1">T33n1708_p0384c12</note></lem><rdg wit="#wit.orig"><space quantity="0"/></rdg></app>
<app from="#beg0384002" to="#end0384002"><lem resp="#resp5" wit="#wit.cbeta" cb:provider="Ma HongZhou (2020-05-21)">智<note type="cf1">T33n1705_p0271a19</note><note type="cf2">T33n1707_p0330c17</note></lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig">皆</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">智</rdg></app>
<app from="#beg0385001" to="#end0385001"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">後</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">復</rdg></app>
<app from="#beg0385b2001" to="#end0385b2001"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-06-25)">所知障<note type="cf1">T16n0676_p0707c19</note></lem><rdg wit="#wit.orig">所依所知障爲依</rdg></app>
<app from="#beg0385002" to="#end0385002"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">爲依</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark"><space quantity="0"/></rdg></app>
</p>
</cb:div>
<cb:div type="cbeta-notes">
<head>CBETA 校注</head>
<p>
<note n="0359002" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0359002">定【大】，豈【考僞-大】</note>
<note n="0360001" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0360001">此【大】，性【考僞-大】</note>
<note n="0360002" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0360002">其【大】，具【考僞-大】</note>
<note n="0360003" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0360003">據【大】，表【考僞-大】</note>
<note n="0360004" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0360004">假【大】，破【考僞-大】</note>
<note n="0361001" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0361001">言【大】，宗【考僞-大】</note>
<note n="0361002" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0361002">不【大】，無【考僞-大】</note>
<note n="0361003" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0361003">姓【大】，性【考僞-大】</note>
<note n="0361004" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0361004">方【大】，萬【考僞-大】</note>
<note n="0361005" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T33.0361b26.04" target="#nkr_note_mod_0361005">泰【CB】，秦【大】，承【考僞-大】</note>
<note n="0362001" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0362001">第【大】，尸【考僞-大】</note>
<note n="0362002" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0362002">聞【大】，受【考僞-大】</note>
<note n="0362003" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T33.0362a25.10" target="#nkr_note_mod_0362003">妙【大】，依【考僞-大】（CBETA 按：依文義，疑作「如」、「依」等字。）</note>
<note n="0363001" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0363001">云【大】，說【考僞-大】</note>
<note n="0363002" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T33.0363b09.11" target="#nkr_note_mod_0363002">義【CB】【考僞-大】，身【大】</note>
<note n="0363003" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0363003">蓋【大】，盡【考僞-大】</note>
<note n="0363004" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T33.0363c09.05" target="#nkr_note_mod_0363004">歲【CB】【考僞-大】，藏【大】</note>
<note n="0364001" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0364001">銀【大】，錄【考僞-大】</note>
<note n="0364002" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0364002">經【大】，練【考僞-大】</note>
<note n="0365001" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0365001">導類【大】，尋翔【考僞-大】</note>
<note n="0366001" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0366001">用【大】，通【考僞-大】</note>
<note n="0366002" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0366002">說【大】，論【考僞-大】</note>
<note n="0366003" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0366003">內【大】，〔－〕【考僞-大】</note>
<note n="0366004" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0366004">隨其【大】，〔－〕【考僞-大】</note>
<note n="0367001" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0367001">一【大】，一者【考僞-大】</note>
<note n="0367002" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0367002">法【大】，根【考僞-大】</note>
<note n="0367003" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0367003">名假【大】，〔－〕【考僞-大】</note>
<note n="0368001" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T33.0368a10.01" target="#nkr_note_mod_0368001">際【CB】【考僞-大】，除【大】</note>
<note n="0368002" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0368002">召【大】，卽【考僞-大】</note>
<note n="0368003" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0368003">性【大】，物【考僞-大】</note>
<note n="0368004" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0368004">或【大】，或先【考僞-大】</note>
<note n="0368005" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0368005">時也【大】，世【考僞-大】</note>
<note n="0368006" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0368006">角【大】，角獨住【考僞-大】</note>
<note n="0369001" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0369001">慧【大】，悲【考僞-大】</note>
<note n="0369002" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0369002">其【大】，具【考僞-大】</note>
<note n="0370001" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T33.0370c17.09" target="#nkr_note_mod_0370001">堅【CB】【考僞-大】，賢【大】</note>
<note n="0371001" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T33.0371a04.09" target="#nkr_note_mod_0371001">寶【CB】【考僞-大】，實【大】</note>
<note n="0372001" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T33.0372a07.15" target="#nkr_note_mod_0372001">前【CB】【考僞-大】，所【大】</note>
<note n="0372002" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0372002">所【大】，可【考僞-大】</note>
<note n="0372003" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0372003">有【大】，卽【考僞-大】</note>
<note n="0373001" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0373001">勝【大】，緣【考僞-大】</note>
<note n="0373002" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0373002">滅【大】，減【考僞-大】</note>
<note n="0375001" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0375001">宮【大】，言【考僞-大】</note>
<note n="0376001" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0376001">離【大】，唯【考僞-大】</note>
<note n="0376002" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0376002">歎【大】，衆【考僞-大】</note>
<note n="0376003" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T33.0376b23.14" target="#nkr_note_mod_0376003">或【CB】【考僞-大】，我【大】</note>
<note n="0376004" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0376004">乘【大】，種【考僞-大】</note>
<note n="0376005" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0376005">種【大】，持【考僞-大】</note>
<note n="0376006" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0376006">治【大】，持【考僞-大】</note>
<note n="0376007" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0376007">大【大】，火【考僞-大】</note>
<note n="0377001" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0377001">世【大】，東【考僞-大】</note>
<note n="0378001" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0378001">無【大】，〔－〕【考僞-大】</note>
<note n="0384001" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0384001">德【大】，得【考僞-大】</note>
<note n="0384002" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T33.0384c16.13" target="#nkr_note_mod_0384002">智【CB】【考僞-大】，皆【大】</note>
<note n="0385001" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0385001">後【大】，復【考僞-大】</note>
<note n="0385002" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0385002">爲依【大】，〔－〕【考僞-大】</note>
</p>
</cb:div>
<cb:div type="taisho-notes">
<head>大正藏 校注</head>
<p>
<note n="0359001" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0359001">【原】<name role="" type="person">大谷大學</name>藏本，【甲】平安時代寫寶壽院藏本</note>
<note n="0359002" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0359002">定＝豈？</note>
<note n="0360001" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0360001">此＝性？</note>
<note n="0360002" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0360002">其＝具？</note>
<note n="0360003" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0360003">據＝表？</note>
<note n="0360004" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0360004">假＝破？</note>
<note n="0361001" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0361001">言＝宗？</note>
<note n="0361002" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0361002">不＝無？</note>
<note n="0361003" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0361003">姓＝性？</note>
<note n="0361004" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0361004">方＝萬？</note>
<note n="0361005" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0361005">秦＝承？</note>
<note n="0362001" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0362001">第＝尸？</note>
<note n="0362002" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0362002">聞＝受？</note>
<note n="0362003" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0362003">妙＝依？</note>
<note n="0363001" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0363001">云＝說？</note>
<note n="0363002" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0363002">身＝義？</note>
<note n="0363003" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0363003">蓋＝盡？</note>
<note n="0363004" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0363004">藏＝歲？</note>
<note n="0364001" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0364001">銀＝錄？</note>
<note n="0364002" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0364002">經＝練？</note>
<note n="0365001" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0365001">導類＝尋翔？</note>
<note n="0366001" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0366001">用＝通？</note>
<note n="0366002" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0366002">說＝論？</note>
<note n="0366003" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0366003">〔內〕－？</note>
<note n="0366004" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0366004">〔隨其〕－？</note>
<note n="0367001" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0367001">一＋（者）？</note>
<note n="0367002" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0367002">法＝根？</note>
<note n="0367003" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0367003">〔名假〕－？</note>
<note n="0368001" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0368001">除＝際？</note>
<note n="0368002" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0368002">召＝卽？</note>
<note n="0368003" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0368003">性＝物？</note>
<note n="0368004" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0368004">或＋（先）？</note>
<note n="0368005" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0368005">時也＝世？</note>
<note n="0368006" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0368006">角＋（獨住）？</note>
<note n="0369001" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0369001">慧＝悲？</note>
<note n="0369002" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0369002">其＝具？</note>
<note n="0370001" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0370001">賢＝堅？</note>
<note n="0371001" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0371001">實＝寶？</note>
<note n="0372001" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0372001">所＝前？</note>
<note n="0372002" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0372002">所＝可？</note>
<note n="0372003" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0372003">有＝卽？</note>
<note n="0373001" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0373001">勝＝緣？</note>
<note n="0373002" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0373002">滅＝減？</note>
<note n="0375001" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0375001">宮＝言？</note>
<note n="0376001" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0376001">離＝唯？</note>
<note n="0376002" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0376002">歎＝衆？</note>
<note n="0376003" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0376003">我＝或？</note>
<note n="0376004" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0376004">乘＝種？</note>
<note n="0376005" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0376005">種＝持？</note>
<note n="0376006" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0376006">治＝持？</note>
<note n="0376007" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0376007">大＝火？</note>
<note n="0377001" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0377001">世＝東？</note>
<note n="0378001" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0378001">〔無〕－？</note>
<note n="0384001" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0384001">德＝得？</note>
<note n="0384002" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0384002">皆＝智？</note>
<note n="0385001" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0385001">後＝復？</note>
<note n="0385002" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0385002">〔爲依〕－？</note>
</p>
</cb:div>
<cb:div type="add-notes">
<head>新增校注</head>
<p>
<note n="0360a2001" resp="#resp1" type="add" target="#nkr_note_add_0360a2001">密【CB】，蜜【大】</note>
<note n="0361a2201" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T33.0361a22.10" target="#nkr_note_add_0361a2201">己【CB】，已【大】</note>
<note n="0366c2601" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T33.0366c26.02" target="#nkr_note_add_0366c2601">謂【CB】【卍續-CB】，誰【大】</note>
<note n="0369a2301" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T33.0369a23.11" target="#nkr_note_add_0369a2301">矚【CB】，囑【大】</note>
<note n="0369b0701" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T33.0369b07.13" target="#nkr_note_add_0369b0701">礙【CB】【卍續-CB】，礎【大】</note>
<note n="0372c2901" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T33.0372c29.02" target="#nkr_note_add_0372c2901">具如【CB】【卍續-CB】，如具【大】</note>
<note n="0376a2801" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T33.0376a28.13" target="#nkr_note_add_0376a2801">徙【CB】，從【大】</note>
<note n="0376b0401" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T33.0376b04.10" target="#nkr_note_add_0376b0401">姓【CB】，性【大】</note>
<note n="0376b0701" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T33.0376b07.15" target="#nkr_note_add_0376b0701">有【CB】，在【大】</note>
<note n="0376c0901" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T33.0376c09.03" target="#nkr_note_add_0376c0901">有【CB】，在【大】</note>
<note n="0378c2601" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T33.0378c26.10" target="#nkr_note_add_0378c2601">次【CB】，以【大】</note>
<note n="0379a2401" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T33.0379a24.05" target="#nkr_note_add_0379a2401">三【CB】，二【大】</note>
<note n="0380a0501" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T33.0380a05.06" target="#nkr_note_add_0380a0501">請【CB】，諸【大】</note>
<note n="0381b1101" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T33.0381b11.09" target="#nkr_note_add_0381b1101">二【CB】，三【大】</note>
<note n="0382c1601" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T33.0382c16.16" target="#nkr_note_add_0382c1601">品【CB】，只【大】</note>
<note n="0384c1501" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T33.0384c15.01" target="#nkr_note_add_0384c1501">經【CB】，［－］【大】</note>
<note n="0385b2001" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T33.0385b20.01" target="#nkr_note_add_0385b2001">所知障【CB】，所依所知障爲依【大】</note>
</p>
</cb:div>
</back></text></TEI>