<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>
<?xml-stylesheet type="text/xsl" href="/static/taisho.xsl"?>
<TEI xmlns:cb="http://www.cbeta.org/ns/1.0" xml:lang="lzh-Hant-HK" xml:id="T38n1776">
<teiHeader>
	<fileDesc>
		<titleStmt>
			<title>Taishō Tripiṭaka, Electronic version, No. 1776 維摩義記</title>
			<title xml:lang="zh-Hant">大正新脩大藏經數位版, No. 1776 維摩義記</title>
			<author>隋 慧遠撰</author>
			<respStmt>
				<resp>Electronic Version by</resp>
				<name>CBETA</name>
			</respStmt>
		</titleStmt>
		<editionStmt>
			<edition>XML TEI P5</edition>
			<respStmt xml:id="resp1"><resp>corrections</resp><name>CBETA</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp2"><resp>corrections</resp><name>Taisho</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp3"><resp>corrections</resp><name>CBETA.poyung</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp4"><resp>corrections</resp><name>CBETA.maha</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp5"><resp>corrections</resp><name>CBETA.say</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp6"><resp>corrections</resp><name>CBETA.ting</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp7"><resp>corrections</resp><name>CBETA.shin</name></respStmt>
		</editionStmt>
		<extent>4卷</extent>
		<publicationStmt>
			<idno type="CBETA">
				<idno type="canon">T</idno>.<idno type="vol">38</idno>.<idno type="no">1776</idno>
			</idno>
			<distributor>
				<name>中華電子佛典協會 (CBETA)</name>
				<address>
					<addrLine><email>service@cbeta.org</email></addrLine>
				</address>
			</distributor>
			<availability>
				<p>Available for non-commercial use when distributed with this header intact.</p>
			</availability>
			<date>2023-11-25 14:31:03 +0800</date>
		</publicationStmt>
		<sourceDesc>
			<bibl>
				<title level="s">Taishō Tripiṭaka</title>
				<title level="s" xml:lang="zh-Hant">大正新脩大藏經</title>
				<title level="m" xml:lang="zh-Hant">維摩義記</title>
			</bibl>
		</sourceDesc>
	</fileDesc>
	<encodingDesc>
		<projectDesc>
			<p xml:lang="en" cb:type="ly">Text as provided by Mr. Hsiao Chen-Kuo, Text as provided by Anonymous from USA, Punctuated text as provided by CBETA</p>
			<p xml:lang="zh-Hant" cb:type="ly">蕭鎭國大德提供，北美某大德提供，CBETA 提供新式標點</p>
		</projectDesc>
		<editorialDecl>
			<punctuation resp="#resp1"><p>新式標點</p></punctuation>
		</editorialDecl>
		<tagsDecl>
			<namespace name="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
				<tagUsage gi="rdg">
					<listWit>
						<witness xml:id="wit.cbeta">【CB】</witness>
						<witness xml:id="wit.orig">【大】</witness>
						<witness xml:id="wit1">【原】</witness>
						<witness xml:id="wit2">【卍續-CB】</witness>
						<witness xml:id="wit3">【甲】</witness>
					</listWit>
				</tagUsage>
			</namespace>
		</tagsDecl>
		<charDecl>
<char xml:id="CB00178">
				<charName>CBETA CHARACTER CB00178</charName>
				<mapping cb:dec="983218" type="PUA">U+F00B2</mapping>
			<mapping type="unicode">U+3B88</mapping><charProp><localName>composition</localName><value>[木*奈]</value></charProp></char>
<char xml:id="CB00651">
				<charName>CBETA CHARACTER CB00651</charName>
				<mapping cb:dec="983691" type="PUA">U+F028B</mapping>
			<mapping type="normal_unicode">U+898A</mapping><charProp><localName>normalized form</localName><value>羈</value></charProp><charProp><localName>composition</localName><value>[襾/(革*馬)]</value></charProp></char>
<char xml:id="CB00914">
				<charName>CBETA CHARACTER CB00914</charName>
				<mapping cb:dec="983954" type="PUA">U+F0392</mapping>
			<mapping type="unicode">U+397D</mapping><charProp><localName>composition</localName><value>[怡-台+責]</value></charProp></char>
<char xml:id="CB02411">
				<charName>CBETA CHARACTER CB02411</charName>
				<mapping cb:dec="985451" type="PUA">U+F096B</mapping>
			<mapping type="unicode">U+2435C</mapping><charProp><localName>normalized form</localName><value>燥</value></charProp><charProp><localName>composition</localName><value>[火*參]</value></charProp></char>
<char xml:id="CB02447">
				<charName>CBETA CHARACTER CB02447</charName>
				<mapping cb:dec="985487" type="PUA">U+F098F</mapping>
			<mapping type="unicode">U+46F4</mapping><charProp><localName>composition</localName><value>[言*奇]</value></charProp></char>
<char xml:id="CB04699">
				<charName>CBETA CHARACTER CB04699</charName>
				<mapping cb:dec="987739" type="PUA">U+F125B</mapping>
			<mapping type="unicode">U+2E456</mapping><charProp><localName>composition</localName><value>[卄/視]</value></charProp></char>
</charDecl>
	</encodingDesc>
	<profileDesc>
		<langUsage>
			<language ident="en">English</language>
			<language ident="zh-Hant">Chinese (Traditional)</language>
		</langUsage>
	</profileDesc>
	<revisionDesc>
		<change when="2013-05-20">
			<name>CW</name><name>Ray Chou 周邦信</name>P4 to P5 conversion by p4top5a.py, intended for publication
		</change>
		<change when="2000-04-24T16:17:46">
			CW (ed.) Created initial TEI XML version with BASICX.BAT (00/01/24)
		</change>
	</revisionDesc>
</teiHeader>
<text><body>
<milestone n="1" unit="juan"/>
<pb n="0421a" ed="T" xml:id="T38.1776.0421a"/>
<lb n="0421a01" ed="T"/>
<lb n="0421a02" ed="T"/>
<lb n="0421a03" ed="T"/><cb:docNumber>No. 1776 [cf. No. 475]</cb:docNumber>
<lb n="0421a04" ed="T"/><cb:div type="xu"><cb:mulu level="1" type="序">刊維摩經義記序</cb:mulu><head><anchor xml:id="nkr_note_orig_0421001" n="0421001"/>刊維摩經義記序</head>
<lb n="0421a05" ed="T"/>
<lb n="0421a06" ed="T"/><p xml:id="pT38p0421a0601">余甞見天僧統《敎藏總錄》曰「《維摩經義記》四
<lb n="0421a07" ed="T"/>卷，慧遠撰。」因謂吾祖智者大師疏《觀經》也多
<lb n="0421a08" ed="T"/>採用淨影，於《維摩經》想亦當然。頃一書賈齎
<lb n="0421a09" ed="T"/>《義記》一帙至，余得之欣然。讀之，雖不如素意，
<lb n="0421a10" ed="T"/>而其釋最委。至其伸釋一義，多先徵起、後方
<lb n="0421a11" ed="T"/>解之，實不忘本母之體，關中嘉祥不得抗衡
<lb n="0421a12" ed="T"/>也。吾祖釋義事理兩圓，而以理觀爲主、事解
<lb n="0421a13" ed="T"/>稍略，故先讀斯記而後以智者融譚則可乎。
<lb n="0421a14" ed="T"/>但脫誤尤多，後之得善本者幸正之。</p>
<lb n="0421a15" ed="T"/><p xml:id="pT38p0421a1501">　旹</p>
<lb n="0421a16" ed="T"/><p xml:id="pT38p0421a1601">正德壬辰冬十月旣朔比叡山寶珠沙門可透
<lb n="0421a17" ed="T"/>謹序</p></cb:div>
<lb n="0421a18" ed="T"/><cb:div type="other">
<lb n="0421a19" ed="T"/>
<lb n="0421a20" ed="T"/><cb:juan n="001a" fun="open"><cb:mulu n="1a" type="卷">第一本</cb:mulu><cb:jhead>維摩義記卷第一<note place="inline">本</note></cb:jhead></cb:juan>
<lb n="0421a21" ed="T"/>
<lb n="0421a22" ed="T"/><byline cb:type="author">沙門慧遠撰</byline>
<lb n="0421a23" ed="T"/><p xml:id="pT38p0421a2301">聖敎雖衆，要唯有二。其二是何？謂聲聞藏及
<lb n="0421a24" ed="T"/>菩薩藏。敎聲聞法名聲聞藏，敎菩薩法名菩
<lb n="0421a25" ed="T"/>薩藏。聲聞藏中所敎有二：一是聲聞聲聞、二
<lb n="0421a26" ed="T"/>緣覺聲聞。聲聞聲聞者，是人本來求聲聞道，
<lb n="0421a27" ed="T"/>常樂觀察四眞諦法，成聲聞性。於最後身値
<lb n="0421a28" ed="T"/>佛欲小，如來爲說四眞諦法而得悟道。本聲
<lb n="0421a29" ed="T"/>聞性故，今復聞聲而得悟道，是故名爲聲聞
<pb n="0421b" ed="T" xml:id="T38.1776.0421b"/>
<lb n="0421b01" ed="T"/>聲聞。經言「爲求聲聞者說四眞諦」，據斯爲論。
<lb n="0421b02" ed="T"/>緣覺聲聞者，是人本來求緣覺道，常樂觀察十
<lb n="0421b03" ed="T"/>二緣法，成緣覺性。於最後身，値佛爲說十二
<lb n="0421b04" ed="T"/>緣法而得悟道。本緣覺性，於最後身聞聲悟
<lb n="0421b05" ed="T"/>道，是故名爲緣覺聲聞。經言「爲求緣覺者說
<lb n="0421b06" ed="T"/>十二緣法」，據此爲言。此二雖殊，同期小果，藉
<lb n="0421b07" ed="T"/>敎<anchor xml:id="nkr_note_orig_0421002" n="0421002"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0421002" n="0421002"/><anchor xml:id="beg0421002" n="0421002"/>處<anchor xml:id="end0421002"/><anchor xml:id="nkr_note_add_0421b0701" n="0421b0701"/><anchor xml:id="beg0421b0701" n="0421b0701"/><space quantity="0"/><anchor xml:id="end0421b0701"/>等，以是義故齊號聲聞。對斯二人所
<lb n="0421b08" ed="T"/>說之法，名聲聞藏。菩薩藏中所敎亦二：一是
<lb n="0421b09" ed="T"/>漸入、二是頓悟。言漸入者，是人過去曾習大法，
<lb n="0421b10" ed="T"/>中退住小、後還入大，大從小來謂之爲漸。故
<lb n="0421b11" ed="T"/>經說言「除先修習學小乘者，我今亦令入是
<lb n="0421b12" ed="T"/>法中。」此卽是其漸入菩薩。言頓悟者，有諸衆
<lb n="0421b13" ed="T"/>生久習大乘相應善根，今始見佛卽能入大，
<lb n="0421b14" ed="T"/>大不由小，目之爲頓。故經說言「或有衆生，世
<lb n="0421b15" ed="T"/>世已來常受我化，始見我身、聞我所說卽皆
<lb n="0421b16" ed="T"/>信受入如來慧。」此是頓悟。漸入菩薩藉淺階
<lb n="0421b17" ed="T"/>遠、頓悟菩薩一越解大，頓漸雖殊，以其當時
<lb n="0421b18" ed="T"/>受大<anchor xml:id="nkr_note_orig_0421003" n="0421003"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0421003" n="0421003"/><anchor xml:id="beg0421003" n="0421003"/><space quantity="0"/><anchor xml:id="end0421003"/>處一，是故對斯二人所說，爲菩薩藏。
<lb n="0421b19" ed="T"/>聖敎雖衆，不出此二，故龍樹云：「佛滅度後，迦
<lb n="0421b20" ed="T"/>葉、阿難於<name role="" type="person">王舍城</name>結集三藏爲聲聞藏，文殊、
<lb n="0421b21" ed="T"/>阿難在<name role="" type="person">鐵圍山</name>集摩訶衍爲菩薩藏。」《地持》亦
<lb n="0421b22" ed="T"/>云「佛爲聲聞、菩薩行出苦道說修多羅，結集經
<lb n="0421b23" ed="T"/>者集爲二藏，以說聲聞所行爲聲聞藏、說菩
<lb n="0421b24" ed="T"/>薩所行爲菩薩藏。」《地持》復言「十二部經，唯方
<lb n="0421b25" ed="T"/>廣部是菩薩藏，餘十一部是聲聞藏。」故知聖
<lb n="0421b26" ed="T"/>敎無出此二。此二亦名大乘小乘、半敎滿敎
<lb n="0421b27" ed="T"/>等，名雖變改，其義不殊。今此經者，二藏之中
<lb n="0421b28" ed="T"/>菩薩藏收，爲根熟人頓敎法輪。已知敎之分
<lb n="0421b29" ed="T"/>齊。</p><p xml:id="pT38p0421b2902" cb:place="inline">次釋其名。今言「維摩詰所說經」，一名「不可
<pb n="0421c" ed="T" xml:id="T38.1776.0421c"/>
<lb n="0421c01" ed="T"/>思議解脫」者，蓋乃樹經部別名也。諸經所以
<lb n="0421c02" ed="T"/>皆首題其名者，爲示所明法。此經以不思議
<lb n="0421c03" ed="T"/>解脫爲宗，故始標擧。但諸經立名不同，乃有
<lb n="0421c04" ed="T"/>多種：或就法爲名，如《涅槃經》、《波若經》等；或就
<lb n="0421c05" ed="T"/>人爲目，如《薩和檀》、《須達拏》等；或就事立稱，如
<lb n="0421c06" ed="T"/>《枯稻<anchor xml:id="nkr_note_orig_0421004" n="0421004"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0421004" n="0421004"/><anchor xml:id="beg0421004" n="0421004"/>芉<anchor xml:id="end0421004"/>經》等；或就喩彰名，如《大<anchor xml:id="nkr_note_orig_0421005" n="0421005"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0421005" n="0421005"/><anchor xml:id="beg0421005" n="0421005"/>雲<anchor xml:id="end0421005"/>經》、《寶篋
<lb n="0421c07" ed="T"/>經》等；或人法竝彰，如《勝鬘經》等。或事法雙擧，
<lb n="0421c08" ed="T"/>如彼《方等大集經》等；或法喩俱題，《華嚴經》、《法
<lb n="0421c09" ed="T"/>華經》；或人事雙立，如《舍利弗問疾經》等。如是
<lb n="0421c10" ed="T"/>非一。今此經者人法爲名，維摩所說，是其人
<lb n="0421c11" ed="T"/>名；不可思議解脫，是其法名。法藉人通，故須
<lb n="0421c12" ed="T"/>標人；法是所顯，故須擧法。但諸經首，列人有
<lb n="0421c13" ed="T"/>四；一、題說人，如《勝鬘》等；二、擧問人，如彼《彌勒
<lb n="0421c14" ed="T"/>所問經》等；三、擧所說人，如《睒子經》、《薩和檀》等；
<lb n="0421c15" ed="T"/>四、擧所化人，如《玉耶經》、《須摩提女》等。今擧說
<lb n="0421c16" ed="T"/>人，說者不同有其五種：一是佛說；二是聖弟
<lb n="0421c17" ed="T"/>子說；三是諸天說；四神仙等說；五變化說。此
<lb n="0421c18" ed="T"/>經維摩中聖弟子說。然此經中三會差別：初
<lb n="0421c19" ed="T"/>會佛說；第二會是維摩說；第三一會是佛及
<lb n="0421c20" ed="T"/>維摩共說。由佛有說，故下文言「佛說經已，大
<lb n="0421c21" ed="T"/>衆歡喜。」由維摩說，故始擧之。以不思議解脫
<lb n="0421c22" ed="T"/>之法寄其人，故始標擧。「維摩詰」者，是外國語，
<lb n="0421c23" ed="T"/>此方正翻名曰淨名，隨義傍翻名<name role="" type="person">無垢稱</name>。良
<lb n="0421c24" ed="T"/>以其人法身體淨妙出塵染，內德旣盈美響
<lb n="0421c25" ed="T"/>外彰，寄名顯德，名<name role="" type="person">無垢稱</name>亦曰淨名。又復其
<lb n="0421c26" ed="T"/>人內懷眞道，能權化無方，雖<anchor xml:id="nkr_note_orig_0421006" n="0421006"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0421006" n="0421006"/><anchor xml:id="beg0421006" n="0421006"/>示<anchor xml:id="end0421006"/>同塵俗而心
<lb n="0421c27" ed="T"/>栖累表，卽染無汚故名爲淨亦曰無垢。無垢
<lb n="0421c28" ed="T"/>淨德妙出言<anchor xml:id="nkr_note_orig_0421007" n="0421007"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0421007" n="0421007"/><anchor xml:id="beg0421007" n="0421007"/>頑<anchor xml:id="end0421007"/>，假以名顯令人歸趣，顯德之
<lb n="0421c29" ed="T"/>名謂<name role="" type="person">無垢稱</name>。言所「說」者，此維摩詰智慧內盈、
<pb n="0422a" ed="T" xml:id="T38.1776.0422a"/>
<lb n="0422a01" ed="T"/>道尊衆聖，能以無量大悲方便現居毘耶，託
<lb n="0422a02" ed="T"/>疾招問以通法化宣德被人，故稱爲說。「經」者，
<lb n="0422a03" ed="T"/>外國名修多羅，此翻名綖。聖人言說能貫諸
<lb n="0422a04" ed="T"/>法如綖貫花，是故就喩說之爲綖。綖能貫花、
<lb n="0422a05" ed="T"/>經能持緯，其用相似，故復名經。若依俗訓，經
<lb n="0422a06" ed="T"/>者常也。人別古今，敎義恒定，故名爲常。經之
<lb n="0422a07" ed="T"/>與常何相<anchor xml:id="nkr_note_orig_0422001" n="0422001"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0422001" n="0422001"/><anchor xml:id="beg0422001" n="0422001"/>關<anchor xml:id="end0422001"/>預？以常釋經，經者是其經歷之
<lb n="0422a08" ed="T"/>義，敎之一法經古歷今恒有曰常。「一名不思
<lb n="0422a09" ed="T"/>議解脫」，就法以名。前約說人已立一稱，今<anchor xml:id="nkr_note_orig_0422002" n="0422002"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0422002" n="0422002"/><anchor xml:id="beg0422002" n="0422002"/>後<anchor xml:id="end0422002"/>
<lb n="0422a10" ed="T"/>就法更立一號，故曰一名。不可思議解脫是
<lb n="0422a11" ed="T"/>一名矣，此第十地所得無量諸解脫中初解
<lb n="0422a12" ed="T"/>脫門。彼維摩詰德充法界，隨其化相偏住此
<lb n="0422a13" ed="T"/>門以彰其目，今於此經說自所得令人趣求，
<lb n="0422a14" ed="T"/>故始擧之。然此不思議解脫之門，乃是神通
<lb n="0422a15" ed="T"/>化用之本，諸佛菩薩證入此門，神知永亡、取
<lb n="0422a16" ed="T"/>捨心滅，直以解脫法門之力能現種種神通
<lb n="0422a17" ed="T"/>化事，如如意珠雖無分別而能普雨一切種
<lb n="0422a18" ed="T"/>物，諸佛菩薩所得法門例皆同爾。不可思者，
<lb n="0422a19" ed="T"/>歎深之辭，不思據心、不議就口。解脫眞德妙
<lb n="0422a20" ed="T"/>出情妄、心言不及，是故名爲不可思議。分
<lb n="0422a21" ed="T"/>別有三：一、就體論。此不思議解脫之門，眞心
<lb n="0422a22" ed="T"/>爲體，體絕名言心意不及，名不思議。二、就相
<lb n="0422a23" ed="T"/>說。此解脫門諸德爲相，德窮法界難以限算，
<lb n="0422a24" ed="T"/>妙過情分，名不思議。三、就其用。此解脫門神
<lb n="0422a25" ed="T"/>通爲用，體雖妙寂而是緣起作用之性，諸佛
<lb n="0422a26" ed="T"/>菩薩證入其中，能現無量神通化用，毛孔納海、
<lb n="0422a27" ed="T"/>芥受須彌，種種變現情緣莫測，名不思議。言
<lb n="0422a28" ed="T"/>解脫者，出其法體。前言不思議通衆德，未知
<lb n="0422a29" ed="T"/>是其何法不思？爲簡餘德，故彰解脫。然其解
<pb n="0422b" ed="T" xml:id="T38.1776.0422b"/>
<lb n="0422b01" ed="T"/>脫亦復漫通，故須約前不思以別。眞德絕累
<lb n="0422b02" ed="T"/>無礙自在，故稱解脫。分別亦三：一、就體論。眞
<lb n="0422b03" ed="T"/>心體淨，性出塵染、自體無<anchor xml:id="nkr_note_orig_0422003" n="0422003"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0422003" n="0422003"/><anchor xml:id="beg0422003" n="0422003"/>綺<anchor xml:id="end0422003"/>，故名解脫。二、就
<lb n="0422b04" ed="T"/>相說。羈礙永除、淨德無累，故曰解脫。三、就用
<lb n="0422b05" ed="T"/>辨。妙用無方、所爲自在，故稱解脫。</p><p xml:id="pT38p0422b0514" cb:place="inline">問曰：此法
<lb n="0422b06" ed="T"/>名爲解脫，於彼心慧二解脫中何門所收？釋
<lb n="0422b07" ed="T"/>言：兼通。體則心脫、用則慧脫，眞識之心離染
<lb n="0422b08" ed="T"/>名脫，故體是心、慧用無爲，名解脫故。用是慧
<lb n="0422b09" ed="T"/>故，《涅槃》中說慧解脫開出五道，明知通用悉
<lb n="0422b10" ed="T"/>是慧脫。</p><p xml:id="pT38p0422b1004" cb:place="inline">又問：此解脫，有爲無爲二解脫中何
<lb n="0422b11" ed="T"/>脫所收？義亦兼通。體則無爲離染寂滅，用則
<lb n="0422b12" ed="T"/>有爲妙用煩興，此擧通名。</p></cb:div><cb:div type="pin"><cb:mulu level="1" type="品">1 佛國品(一本-一末)</cb:mulu><p xml:id="pT38p0422b1211" cb:place="inline">「佛國品」者，就初以
<lb n="0422b13" ed="T"/>列。諸經立品，大例有三：一是從廣。如〈菩薩行
<lb n="0422b14" ed="T"/>品〉等是。彼品初首非菩薩行，從其後廣名菩
<lb n="0422b15" ed="T"/>薩行。二者從略。如下文中〈觀生品〉，初首少許
<lb n="0422b16" ed="T"/>經文明觀衆生、餘者悉非，攝廣從略名觀衆
<lb n="0422b17" ed="T"/>生。三者當相。如下文中〈弟子品〉等。今言佛國
<lb n="0422b18" ed="T"/>從廣爲名，若從初略應名序品。言佛國者，佛
<lb n="0422b19" ed="T"/>如後釋。標人別處，故擧其佛。國猶處也，經亦
<lb n="0422b20" ed="T"/>名土，又亦稱界。安身曰土、攝民稱國，國土不
<lb n="0422b21" ed="T"/>同分別稱界。若論其土，有身皆有。若說其國，
<lb n="0422b22" ed="T"/>統王者有，不王者無。今就如來統王以彰，故
<lb n="0422b23" ed="T"/>言佛國。此國實與衆生共居，佛窮土實爲化
<lb n="0422b24" ed="T"/>之主故偏言耳。法身平等實無栖託，示化在
<lb n="0422b25" ed="T"/>方故言佛國。又復身土雖復平等，隨其義門
<lb n="0422b26" ed="T"/>身土恒異，故以其平等法門之身，還依平等
<lb n="0422b27" ed="T"/>法門之土，如海十相，亦以相依故云佛國。「品」
<lb n="0422b28" ed="T"/>者品別。前品所明異於後品所明、後品所明
<lb n="0422b29" ed="T"/>異於前品所明，故云品別。亦可品者是其品
<pb n="0422c" ed="T" xml:id="T38.1776.0422c"/>
<lb n="0422c01" ed="T"/>類，義<anchor xml:id="nkr_note_orig_0422004" n="0422004"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0422004" n="0422004"/><anchor xml:id="beg0422004" n="0422004"/><space quantity="0"/><anchor xml:id="end0422004"/>類相從稱爲品。此經始終品別十
<lb n="0422c02" ed="T"/>四，此品建始故云「第一」。此經始終四門分別：
<lb n="0422c03" ed="T"/>一就處分別；二就會分別；三就義分別；四就文
<lb n="0422c04" ed="T"/>分別。言就處者，據今一說次第以論。處別唯
<lb n="0422c05" ed="T"/>二：一菴羅樹園、二維摩詰舍。若通維摩一世所
<lb n="0422c06" ed="T"/>說，處別衆多。言就會者，據今一說次第以論。
<lb n="0422c07" ed="T"/>會別有三：一菴羅會、二維摩室、三重會菴羅。
<lb n="0422c08" ed="T"/>若通維摩一世所說，會別無量。言就義者，此
<lb n="0422c09" ed="T"/>經宗歸不思議解脫之義，此不思議解脫之
<lb n="0422c10" ed="T"/>法是法界中一門義也。門別雖一，而妙旨虛
<lb n="0422c11" ed="T"/>融義無不統，無不統故一切諸法悉入其中。
<lb n="0422c12" ed="T"/>所攝之法雖復衆多，要唯二種：一是理法、二
<lb n="0422c13" ed="T"/>是行法。理謂眞如，如隨詮異，門別種種。故下
<lb n="0422c14" ed="T"/>文中，或時宣說如、法性、實際以爲理法，或說
<lb n="0422c15" ed="T"/>三空，或說二諦，或二無我、不二門等。行謂因
<lb n="0422c16" ed="T"/>果，因謂法身淨土之因、果謂法身淨土之果，
<lb n="0422c17" ed="T"/>故下文中具以顯之。顯相如何？人多麁判：初
<lb n="0422c18" ed="T"/>之二會偏明如來淨土因果，第三會中偏明
<lb n="0422c19" ed="T"/>如來法身因果。細求則通。是義云何？如初中
<lb n="0422c20" ed="T"/>合蓋現變，顯示如來不思議力是法身果；寶
<lb n="0422c21" ed="T"/>積讚歎發心願求，卽法身因。寶積<anchor xml:id="nkr_note_orig_0422005" n="0422005"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0422005" n="0422005"/><anchor xml:id="beg0422005" n="0422005"/>復<anchor xml:id="end0422005"/>卽是顯
<lb n="0422c22" ed="T"/>示淨土因果。第二會中，從初極盡入不二門，
<lb n="0422c23" ed="T"/>廣明如來法身因果。〈香積〉一品顯示如來淨
<lb n="0422c24" ed="T"/>土因果，彼初明果，修十修八是淨土因。第三
<lb n="0422c25" ed="T"/>會中〈菩薩行〉品，雙明法身淨土之因，〈見阿閦
<lb n="0422c26" ed="T"/>佛品〉雙明法身淨土之果。彼見釋迦及無動
<lb n="0422c27" ed="T"/>佛是法身果，現妙喜界是淨土果。故下佛言
<lb n="0422c28" ed="T"/>「菩薩欲得淸淨佛土，學無動佛所行之道」，下
<lb n="0422c29" ed="T"/>文復言「願一切生得淸淨土如無動佛」，明知
<pb n="0423a" ed="T" xml:id="T38.1776.0423a"/>
<lb n="0423a01" ed="T"/>彼文亦顯淨土。此皆爲明不思議法寄事顯
<lb n="0423a02" ed="T"/>之，所辨雖衆，莫不皆成一不思議解脫門矣。
<lb n="0423a03" ed="T"/>此不思議法，顯證在人<anchor xml:id="nkr_note_orig_0423001" n="0423001"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0423001" n="0423001"/><anchor xml:id="beg0423001" n="0423001"/>二<anchor xml:id="end0423001"/>者，所謂諸佛、菩薩。
<lb n="0423a04" ed="T"/>據此一化，且就維摩，釋迦以顯。故下文中初
<lb n="0423a05" ed="T"/>會寄就釋迦以顯，後之兩會寄就維摩而以
<lb n="0423a06" ed="T"/>顯之。然不思德成之在內，內德難彰，寄就用
<lb n="0423a07" ed="T"/>相而以顯之。顯相云何？下初會中<anchor xml:id="nkr_note_orig_0423002" n="0423002"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0423002" n="0423002"/><anchor xml:id="beg0423002" n="0423002"/>令<anchor xml:id="end0423002"/>蓋現變、
<lb n="0423a08" ed="T"/>案地令淨，顯示如來不思議相。第二會中借
<lb n="0423a09" ed="T"/>座燈王、取飯香積，顯示維摩不思議相。第三
<lb n="0423a10" ed="T"/>會中掌持大衆往至菴羅、遠接妙喜安置此
<lb n="0423a11" ed="T"/>土，以顯維摩不思議相。此是第三就義分別。</p>
<lb n="0423a12" ed="T"/><p xml:id="pT38p0423a1201">次第四門就文分別，文中細分有其八分，相
<lb n="0423a13" ed="T"/>從唯三。言其八者，三會之中各有序、正，則有
<lb n="0423a14" ed="T"/>六分。經初「如是我聞」之言，是其一部證信通
<lb n="0423a15" ed="T"/>序，別以爲一，「佛吿舍利汝見妙喜無動不」下，
<lb n="0423a16" ed="T"/>明其一部流通之義，別以爲一，通餘說八。相
<lb n="0423a17" ed="T"/>從三者，此之八分，要攝唯是序、正、流通。於中
<lb n="0423a18" ed="T"/>進退凡有五階：第一、偏約維摩現說以爲正
<lb n="0423a19" ed="T"/>宗。是則從初乃至獨寢一床已來，悉爲由序。
<lb n="0423a20" ed="T"/>「善來文殊不來相」下，是其正宗。「佛吿舍利汝
<lb n="0423a21" ed="T"/>見喜無動不」下，是其流通。</p><p xml:id="pT38p0423a2111" cb:place="inline">問曰：初會云何作
<lb n="0423a22" ed="T"/>序？由其初會大衆雲集，後得吿命令往問疾，
<lb n="0423a23" ed="T"/>故得爲序。第二一品現病爲由，〈弟子品〉後因
<lb n="0423a24" ed="T"/>苦起發故，故得爲序。昔來相傳多依此判。</p><p xml:id="pT38p0423a2417" cb:place="inline">第
<lb n="0423a25" ed="T"/>二、約對維摩一世所說之法悉爲正宗。是則
<lb n="0423a26" ed="T"/>從初乃至方便現身有疾來，悉爲由序。「以其
<lb n="0423a27" ed="T"/>疾故國王大臣皆往問疾」下，悉爲正宗。正顯
<lb n="0423a28" ed="T"/>維摩一世所說不思議法，令人學故。流通如
<lb n="0423a29" ed="T"/>前。</p><p xml:id="pT38p0423a2902" cb:place="inline">問曰：初會云何爲序？此義似前。因其初會
<pb n="0423b" ed="T" xml:id="T38.1776.0423b"/>
<lb n="0423b01" ed="T"/>大衆雲集，如來吿命令往問疾，廣顯維摩一世
<lb n="0423b02" ed="T"/>所說，故得爲序。第二品初列人歎德，起後所
<lb n="0423b03" ed="T"/>說，故亦名序。</p><p xml:id="pT38p0423b0306" cb:place="inline">第三、通約佛及維摩所說之法
<lb n="0423b04" ed="T"/>悉爲正宗。是則從初盡偈已來見其由序。寶
<lb n="0423b05" ed="T"/>積請後是其正宗，正顯所說，令人學故。流通
<lb n="0423b06" ed="T"/>如前。第四、通約諸佛菩薩不思議德以爲正
<lb n="0423b07" ed="T"/>宗。是則從初乃至蔽於諸來大衆，判爲由序。
<lb n="0423b08" ed="T"/>「毘耶離城有長者子名寶積」下，悉爲正宗，顯
<lb n="0423b09" ed="T"/>不思議解脫德故。流通如上。第五、約對三會
<lb n="0423b10" ed="T"/>別經以別三分。是則最初「如是我聞」以爲一
<lb n="0423b11" ed="T"/>部證信通序。「一時佛在毘耶離」下，三會別經。
<lb n="0423b12" ed="T"/>流通一文，備如前判。此與《華嚴》大況相似，彼
<lb n="0423b13" ed="T"/>經最初「如是我聞」是其一部證信通序。「一時
<lb n="0423b14" ed="T"/>佛在<name role="" type="person">摩竭提</name>」下，八會別經。流通一文，外國不
<lb n="0423b15" ed="T"/>來。此經科分麁與彼同，今卽依此最後一判
<lb n="0423b16" ed="T"/>科分解釋。</p><p xml:id="pT38p0423b1605" cb:place="inline">就解證信通序之內三門分別：一
<lb n="0423b17" ed="T"/>解如是我聞有之所由；二解如是我聞<anchor xml:id="nkr_note_orig_0423003" n="0423003"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0423003" n="0423003"/><anchor xml:id="beg0423003" n="0423003"/>達<anchor xml:id="end0423003"/>立
<lb n="0423b18" ed="T"/>之意；三正解如是我聞之言。有之所由者，諸
<lb n="0423b19" ed="T"/>經之首何因緣故悉有如是我聞之言？阿難
<lb n="0423b20" ed="T"/>立故。阿難比丘何因緣立？由佛敎故。佛何故
<lb n="0423b21" ed="T"/>敎？阿難請故。阿難比丘何因緣請？阿尼樓駄
<lb n="0423b22" ed="T"/>敎故。彼何因緣敎？由見阿難以憂惱故。阿難
<lb n="0423b23" ed="T"/>比丘何故憂惱？由見如來般涅槃故。佛將滅
<lb n="0423b24" ed="T"/>度，在於雙林北首而臥，阿難爾時以佛將滅，
<lb n="0423b25" ed="T"/>在佛繩床後悲號啼泣莫能自勝。阿尼樓駄
<lb n="0423b26" ed="T"/>見其悲泣，開覺阿難：「汝是傳法人，何不請佛
<lb n="0423b27" ed="T"/>未來世事？徒悲何益。」阿難對曰：「我今心沒憂
<lb n="0423b28" ed="T"/>海。知何所問？」阿尼樓駄遂敎阿難請佛四事：
<lb n="0423b29" ed="T"/>一問世尊滅度之後，諸比丘等以何爲師？二
<pb n="0423c" ed="T" xml:id="T38.1776.0423c"/>
<lb n="0423c01" ed="T"/>問佛滅後，諸比丘等依何而住？三問惡性比
<lb n="0423c02" ed="T"/>丘云何共居？四問一切經首當置何字？阿難
<lb n="0423c03" ed="T"/>被敎，心少惺悟，受敎請佛，佛依請而答。一切
<lb n="0423c04" ed="T"/>比丘何爲師者，當依波羅提木叉爲師，若我
<lb n="0423c05" ed="T"/>住世無異於此。木叉是戒，比丘所學，故說爲
<lb n="0423c06" ed="T"/>師。諸比丘等依何住者，當依四念。何謂四念？
<lb n="0423c07" ed="T"/>所謂比丘觀內身修身觀，精勤一心，除世貪
<lb n="0423c08" ed="T"/>憂。如是觀外身、內外身，身受心法亦復如是，
<lb n="0423c09" ed="T"/>是謂比丘所依住處。故經說言「若住四念，名
<lb n="0423c10" ed="T"/>自境界，不爲魔縛。若行五欲，名魔境界，爲魔
<lb n="0423c11" ed="T"/>所縛。」惡性比丘云何共者，梵檀治之。若心調
<lb n="0423c12" ed="T"/>伏，爲說《離有無經》。梵檀，是其默不共語。一切
<lb n="0423c13" ed="T"/>經首置何字者，<anchor xml:id="nkr_note_orig_0423004" n="0423004"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0423004" n="0423004"/><anchor xml:id="beg0423004" n="0423004"/>共者<anchor xml:id="end0423004"/>當置「如是我聞佛在某
<lb n="0423c14" ed="T"/>方某聚林」等。由佛敎置，故有斯言。</p><p xml:id="pT38p0423c1414" cb:place="inline">次第二、明
<lb n="0423c15" ed="T"/>立意。佛本何故敎置如是我聞之言？爲生物
<lb n="0423c16" ed="T"/>信。如是之言若爲生信？言如是者，阿難彰己
<lb n="0423c17" ed="T"/>信順佛語，<anchor xml:id="nkr_note_add_0423c1701" n="0423c1701"/><anchor xml:id="beg0423c1701" n="0423c1701"/>噵<anchor xml:id="end0423c1701"/>佛所說爲如，言佛所說爲是，令
<lb n="0423c18" ed="T"/>他衆生同己生信。我聞云何生信？阿難自是
<lb n="0423c19" ed="T"/>不足之人，若言此法是己所說，人多不信；由
<lb n="0423c20" ed="T"/>言此法從佛聞故，人皆歸信。信有何義而爲
<lb n="0423c21" ed="T"/>生乎？信者，入法初門、攝法上首，凡入佛法要
<lb n="0423c22" ed="T"/>先起信。故《華嚴》中說信爲手，如人有手至珍
<lb n="0423c23" ed="T"/>寶所隨意採取，若<anchor xml:id="nkr_note_orig_0423005" n="0423005"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0423005" n="0423005"/><anchor xml:id="beg0423005" n="0423005"/>當<anchor xml:id="end0423005"/>無手，空無所獲。入佛法
<lb n="0423c24" ed="T"/>者事亦同爾。有信心手，隨意採取道法之寶；
<lb n="0423c25" ed="T"/>若無信心，空無所得。信有此要，故爲生之。</p><p xml:id="pT38p0423c2517" cb:place="inline">次
<lb n="0423c26" ed="T"/>第三門，解釋如是我聞之言。先解如是，於中
<lb n="0423c27" ed="T"/>初先就人以定，後正解釋定之云何。昔來相
<lb n="0423c28" ed="T"/>傳就阿難釋。所言如者，阿難所傳如於佛語，
<lb n="0423c29" ed="T"/>故名爲如。爲欲簡去相似之如，故復云是。如
<pb n="0424a" ed="T" xml:id="T38.1776.0424a"/>
<lb n="0424a01" ed="T"/>世人言，此物似彼得稱爲如，不妨體非不得
<lb n="0424a02" ed="T"/>言是。今言如者，不同彼如，故須彰是。究尋此
<lb n="0424a03" ed="T"/>言，乃是就佛，非就阿難。云何得知？如龍樹釋
<lb n="0424a04" ed="T"/>言「如是者，信順之辭。其信順者言是事如是，
<lb n="0424a05" ed="T"/>其不信者言是事不如是。」阿難信順佛語，故
<lb n="0424a06" ed="T"/>名佛語以之爲如，<anchor xml:id="nkr_note_add_0424a0601" n="0424a0601"/><anchor xml:id="beg0424a0601" n="0424a0601"/>噵<anchor xml:id="end0424a0601"/>佛所說以之爲是。非是
<lb n="0424a07" ed="T"/>阿難自信己語、噵己所說爲如爲是。故《溫室
<lb n="0424a08" ed="T"/>經》初言阿難曰：「吾從佛聞於如是。」故知名佛
<lb n="0424a09" ed="T"/>所說爲如，噵佛所說以之爲是。但方言不同，
<lb n="0424a10" ed="T"/>彼《溫室經》順此方語，是故先噵吾從佛聞，後
<lb n="0424a11" ed="T"/>出所聞。如是之法，餘經多<anchor xml:id="nkr_note_orig_0424001" n="0424001"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0424001" n="0424001"/><anchor xml:id="beg0424001" n="0424001"/>順<anchor xml:id="end0424001"/>外國人語，先擧
<lb n="0424a12" ed="T"/>如是却云我聞，定之麁爾。解釋云何？言如是
<lb n="0424a13" ed="T"/>者，阿難噵佛所說之法如於前事，故名爲如。
<lb n="0424a14" ed="T"/>說理如理說事如事、說因如因說果如果，如
<lb n="0424a15" ed="T"/>是一切如法之言，是常道理，故名爲是。乖此之
<lb n="0424a16" ed="T"/>言名爲非故，如法之言得稱爲是。此約法解。
<lb n="0424a17" ed="T"/>若約人論，阿難噵佛所說之法，如過去佛所
<lb n="0424a18" ed="T"/>說不變，故名爲如。如諸佛說是正非邪，故復
<lb n="0424a19" ed="T"/>言是。準《涅槃經》釋如來義亦有此相。言「我聞」
<lb n="0424a20" ed="T"/>者，阿難對彼未來衆生，陳己飡說故曰我聞。
<lb n="0424a21" ed="T"/>聞實是耳，<anchor xml:id="nkr_note_add_0424a2101" n="0424a2101"/><anchor xml:id="beg0424a2101" n="0424a2101"/>何<anchor xml:id="end0424a2101"/>得言我？諸根之別皆我用具，是故
<lb n="0424a22" ed="T"/>就主說言我聞。法中無人，何處有主而言就
<lb n="0424a23" ed="T"/>主說我聞乎？釋言：法中雖無定主，非無假名
<lb n="0424a24" ed="T"/>綰御衆生，故得就之宣說我聞。故《涅槃》云「譬
<lb n="0424a25" ed="T"/>如四兵<anchor xml:id="nkr_note_orig_0424002" n="0424002"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0424002" n="0424002"/><anchor xml:id="beg0424002" n="0424002"/>令<anchor xml:id="end0424002"/>以成軍。雖無定主，亦得稱言我軍
<lb n="0424a26" ed="T"/>勇健、我軍勝彼。此亦如是，故得稱我。」</p><p xml:id="pT38p0424a2615" cb:place="inline">問曰：阿
<lb n="0424a27" ed="T"/>難得理聖人，以何義故同凡說我？釋言：阿難
<lb n="0424a28" ed="T"/>雖復說我，不同凡夫。云何不同？說我有三：一、
<lb n="0424a29" ed="T"/>見心說我。謂諸凡夫我見未亡，我見心中稱
<pb n="0424b" ed="T" xml:id="T38.1776.0424b"/>
<lb n="0424b01" ed="T"/>說有我。二、慢心說我。謂諸學人見使雖<anchor xml:id="nkr_note_orig_0424003" n="0424003"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0424003" n="0424003"/><anchor xml:id="beg0424003" n="0424003"/>亡<anchor xml:id="end0424003"/>、慢
<lb n="0424b02" ed="T"/>使猶在，我慢心中稱說有我。三、隨世流布宣
<lb n="0424b03" ed="T"/>說有我。謂無學人見使久除、慢使亦盡，隨世
<lb n="0424b04" ed="T"/>流布所以說我。阿難常於結集法時身居無
<lb n="0424b05" ed="T"/>學，直是隨世流布說我，非見非慢故不同凡。</p>
<lb n="0424b06" ed="T"/><p xml:id="pT38p0424b0601">問曰：無我眞諦、有我世諦，無我是勝、有我是
<lb n="0424b07" ed="T"/>劣，何不從勝宣說無我，就劣說我？化我衆生
<lb n="0424b08" ed="T"/>法須如是。若不說我，何由可得標別彼此，令
<lb n="0424b09" ed="T"/>人識知故須說我，是故乃至佛對衆生亦常
<lb n="0424b10" ed="T"/>說我。</p><p xml:id="pT38p0424b1003" cb:place="inline">上來明期證信通序。下次明其三會別
<lb n="0424b11" ed="T"/>經。盡此品來是期初會，〈方便品〉下是第二會，
<lb n="0424b12" ed="T"/>〈菩薩行品〉下是第三會。三會何異？異有三種。
<lb n="0424b13" ed="T"/>一、由序異。初會之中，佛衆雲集而爲由序。第
<lb n="0424b14" ed="T"/>二會中，維摩現病以爲由序。第三會中，維摩持
<lb n="0424b15" ed="T"/>衆往至菴羅而爲由序。二、明法異。法義衆多
<lb n="0424b16" ed="T"/>難可具論，大約麁分唯因與果。因異有二：一、
<lb n="0424b17" ed="T"/>約人分別。前之兩會爲化娑婆穢土衆生專
<lb n="0424b18" ed="T"/>敎求淨，所修所行專求淨土。後之一會爲化
<lb n="0424b19" ed="T"/>衆香淨土菩薩，專敎隨染，不盡有爲、不住無
<lb n="0424b20" ed="T"/>爲。二、<anchor xml:id="nkr_note_orig_0424004" n="0424004"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0424004" n="0424004"/><anchor xml:id="beg0424004" n="0424004"/>常<anchor xml:id="end0424004"/>法分別。初會之中直出法體未辨修
<lb n="0424b21" ed="T"/>相。後兩會中明修成相，於中前會敎修趣寂，
<lb n="0424b22" ed="T"/>破捨有無趣入不二，第三會中從寂起用，不
<lb n="0424b23" ed="T"/>盡有爲、不住無爲是其用也。因異如是，果異
<lb n="0424b24" ed="T"/>如何？先就身論，後就土說。身中初會明應身
<lb n="0424b25" ed="T"/>果，下寄寶積歎而顯之，始在佛樹力降魔等，
<lb n="0424b26" ed="T"/>悉是應也。第二會中明報身果，宣說佛身從
<lb n="0424b27" ed="T"/>於無量功德生故。第三會中明法身果，如下
<lb n="0424b28" ed="T"/>文說「觀身實相，觀佛亦然。我觀如來，前際不
<lb n="0424b29" ed="T"/>來、後際不去。」如是等也。細實兼通，麁分且然。
<pb n="0424c" ed="T" xml:id="T38.1776.0424c"/>
<lb n="0424c01" ed="T"/>若論其土，初會寄就釋迦顯淨土、第二寄就
<lb n="0424c02" ed="T"/>香積如來辨淨、第三會寄就無動如來彰淨。
<lb n="0424c03" ed="T"/>初寄釋迦卽染彰淨，明淨土體；第二寄就香
<lb n="0424c04" ed="T"/>積如來染外彰淨，明淨土相；第三寄就無動
<lb n="0424c05" ed="T"/>如來取之置此彰淨隨染，明淨土用。法異如
<lb n="0424c06" ed="T"/>是，細求兼通非全一向。三、利益異。三會之中
<lb n="0424c07" ed="T"/>得益人別。就初會中先序後正，序正不定進
<lb n="0424c08" ed="T"/>退兩判。一唯取如來所說爲正，是則從初盡
<lb n="0424c09" ed="T"/>偈已來通判爲序，偈後爲正，因請正說淨土
<lb n="0424c10" ed="T"/>因果。序中有二：一佛衆雲集。二「毘耶離有長
<lb n="0424c11" ed="T"/>者子名寶積」下，現相起發。蓋中普現十方佛
<lb n="0424c12" ed="T"/>國，起後所說淨土因果。二、通攝如來所現神
<lb n="0424c13" ed="T"/>變不思議德悉以爲正。是則從初盡蔽大衆
<lb n="0424c14" ed="T"/>判爲由序，從寶積等獻蓋已後悉爲正宗，正
<lb n="0424c15" ed="T"/>顯如來不思議解脫之德。準《勝鬘經》歎佛章
<lb n="0424c16" ed="T"/>後齊爲正宗，此亦應然。</p><p xml:id="pT38p0424c1610" cb:place="inline">序中有三：一、明佛化
<lb n="0424c17" ed="T"/>主；二、從「與大比丘」已下，辨其徒衆；三、「彼時佛
<lb n="0424c18" ed="T"/>與無量衆」下，總明佛衆雲集所爲。前中有三：
<lb n="0424c19" ed="T"/>初言「一時」，明佛化時；第二「佛」，標列化主；第三
<lb n="0424c20" ed="T"/>「在毘耶」下，彰其化處。釋一時中，先序異說、次
<lb n="0424c21" ed="T"/>辨過非、後正議。異說如何？昔來相傳。傳言佛
<lb n="0424c22" ed="T"/>說時、阿難聞時更無先後。簡去傳聞，成上我
<lb n="0424c23" ed="T"/>聞，故云一時，異說如是。次辨過非，先以事驗、
<lb n="0424c24" ed="T"/>後引文證。事驗如何？如經說「阿難是佛得道
<lb n="0424c25" ed="T"/>夜生」。如小乘中，佛成道已過六七日卽便說
<lb n="0424c26" ed="T"/>經，<anchor xml:id="nkr_note_add_0424c2601" n="0424c2601"/><anchor xml:id="beg0424c2601" n="0424c2601"/>阿<anchor xml:id="end0424c2601"/>難爾時猶在懷抱，身不豫會。佛成道已
<lb n="0424c27" ed="T"/>過二十年方始出家，三十年後方爲侍者，自
<lb n="0424c28" ed="T"/>斯已前所說諸經多不親聞。雖不親聞，而所
<lb n="0424c29" ed="T"/>集經亦云一<anchor xml:id="nkr_note_orig_0424005" n="0424005"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0424005" n="0424005"/><anchor xml:id="beg0424005" n="0424005"/>時，明<anchor xml:id="end0424005"/>知一時非簡傳之辭。又小乘
<pb n="0425a" ed="T" xml:id="T38.1776.0425a"/>
<lb n="0425a01" ed="T"/>中不得說言阿難是權，何由得言說聽一時？
<lb n="0425a02" ed="T"/>人復反徵：云何得知阿難是佛得道夜生？將
<lb n="0425a03" ed="T"/>來破我。爲證此義，須知阿難立字因緣。阿難
<lb n="0425a04" ed="T"/>陀者，是外國語，此名歡喜。歡喜之名，三因緣
<lb n="0425a05" ed="T"/>立：一、過去因緣。如經中說「釋迦過去行菩薩
<lb n="0425a06" ed="T"/>道時，作一陶師名曰大光。値過去世釋迦文
<lb n="0425a07" ed="T"/>佛，父名淨飯、母名摩耶、侍者弟子名曰阿難，
<lb n="0425a08" ed="T"/>國土眷屬如今無別。因卽發願：『願我當來成
<lb n="0425a09" ed="T"/>得佛道，還如今佛。』由斯本願今得成佛，故今
<lb n="0425a10" ed="T"/>侍者還字阿難。」二、現在因緣。阿難比丘面貌
<lb n="0425a11" ed="T"/>端正，世人見者莫不歡喜，故字歡喜。是故經
<lb n="0425a12" ed="T"/>中讚歎阿難，面如滿月目若靑蓮，佛法海水
<lb n="0425a13" ed="T"/>入阿難心。三、父母立字因緣。與字歡喜，喜時
<lb n="0425a14" ed="T"/>生故。何者喜時？所謂如來得道夜時。如來十
<lb n="0425a15" ed="T"/>九踰城出家。旣出家已，五年習定、六年自餓
<lb n="0425a16" ed="T"/>身極羸瘦。父王遣人恒往瞻伺，知極微惙常
<lb n="0425a17" ed="T"/>恐不全。菩薩後時知餓非道，受食乳麋欲取
<lb n="0425a18" ed="T"/>正覺。魔作是念：「若佛道成，空我境界。<anchor xml:id="nkr_note_orig_0425001" n="0425001"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0425001" n="0425001"/><anchor xml:id="beg0425001" n="0425001"/>曼<anchor xml:id="end0425001"/>道未
<lb n="0425a19" ed="T"/>成，當敗其志。」遂<anchor xml:id="nkr_note_orig_0425002" n="0425002"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0425002" n="0425002"/><anchor xml:id="beg0425002" n="0425002"/>卒<anchor xml:id="end0425002"/>官屬十八億萬，持諸苦具
<lb n="0425a20" ed="T"/>來怖菩薩。菩薩于時入勝意慈定，令魔眷屬
<lb n="0425a21" ed="T"/>顚倒墮落。魔旣被降，便作是念：「菩薩力大，非
<lb n="0425a22" ed="T"/>我能勝。當惱其父。」遂便往詣淨飯宮上，唱如
<lb n="0425a23" ed="T"/>是言：「悉達太子昨夜了矣。」王時聞已從床而
<lb n="0425a24" ed="T"/>墮，良久乃甦，更爲傷歎。念子在家當爲輪王，
<lb n="0425a25" ed="T"/>何期出家空無所拔？未久之間，菩提樹神以
<lb n="0425a26" ed="T"/>佛道成，復持天華慶賀父王。當成佛時，天雨
<lb n="0425a27" ed="T"/>妙華而爲供養，故持慶王。其時亦往淨飯宮
<lb n="0425a28" ed="T"/>上唱如是言：「大王當知。地天太子昨夜明星
<lb n="0425a29" ed="T"/>出時，降魔兵衆成佛得道。」王時生疑：「向者有
<pb n="0425b" ed="T" xml:id="T38.1776.0425b"/>
<lb n="0425b01" ed="T"/>天言我子死。今復有天云子成道。何者可信？」
<lb n="0425b02" ed="T"/>菩提神曰：「我言可信。向者是魔，故相惱耳。我
<lb n="0425b03" ed="T"/>是菩提樹神，以佛於我樹下得道，故相慶賀。」
<lb n="0425b04" ed="T"/>王時作念：「我子在家當爲輪王，今日出家爲
<lb n="0425b05" ed="T"/>法輪大王，彼此無失。」<anchor xml:id="nkr_note_orig_0425003" n="0425003"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0425003" n="0425003"/><anchor xml:id="beg0425003" n="0425003"/>自<anchor xml:id="end0425003"/>者聞死，今忽聞活，一
<lb n="0425b06" ed="T"/>重大喜。復聞道成，兩重大喜。未久之間王弟
<lb n="0425b07" ed="T"/>斛飯夜生阿難，寅抱詣王：「弟於昨夜生此一
<lb n="0425b08" ed="T"/>男。」王時對曰：「我子成道，汝復生男。衆慶幷集，
<lb n="0425b09" ed="T"/>與字歡喜。」以斯準驗，定知阿難成道夜生。阿
<lb n="0425b10" ed="T"/>難旣是得道夜生，何由得言說聽一時？事驗
<lb n="0425b11" ed="T"/>如是。次以文證。佛初成道，在波羅捺仙人
<lb n="0425b12" ed="T"/>鹿苑爲五比丘轉四諦法，名轉法輪<anchor xml:id="nkr_note_orig_0425004" n="0425004"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0425004" n="0425004"/><anchor xml:id="beg0425004" n="0425004"/>經<anchor xml:id="end0425004"/>。佛滅
<lb n="0425b13" ed="T"/>度後，阿難比丘先集此經。將集此經先昇高
<lb n="0425b14" ed="T"/>坐，說偈自言：「佛初轉法輪，爾時我不見，如是
<lb n="0425b15" ed="T"/>展轉聞。佛遊波羅捺，爲五比丘衆，轉四諦法
<lb n="0425b16" ed="T"/>輪。」彼經之中道己傳聞，復言一時，明知一時
<lb n="0425b17" ed="T"/>非簡傳之辭。辨非如此。次顯正義。言「一時」者，
<lb n="0425b18" ed="T"/>就佛解釋。爲化之辰，目之爲時。於佛一代化
<lb n="0425b19" ed="T"/>時衆多，爲簡餘時，是故言一。一時之言，經中
<lb n="0425b20" ed="T"/>大有。如《涅槃》說「我於一時在加尸國。我於一
<lb n="0425b21" ed="T"/>時在恒河岸。我於一時在尸<anchor xml:id="nkr_note_orig_0425005" n="0425005"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0425005" n="0425005"/><anchor xml:id="beg0425005" n="0425005"/>首<anchor xml:id="end0425005"/>林。我於一時
<lb n="0425b22" ed="T"/>在<name role="" type="person">王舍城</name>。」如是非一。今言一時，共彼相似。云
<lb n="0425b23" ed="T"/>何得知一時從<anchor xml:id="nkr_note_orig_0425006" n="0425006"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0425006" n="0425006"/><anchor xml:id="beg0425006" n="0425006"/>後<anchor xml:id="end0425006"/>非是屬前？準依《地經》所以
<lb n="0425b24" ed="T"/>得知。《華嚴》大本〈十地品〉初云言「爾時佛在天
<lb n="0425b25" ed="T"/>中」，龍樹別傳，改「爾」爲「一」。爾時之言不可成上，
<lb n="0425b26" ed="T"/>改爾作一寧不屬下？</p><p xml:id="pT38p0425b2609" cb:place="inline">云言「佛」者，標列化主。佛，
<lb n="0425b27" ed="T"/>天竺語，此翻名覺。覺有二義：一者覺察、二者
<lb n="0425b28" ed="T"/>覺悟。言覺察者，對煩惱障。煩惱侵害事等如
<lb n="0425b29" ed="T"/>賊，唯聖覺知不爲其害，故名爲覺。此之一義，
<pb n="0425c" ed="T" xml:id="T38.1776.0425c"/>
<lb n="0425c01" ed="T"/>如《涅槃》釋。言覺悟者，對其智<anchor xml:id="nkr_note_orig_0425007" n="0425007"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0425007" n="0425007"/><anchor xml:id="beg0425007" n="0425007"/>彰<anchor xml:id="end0425007"/>。無明眠寢事
<lb n="0425c02" ed="T"/>等如睡，聖慧一起朗然大悟如睡得寤，故名
<lb n="0425c03" ed="T"/>爲覺。所對無明，有其二種：一是迷理，性結無
<lb n="0425c04" ed="T"/>明迷覆實性，翻對彼故覺知自實。如來藏性
<lb n="0425c05" ed="T"/>從本常寂、無爲不動，故名爲覺。二事中無知
<lb n="0425c06" ed="T"/>迷諸法相，翻對彼故，覺知一切善、惡、無記三
<lb n="0425c07" ed="T"/>聚之法，故名爲覺。故《地持》言「於義饒益聚、非
<lb n="0425c08" ed="T"/>義非非義饒益聚平等開覺，故名爲佛。」義，益
<lb n="0425c09" ed="T"/>善義，利人故。非義，不善不利人故。非非義，是
<lb n="0425c10" ed="T"/>無記。於此悉知，故名爲佛。旣能自覺，復能覺
<lb n="0425c11" ed="T"/>他，覺行窮滿，故名爲佛。云言自覺，簡異凡夫；
<lb n="0425c12" ed="T"/>噵言覺他，簡異二乘；覺行窮滿，別異菩薩。是
<lb n="0425c13" ed="T"/>故獨此得名爲佛。</p><p xml:id="pT38p0425c1308" cb:place="inline">下彰化處。「在毘耶離」，就通
<lb n="0425c14" ed="T"/>擧之。此翻名爲廣博嚴事。「菴羅樹園」，隨處別
<lb n="0425c15" ed="T"/>指。人謂此園饒菴羅樹名菴羅園，事實不爾，
<lb n="0425c16" ed="T"/>蓋乃從其園主彰名。有女從於菴羅樹生，卽
<lb n="0425c17" ed="T"/>呼以爲菴羅樹女，與經中說<g ref="#CB00178">㮈</g>女相似。此園
<lb n="0425c18" ed="T"/>是其菴羅女園，從主作名，名菴羅園。佛至其
<lb n="0425c19" ed="T"/>國，此女捨園造立精舍，故仍本名名菴羅園。
<lb n="0425c20" ed="T"/>遊化<anchor xml:id="nkr_note_orig_0425008" n="0425008"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0425008" n="0425008"/><anchor xml:id="beg0425008" n="0425008"/>更<anchor xml:id="end0425008"/>中，目之爲在。法身平等實無栖託，示
<lb n="0425c21" ed="T"/>化有方，是故言在。</p><p xml:id="pT38p0425c2108" cb:place="inline">上來明佛，下列其衆。衆別
<lb n="0425c22" ed="T"/>細分有其十七：一、聲聞衆；二、菩薩衆；三、梵；四、
<lb n="0425c23" ed="T"/>釋；五、餘天衆；龍鬼八部，通前十三。人衆之中
<lb n="0425c24" ed="T"/>四部差別，通前十七。相從爲五：一聲聞衆、二
<lb n="0425c25" ed="T"/>菩薩衆、三是天、四鬼神衆、五是人衆。要攝唯
<lb n="0425c26" ed="T"/>二，聖與凡，前二是聖、後三是凡。聖中先列聲
<lb n="0425c27" ed="T"/>聞之衆，後列菩薩，諸經多爾。何故而然？汎解
<lb n="0425c28" ed="T"/>有四：一、近遠分別；二、形相分別；三、就德分別，
<lb n="0425c29" ed="T"/>亦云約敎；四、多少分別。言近遠分別者，聲聞
<pb n="0426a" ed="T" xml:id="T38.1776.0426a"/>
<lb n="0426a01" ed="T"/>弟子多近如來故，隨近先列；菩薩不爾，在後
<lb n="0426a02" ed="T"/>而列。何故聲聞偏多近佛，菩薩不近？解有兩
<lb n="0426a03" ed="T"/>義：一、聲聞弟子習道未久，雖得聖果，進止威
<lb n="0426a04" ed="T"/>儀常須佛敎，爲是近佛。是故如來乃至涅槃
<lb n="0426a05" ed="T"/>常爲制戒，如制聲聞不食害等。又如律中制
<lb n="0426a06" ed="T"/>阿那律不聽與其女人同宿，制婆伽<anchor xml:id="nkr_note_orig_0426001" n="0426001"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0426001" n="0426001"/><anchor xml:id="beg0426001" n="0426001"/>隨<anchor xml:id="end0426001"/>不聽
<lb n="0426a07" ed="T"/>飮酒。如是等輩雖得聖果，須佛敎制，故多近
<lb n="0426a08" ed="T"/>佛，近故先列。菩薩之人久閑道法不假佛敎，
<lb n="0426a09" ed="T"/>故不近佛，以不近佛在後而列。二、聲聞弟子
<lb n="0426a10" ed="T"/>現蒙佛度，捨凡成聖荷恩深重，雖得聖果常
<lb n="0426a11" ed="T"/>隨如來圍侍供養。菩薩之人雖荷佛恩，攝化
<lb n="0426a12" ed="T"/>衆生利物爲事，故不近佛，爲是後列。此是第
<lb n="0426a13" ed="T"/>一近遠分別。次第二門約形分別。聲聞之人
<lb n="0426a14" ed="T"/>同佛出家，執持威儀形相似佛，世共尊敬，爲
<lb n="0426a15" ed="T"/>是先列。菩薩隨化形儀不定，或道或俗，先列
<lb n="0426a16" ed="T"/>人怪，故後列之。次第三門約德分別，亦得名
<lb n="0426a17" ed="T"/>爲約敎分別。如龍樹釋，敎有二種：一、顯示敎，
<lb n="0426a18" ed="T"/>彰相隱實；二、祕密敎，翻相顯實。顯示敎中，宣
<lb n="0426a19" ed="T"/>說羅漢及辟支佛同佛漏盡，宣說菩薩現行
<lb n="0426a20" ed="T"/>煩惱不斷諸結。於此敎中若聞菩薩在羅漢
<lb n="0426a21" ed="T"/>上，人多驚怪。以是義故，先列聲聞、後列菩薩。
<lb n="0426a22" ed="T"/>若依甚深顯實之敎，菩薩德尊，理須在先；聲
<lb n="0426a23" ed="T"/>聞行卑，宜須後列，如《華嚴經》。次第四門多少
<lb n="0426a24" ed="T"/>分別。如《涅槃經》一切諸衆少者先列，聲聞衆
<lb n="0426a25" ed="T"/>少爲是先列，菩薩衆多是故後列。此後一義，
<lb n="0426a26" ed="T"/><anchor xml:id="nkr_note_orig_0426002" n="0426002"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0426002" n="0426002"/><anchor xml:id="beg0426002" n="0426002"/>局<anchor xml:id="end0426002"/>在《涅槃》。今此文中，先列聲聞、後列菩薩，具
<lb n="0426a27" ed="T"/>前三義。就聲聞中，先標衆別、後列其數。「與大
<lb n="0426a28" ed="T"/>比丘」，是標衆也。約佛辨衆，以身兼彼，目之爲
<lb n="0426a29" ed="T"/>與。大者歎辭，外國語名曰摩訶，此翻有三：一
<pb n="0426b" ed="T" xml:id="T38.1776.0426b"/>
<lb n="0426b01" ed="T"/>者是多。衆數非一，如世多人名爲大衆，此通凡
<lb n="0426b02" ed="T"/>聖。二者勝。勝過餘衆，於諸異學最殊勝故，此
<lb n="0426b03" ed="T"/>亦該通。三翻名大，曠備高德過喩近學。今言
<lb n="0426b04" ed="T"/>大者，義當第三。言「比丘」者，是外國語，義翻有
<lb n="0426b05" ed="T"/>五：一名怖魔，就始彰名。初出家時魔心戰怯，
<lb n="0426b06" ed="T"/>故名怖魔。比丘出家，何關魔事乃令魔怯？魔
<lb n="0426b07" ed="T"/>性妬弊，懼他勝己。又恐其人出家之後，化他
<lb n="0426b08" ed="T"/>同出，空其境界，爲是戰怯。二名乞士，旣出家
<lb n="0426b09" ed="T"/>已，無所貯畜，乞求自活。三名淨命，於乞求時
<lb n="0426b10" ed="T"/>正命乞求，離五邪命，故曰淨命。五邪命法，如
<lb n="0426b11" ed="T"/>龍樹說道品義中具廣分別。此之兩名，據中
<lb n="0426b12" ed="T"/>以立。四名淨持戒，精持禁戒，無所毀犯。五名
<lb n="0426b13" ed="T"/>破惡，以持戒故能離諸過。此後兩名據終以
<lb n="0426b14" ed="T"/>立。非一稱衆。「八千人俱」，彰其數也。略無歎德。
<lb n="0426b15" ed="T"/>何故而然？大敎有二：一漸、二頓。若論漸敎，藉
<lb n="0426b16" ed="T"/><anchor xml:id="nkr_note_orig_0426003" n="0426003"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0426003" n="0426003"/><anchor xml:id="beg0426003" n="0426003"/>少<anchor xml:id="end0426003"/>而入，須歎聲聞。語其頓敎，不由小入，故不
<lb n="0426b17" ed="T"/>歎小。此經頓敎，不藉小入，爲是不歎。</p><p xml:id="pT38p0426b1715" cb:place="inline">次列菩
<lb n="0426b18" ed="T"/>薩，文別有五：一、標別其衆；二、辨其數；三、歎其
<lb n="0426b19" ed="T"/>德；四、列其名；五、總結。初言「菩薩」，標別衆也。外
<lb n="0426b20" ed="T"/>國名菩提薩埵，翻譯之者不<anchor xml:id="nkr_note_orig_0426004" n="0426004"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0426004" n="0426004"/><anchor xml:id="beg0426004" n="0426004"/>殊<anchor xml:id="end0426004"/>煩廣，菩下去
<lb n="0426b21" ed="T"/>提、薩下略埵，直云菩薩。此方翻之，名道衆生，
<lb n="0426b22" ed="T"/>菩提名道、薩埵衆生，良以此人內心求道，備
<lb n="0426b23" ed="T"/>有道行以道成人，名道衆生。若爾，聲聞緣覺
<lb n="0426b24" ed="T"/>皆求道竝有道行，同以道成，以何義故不名
<lb n="0426b25" ed="T"/>菩薩？釋言：賢聖名有通別。通則義齊，《涅槃》說
<lb n="0426b26" ed="T"/>乃至須陀亦名菩薩，求索盡智、無生智故；亦
<lb n="0426b27" ed="T"/>名爲佛，正覺共道、不共道故。但今爲分賢聖
<lb n="0426b28" ed="T"/>之別，隱顯異名等分賢聖。何故獨偏名菩薩？
<lb n="0426b29" ed="T"/>解有三義：一就願心望果解釋。唯此衆生求
<pb n="0426c" ed="T" xml:id="T38.1776.0426c"/>
<lb n="0426c01" ed="T"/>大菩提，餘悉不求，是故獨此名道衆生。故《地
<lb n="0426c02" ed="T"/>論》言上決定願大菩提，獨言菩薩故。二就解
<lb n="0426c03" ed="T"/>心望理解釋。凡夫著有、二乘住無，有無乖中，
<lb n="0426c04" ed="T"/>不會中道，是故不得名道衆生；唯有菩薩妙
<lb n="0426c05" ed="T"/>捨有無、契會中道，是故偏得名道衆生。三就
<lb n="0426c06" ed="T"/>行分別。入佛法中有三門：一敎、二義、三者是
<lb n="0426c07" ed="T"/>行。敎淺義深，行爲最勝。聲聞最劣，從敎爲名，
<lb n="0426c08" ed="T"/>故號聲聞。聲者是敎，飡聲悟解故曰聲聞。緣
<lb n="0426c09" ed="T"/>覺次勝，從義立目。緣者是義，於緣悟解故名
<lb n="0426c10" ed="T"/>緣覺。菩薩最上，從行立稱，以能成就自利
<lb n="0426c11" ed="T"/>利他俱利之道故名菩薩。故《地持》言聲聞緣
<lb n="0426c12" ed="T"/>覺但能自度。菩薩不爾，自度度他是名道勝，
<lb n="0426c13" ed="T"/>以道勝故名道衆生。「三萬二千」，辨其數也。「衆
<lb n="0426c14" ed="T"/>知識」下，歎其德也。初<anchor xml:id="nkr_note_orig_0426005" n="0426005"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0426005" n="0426005"/><anchor xml:id="beg0426005" n="0426005"/>無<anchor xml:id="end0426005"/>別歎，「如是一切功德
<lb n="0426c15" ed="T"/>具足」，總以結歎。菩薩德<anchor xml:id="nkr_note_orig_0426006" n="0426006"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0426006" n="0426006"/><anchor xml:id="beg0426006" n="0426006"/>度<anchor xml:id="end0426006"/>非別不彰，故先別
<lb n="0426c16" ed="T"/>歎；非別能盡，故復宜須總結顯多。別中初先
<lb n="0426c17" ed="T"/>歎其所成自分功德；「近無等」下，歎其所修勝
<lb n="0426c18" ed="T"/>進功德。自分先成是故先歎，勝進後起爲是
<lb n="0426c19" ed="T"/>後歎。己所成處名爲自分，仰習之所說爲
<lb n="0426c20" ed="T"/><anchor xml:id="nkr_note_orig_0426007" n="0426007"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0426007" n="0426007"/><anchor xml:id="beg0426007" n="0426007"/>勝進<anchor xml:id="end0426007"/>，諸經歎德多依此二。前自分中，文別有
<lb n="0426c21" ed="T"/>三：一明其人，行德顯著爲衆知識。二「名聞」下，
<lb n="0426c22" ed="T"/>明其<anchor xml:id="nkr_note_orig_0426008" n="0426008"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0426008" n="0426008"/><anchor xml:id="beg0426008" n="0426008"/>成<anchor xml:id="end0426008"/>，行德寬廣名聞十方。三「名稱高」下，明
<lb n="0426c23" ed="T"/>其所成，行德殊勝名稱高遠。就初段中，先明
<lb n="0426c24" ed="T"/>其人爲衆知識。「大智本」下辨其行德，成前知
<lb n="0426c25" ed="T"/>識。就初段中，「衆知識」者，謂知其德、識其形也。
<lb n="0426c26" ed="T"/>亦可下人咸共聞知、上人同識。就下辨德成
<lb n="0426c27" ed="T"/>知識中先明自利，「爲護法」下明其利他。行
<lb n="0426c28" ed="T"/>能益己名爲自利，行能兼潤說爲利他，諸經
<lb n="0426c29" ed="T"/>歎德多皆依此。前自利中，「大智本行皆成就」
<pb n="0427a" ed="T" xml:id="T38.1776.0427a"/>
<lb n="0427a01" ed="T"/>者，直歎行成；「佛威建立」明成所以。由佛威神
<lb n="0427a02" ed="T"/>敎化建立，所以成就。亦可前句歎其行成，佛
<lb n="0427a03" ed="T"/>威建立歎其德就。就前句中言大智者，是佛
<lb n="0427a04" ed="T"/>智也，佛慧深廣故名大智。言本行者，約果顯
<lb n="0427a05" ed="T"/>因，菩薩所修能爲佛因，故名本行。斯具名皆
<lb n="0427a06" ed="T"/>成就。就後句中諸佛威神，諸佛神力名佛威
<lb n="0427a07" ed="T"/>神。菩薩修成，名爲菩薩之所建立。始起名建，
<lb n="0427a08" ed="T"/>功德曰立。下利他中，爲護、受法明能護正，能
<lb n="0427a09" ed="T"/>師子吼明能摧邪。亦可初句爲護、受法，利他
<lb n="0427a10" ed="T"/>方便。軌則名法、法能遮防、名爲法城。爲護此
<lb n="0427a11" ed="T"/>法、不令他人違謗毀滅、故須受法。護法之相、
<lb n="0427a12" ed="T"/>如《涅槃經･金剛身品》說。又如《地經》說護有三：
<lb n="0427a13" ed="T"/>一、護敎法。於佛敎法，書寫讀誦、爲他宣說。書
<lb n="0427a14" ed="T"/>寫讀誦，自行護持；爲他演說，外他護持。二、護
<lb n="0427a15" ed="T"/>證法。自證敎他，自證自護、敎化他護。三、護
<lb n="0427a16" ed="T"/>行法。自依修行，他修行時有諸障難攝護救
<lb n="0427a17" ed="T"/>濟。此之三護，皆須知法，故須受持。飮法稱受、
<lb n="0427a18" ed="T"/>慍守名持，所持非邪，故云正法。「能師子吼」，正
<lb n="0427a19" ed="T"/>明化他，借喩名法。所說決定，心無<anchor xml:id="nkr_note_orig_0427001" n="0427001"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0427001" n="0427001"/><anchor xml:id="beg0427001" n="0427001"/>怯<anchor xml:id="end0427001"/>懼，如師
<lb n="0427a20" ed="T"/>子吼；說能摧邪，如師子吼；說能寤寐，如師子
<lb n="0427a21" ed="T"/>吼；說能安立，如師子王；能安群輩，如師子吼；
<lb n="0427a22" ed="T"/>說能敎吿，如師子王；敎吿諸子，名師子吼。如
<lb n="0427a23" ed="T"/>《涅槃》說，師子吼者，爲十一事，如來是也。菩薩
<lb n="0427a24" ed="T"/>亦然，不可具列。</p><p xml:id="pT38p0427a2407" cb:place="inline">自下第二彰其德廣名聞十
<lb n="0427a25" ed="T"/>方。於中初先擧名。顯德寬廣，故名十方。名稱
<lb n="0427a26" ed="T"/>號等有何差別？通釋是一，隨相別分非無差
<lb n="0427a27" ed="T"/>異。異相如何？顯體爲名、標德爲稱，名稱外彰
<lb n="0427a28" ed="T"/>號令天下，說之爲號。今言名者，通相言耳。由
<lb n="0427a29" ed="T"/>名<anchor xml:id="nkr_note_orig_0427002" n="0427002"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0427002" n="0427002"/><anchor xml:id="beg0427002" n="0427002"/>矣<anchor xml:id="end0427002"/>大，十方共聞。「衆人不」下，辨德顯名。於中
<pb n="0427b" ed="T" xml:id="T38.1776.0427b"/>
<lb n="0427b01" ed="T"/>亦二：自利、利他。先明利他；「悉已淨」下，明其自
<lb n="0427b02" ed="T"/>利。前利他中，初明敎正；「降伏魔」下，明其摧邪。
<lb n="0427b03" ed="T"/>前敎正中，「衆人不請友而安」者，爲化始也。不
<lb n="0427b04" ed="T"/>待物請，強爲非友，化令住正，名友安之。解有
<lb n="0427b05" ed="T"/>兩義：一、所化衆生無機感聖，名爲不請；菩薩
<lb n="0427b06" ed="T"/>彊化，爲作因緣，名友安之。二、所化衆生雖有
<lb n="0427b07" ed="T"/>道機，無其樂欲不知求聖，名爲不請；菩薩隨
<lb n="0427b08" ed="T"/>機而爲彊化，名友安之。「紹隆三寶使不斷絕」，
<lb n="0427b09" ed="T"/>爲化終也。其義云何？如《華嚴經･明法品》說。彼
<lb n="0427b10" ed="T"/>有三<anchor xml:id="nkr_note_orig_0427003" n="0427003"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0427003" n="0427003"/><anchor xml:id="beg0427003" n="0427003"/>番<anchor xml:id="end0427003"/>：其一<anchor xml:id="beg_1" type="star"/>番<anchor xml:id="end_1"/>能令衆生發菩提心，是故
<lb n="0427b11" ed="T"/>能令佛寶不斷；開示演說十二部經深妙法
<lb n="0427b12" ed="T"/>藏，是故能令法寶不斷；受持一切威儀行法，
<lb n="0427b13" ed="T"/>是故能令僧寶不斷。第二<anchor xml:id="beg_2" type="star"/>番<anchor xml:id="end_2"/>中讚歎大願，是
<lb n="0427b14" ed="T"/>故能令佛寶不斷；分別顯示十二緣起甚深之
<lb n="0427b15" ed="T"/>義，是故能令法寶不斷；修六和敬，是故能令
<lb n="0427b16" ed="T"/>僧寶不斷。第三<anchor xml:id="beg_3" type="star"/>番<anchor xml:id="end_3"/>中下佛種子於衆生田生
<lb n="0427b17" ed="T"/>正覺牙，是故能令佛寶不斷；護持正法不惜
<lb n="0427b18" ed="T"/>身命，是故能令法寶不斷；善御大衆心無憂
<lb n="0427b19" ed="T"/>悔，是故能令僧寶不斷。此之三<anchor xml:id="beg_4" type="star"/>番<anchor xml:id="end_4"/>亦有階
<lb n="0427b20" ed="T"/>降，初下、次中、第三最上。先就佛寶以顯不同，
<lb n="0427b21" ed="T"/>第一<anchor xml:id="beg_5" type="star"/>番<anchor xml:id="end_5"/>中令生發心，標果令求，此爲初始。第
<lb n="0427b22" ed="T"/>二<anchor xml:id="beg_6" type="star"/>番<anchor xml:id="end_6"/>中讚大願者，讚起行願，令人修行，此以
<lb n="0427b23" ed="T"/>爲中。第三中下佛種子於生田者化人成行，
<lb n="0427b24" ed="T"/>此爲最上。化人成行，堪爲佛因，名下佛種於
<lb n="0427b25" ed="T"/>生田矣。</p><p xml:id="pT38p0427b2504" cb:place="inline">次就法寶以顯不同。第一<anchor xml:id="nkr_note_add_0427b2501" n="0427b2501"/><anchor xml:id="beg0427b2501" n="0427b2501"/>番<anchor xml:id="end0427b2501"/>中開
<lb n="0427b26" ed="T"/>示演說十二部經宣通敎法，第二<anchor xml:id="beg_7" type="star"/>番<anchor xml:id="end_7"/>中分別
<lb n="0427b27" ed="T"/>顯示十二緣起辨釋理法，第三<anchor xml:id="beg_8" type="star"/>番<anchor xml:id="end_8"/>中護持法
<lb n="0427b28" ed="T"/>者興建行法。敎淺義深，行爲最勝。次就僧寶
<lb n="0427b29" ed="T"/>以辨階降。第一<anchor xml:id="beg_9" type="star"/>番<anchor xml:id="end_9"/>中受持一切威儀法者，僧
<pb n="0427c" ed="T" xml:id="T38.1776.0427c"/>
<lb n="0427c01" ed="T"/>行方便；第二<anchor xml:id="beg_a" type="star"/>番<anchor xml:id="end_a"/>中修六和敬，行成不乖；第三
<lb n="0427c02" ed="T"/><anchor xml:id="beg_b" type="star"/>番<anchor xml:id="end_b"/>中善御大衆，德成攝他。此亦初下、次中、後
<lb n="0427c03" ed="T"/>上。以此敎他傳學不息，故令三寶永不斷絕。
<lb n="0427c04" ed="T"/>上來敎正，下明摧邪，先除衆魔、後制外道。魔
<lb n="0427c05" ed="T"/>羅胡語，此云殺者，害人善故。汎論有四，或廣
<lb n="0427c06" ed="T"/>說八。言其四者：一煩惱魔，謂貪瞋等一切煩
<lb n="0427c07" ed="T"/>惱能害善法。二者陰魔，謂五陰身共相摧滅。
<lb n="0427c08" ed="T"/>三者死魔，能壞命根。四者天魔，於彼第六他
<lb n="0427c09" ed="T"/>化天上別有魔天好壞他善。四中初一是生
<lb n="0427c10" ed="T"/>死緣，中間陰死是生死果。此之四種，大小通
<lb n="0427c11" ed="T"/>說。所言八者，如《涅槃》說，前四種上更加無爲
<lb n="0427c12" ed="T"/>四倒之心，合爲八也。無爲四倒能壞大乘常
<lb n="0427c13" ed="T"/>樂我淨四種正解，故《涅槃》中說之爲魔；小乘
<lb n="0427c14" ed="T"/>法中未以爲患，故多不說。又此通亦煩惱中
<lb n="0427c15" ed="T"/>收，故諸經中多亦不說。魔法如是。通論此八
<lb n="0427c16" ed="T"/>竝須降伏。何故如是？煩惱陰死、無爲四倒妨
<lb n="0427c17" ed="T"/>違自行，故須降伏。伏法不同。彼煩惱魔，小乘
<lb n="0427c18" ed="T"/>多用諦觀降伏，大乘多用空慧降伏。陰魔，小
<lb n="0427c19" ed="T"/>乘多用無餘涅槃，得滅捨故；大乘多用常住
<lb n="0427c20" ed="T"/>法身。無爲四倒，於大因中正解降伏，於大果
<lb n="0427c21" ed="T"/>中菩提涅槃眞德降伏。天魔一種，妨於自行
<lb n="0427c22" ed="T"/>亦妨化他，故須降伏。用法不同。自行因中正
<lb n="0427c23" ed="T"/>智降伏，知邪不從，彼自退故。自行果中十力
<lb n="0427c24" ed="T"/>降伏，十力固牢不爲魔邪所傾動故。自行如
<lb n="0427c25" ed="T"/>是。化他之中用法不定。若在因中，自身降魔
<lb n="0427c26" ed="T"/>多用神通；敎他降魔多用神呪，彼無神通能
<lb n="0427c27" ed="T"/>降伏故。若在果中，自身降魔多以慈心；敎他
<lb n="0427c28" ed="T"/>降魔亦用神呪，彼無慈力能降伏故。降魔如
<lb n="0427c29" ed="T"/>是。今就利他，偏降天魔；菩薩自降，多用神通。
<pb n="0428a" ed="T" xml:id="T38.1776.0428a"/>
<lb n="0428a01" ed="T"/>下制外道。法外妄計斯稱外道，此亦妨於自
<lb n="0428a02" ed="T"/>行外化，並須制伏。但隨行別，用法不同。自行
<lb n="0428a03" ed="T"/>因中正見降伏，正見道理不從邪故。自行果
<lb n="0428a04" ed="T"/>中無畏降伏，外道邪智難佛無德；如來有德，
<lb n="0428a05" ed="T"/>於彼不怯，能降伏故。自行如是。化他純用四
<lb n="0428a06" ed="T"/>辨降伏。四無礙辨，廣知法義，能難論故。今就
<lb n="0428a07" ed="T"/>化他，四辨摧邪名制外道。上來利他，<anchor xml:id="nkr_note_orig_0428001" n="0428001"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0428001" n="0428001"/><anchor xml:id="beg0428001" n="0428001"/>下<anchor xml:id="end0428001"/>明
<lb n="0428a08" ed="T"/>自利。於中初先明其斷德；「心常安」下明其行
<lb n="0428a09" ed="T"/>德。前斷德中，「悉已淸淨」明其攝治。「永離<anchor xml:id="nkr_note_add_0428a0901" n="0428a0901"/><anchor xml:id="beg0428a0901" n="0428a0901"/>蓋<anchor xml:id="end0428a0901"/>等」
<lb n="0428a10" ed="T"/>彰其離障。又悉淸淨，明離惡業，正習斯亡名
<lb n="0428a11" ed="T"/>悉淸淨。永離蓋纏，明無煩惱。蓋謂五蓋，貪欲、
<lb n="0428a12" ed="T"/>瞋恚、睡眠、<anchor xml:id="nkr_note_add_0428a1201" n="0428a1201"/><anchor xml:id="beg0428a1201" n="0428a1201"/>掉<anchor xml:id="end0428a1201"/>悔及疑是也，廣如別章；亦可一
<lb n="0428a13" ed="T"/>切諸煩惱結通名爲蓋，蓋衆生故、蓋淨心故。
<lb n="0428a14" ed="T"/>纏謂十纏，無慚、無愧、睡<anchor xml:id="nkr_note_orig_0428002" n="0428002"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0428002" n="0428002"/><anchor xml:id="beg0428002" n="0428002"/>眠<anchor xml:id="end0428002"/>、悔、慳、嫉、掉、眠、忿及
<lb n="0428a15" ed="T"/>覆是其十也，亦如別章；亦可一切諸煩惱結
<lb n="0428a16" ed="T"/>通名爲纏，纏衆生故、纏<anchor xml:id="nkr_note_orig_0428003" n="0428003"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0428003" n="0428003"/><anchor xml:id="beg0428003" n="0428003"/>縛<anchor xml:id="end0428003"/>心故。於此蓋纏正
<lb n="0428a17" ed="T"/>習斯亡，故云永離。下行德中，文別有二：一、隨
<lb n="0428a18" ed="T"/>德別歎；二、「布施」下，隨位別歎。前隨德中，「心常
<lb n="0428a19" ed="T"/>安住無礙解脫」，空解脫也；亦可安住一切法
<lb n="0428a20" ed="T"/>界無礙解脫，此卽十地，解脫大也。「念」謂正念。
<lb n="0428a21" ed="T"/>念門不同，或說三種，念佛、法、僧。或說四種，身、
<lb n="0428a22" ed="T"/>受、心、法。又如《地論》上念、同法、功德、求義，亦是
<lb n="0428a23" ed="T"/>四也。或說六種，念佛、法、僧、戒、施及天，如《涅槃》
<lb n="0428a24" ed="T"/>釋。或說八種，如龍樹說，前六種上更加二種：
<lb n="0428a25" ed="T"/>一念出入息，繫心住於數息法門；二者念死，
<lb n="0428a26" ed="T"/>常修死相。或說十種，如《大智論･摩訶衍品》說，
<lb n="0428a27" ed="T"/>前八種上更加二種：一者念滅，念彼涅槃無
<lb n="0428a28" ed="T"/>爲寂滅，起意趣求；二者念身，自念己身無常、
<lb n="0428a29" ed="T"/>苦空、無我、不淨，修行厭離。或說十一，如《地經》
<pb n="0428b" ed="T" xml:id="T38.1776.0428b"/>
<lb n="0428b01" ed="T"/>說，念佛法僧、念菩薩行、念菩薩波羅蜜、念十
<lb n="0428b02" ed="T"/>地、念不壞力、念無畏、念不共法乃至不離念一
<lb n="0428b03" ed="T"/>切智，廣則無量，菩薩悉念。「定」者，所謂九次第
<lb n="0428b04" ed="T"/>定，八禪、滅盡是九定也。亦可一切所得三昧
<lb n="0428b05" ed="T"/>悉名爲定，此卽十地三昧大也。言「總持」者，是
<lb n="0428b06" ed="T"/>陀羅尼，此卽十地大陀羅尼。言「辨才」者，四無
<lb n="0428b07" ed="T"/>礙辨，知法辨了名之爲辨。又說辨了亦名爲
<lb n="0428b08" ed="T"/>辨，言辭才巧故名爲才。念念常現故云不斷，
<lb n="0428b09" ed="T"/>又說無間亦言不斷。上來第一隨德別歎。人
<lb n="0428b10" ed="T"/>言：此歎地前功德。當應不然。歎地前行，多不
<lb n="0428b11" ed="T"/>擧此勝上功德。</p><p xml:id="pT38p0428b1107" cb:place="inline">自下第二隨位別歎初地至
<lb n="0428b12" ed="T"/>十地德。何故須然？菩薩住於一地之中，普攝
<lb n="0428b13" ed="T"/>一切諸地功德，故歷諸位而以歎之。言「布施」
<lb n="0428b14" ed="T"/>者，初地功德。言「持戒」者，二地功德。言「忍辱」者，
<lb n="0428b15" ed="T"/>三地功德。言「精進」者，四地功德。言「禪定」者，五
<lb n="0428b16" ed="T"/>地功德。言「智慧」者，六地功德。六度之義，廣如
<lb n="0428b17" ed="T"/>別章。此應具論，今釋名。言布施者，以己財事
<lb n="0428b18" ed="T"/>分布與他，名之爲布；惙己惠人，目之爲施。言
<lb n="0428b19" ed="T"/>持戒者，胡名尸羅，此方正音名爲淸涼。三業
<lb n="0428b20" ed="T"/>炎非焚燒行人，事等如熱，戒能防息故號淸
<lb n="0428b21" ed="T"/>涼。此淸涼行，有能禁防止息之義，故復名戒；
<lb n="0428b22" ed="T"/>堅守名持。言忍辱者，他人加惡名之爲辱，於
<lb n="0428b23" ed="T"/>辱能安說之爲忍。言精進者，<anchor xml:id="nkr_note_orig_0428004" n="0428004"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0428004" n="0428004"/><anchor xml:id="beg0428004" n="0428004"/>陳<anchor xml:id="end0428004"/>心於法名之
<lb n="0428b24" ed="T"/>爲精，精心務達說以爲進。言禪定者，禪那胡
<lb n="0428b25" ed="T"/>語，此翻名爲思惟修習。上界靜法審觀方成，
<lb n="0428b26" ed="T"/>名思惟修。又亦名爲功德叢林，此乃從其所
<lb n="0428b27" ed="T"/>生爲名，能生多德是故爲功德叢林。言智慧
<lb n="0428b28" ed="T"/>者，照見名智，觀達稱慧。此六，經中名波羅蜜，
<lb n="0428b29" ed="T"/>是外國語，此名度，又亦翻之名到彼岸。所言
<pb n="0428c" ed="T" xml:id="T38.1776.0428c"/>
<lb n="0428c01" ed="T"/>度者，《地持論》中說有三義：一者時度，此之六
<lb n="0428c02" ed="T"/>行種性已上度三阿僧祇方始成滿；二者果
<lb n="0428c03" ed="T"/>度，此六能得大菩提果；三自性淸淨度，此六
<lb n="0428c04" ed="T"/>能得破情相到法實際。具此三義，故名爲度。
<lb n="0428c05" ed="T"/>言「到彼岸」者，如龍樹說，解有三義：一能捨離
<lb n="0428c06" ed="T"/>生死此岸，到於無上涅槃彼岸，同前果度。二
<lb n="0428c07" ed="T"/>能捨離生死涅槃有相此岸，到於平等無相彼
<lb n="0428c08" ed="T"/>岸，與前自性度義相似。三能捨離六弊此
<lb n="0428c09" ed="T"/>岸到於六度究竟彼岸，名到彼岸。因修至成，
<lb n="0428c10" ed="T"/>故名始修爲能到矣。具此三義，名到彼岸。此
<lb n="0428c11" ed="T"/>六同時，隨位且分，檀寄初地乃至波若在第
<lb n="0428c12" ed="T"/>六地，如《地經》說。「及方便力無不具足」，七地功
<lb n="0428c13" ed="T"/>德。七地修習十方便慧，發起勝行，名方便力
<lb n="0428c14" ed="T"/>無不具足。「逮無所得不起法忍」，八地功德。逮
<lb n="0428c15" ed="T"/>謂及也，亦曰至也。無<anchor xml:id="nkr_note_orig_0428005" n="0428005"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0428005" n="0428005"/><anchor xml:id="beg0428005" n="0428005"/><space quantity="0"/><anchor xml:id="end0428005"/>所得者，理中無淨可
<lb n="0428c16" ed="T"/>得。此諸菩薩破去情相到無得處，是故名爲
<lb n="0428c17" ed="T"/>逮無所得。不起法忍，猶是經中無生法忍。由
<lb n="0428c18" ed="T"/>逮無得，是故便成不起法忍，不見淨法可生起
<lb n="0428c19" ed="T"/>故。「已能隨」等，九地功德。已能隨順轉不退輪，
<lb n="0428c20" ed="T"/>是九地中說成就矣。謂能隨生轉妙法輪，久
<lb n="0428c21" ed="T"/>堪化益，故曰已能。化順物機，名爲隨順。說授
<lb n="0428c22" ed="T"/>名轉。不退輪者，經中或說三業爲輪，或復宣
<lb n="0428c23" ed="T"/>說佛法爲輪。今此所論名爲輪者，如彼轉輪
<lb n="0428c24" ed="T"/>聖王輪寶，能摧剛強，轉下衆生上昇虛空。佛
<lb n="0428c25" ed="T"/>法如是，能摧衆生惡不善法，轉下衆生上入
<lb n="0428c26" ed="T"/>佛道，故名爲輪。一得永住故，故不退。「善解法
<lb n="0428c27" ed="T"/>相」，是九地中智成就也。「知衆生根」，是九地中
<lb n="0428c28" ed="T"/>入行成就。「蓋諸大衆得無畏」下，十地功德。蓋
<lb n="0428c29" ed="T"/>諸人衆，得無所畏利他功德。十地學窮，故蓋
<pb n="0429a" ed="T" xml:id="T38.1776.0429a"/>
<lb n="0429a01" ed="T"/>大衆。起說不怯，故得無畏。「功德」已下，明其自
<lb n="0429a02" ed="T"/>利功德智慧。以修心者妙德嚴心，功者是其
<lb n="0429a03" ed="T"/>功德莊嚴，智慧是智慧莊嚴。此二莊嚴，廣如
<lb n="0429a04" ed="T"/>別章。此應具論，然今且可釋其名字。其功德
<lb n="0429a05" ed="T"/>者亦名福德，福謂福利，善能資潤福利行人，
<lb n="0429a06" ed="T"/>故名爲福。是其善行家德，故名福德，如淸冷
<lb n="0429a07" ed="T"/>等是水家德。功謂功能，善有資潤利益之功，
<lb n="0429a08" ed="T"/>故名爲功。還是善行家德，故名功德。言智慧
<lb n="0429a09" ed="T"/>者，依如《毘曇》，決斷名智，對諸忍故。若依《成實》，
<lb n="0429a10" ed="T"/>無著名智，別想識故。通相以論，知法名智，觀
<lb n="0429a11" ed="T"/>達稱慧。此智與慧通釋一物，隨義別分非無
<lb n="0429a12" ed="T"/>差異。異相如何？依如《地持》，知世諦者名之爲
<lb n="0429a13" ed="T"/>智，知第一義說以爲慧，故彼文言「於一切法
<lb n="0429a14" ed="T"/>部分知者名智波羅蜜，於第一義開覺名波
<lb n="0429a15" ed="T"/>若波羅蜜。」《涅槃》亦然。若依《地論》，證第一義名
<lb n="0429a16" ed="T"/>隨智者，了達敎法名隨慧者，皆德無傷。此二
<lb n="0429a17" ed="T"/>經中名爲莊嚴，亦名律儀，亦曰助法，亦復說之
<lb n="0429a18" ed="T"/>爲菩提具。言莊嚴者，如《涅槃》說，能嚴行人故
<lb n="0429a19" ed="T"/>曰莊嚴。又復諸行共相莊飾，亦曰莊嚴，如莊
<lb n="0429a20" ed="T"/>嚴具衆寶間錯。言律儀者，如《地持》說，此二內
<lb n="0429a21" ed="T"/>調故名爲律，令法稱儀。言助法者，望果爲言，
<lb n="0429a22" ed="T"/>資順菩提故云助法。能爲佛因，故復說之爲
<lb n="0429a23" ed="T"/>菩提具。依此二行修練己心，故曰修心。「相好」
<lb n="0429a24" ed="T"/>已下，勝相嚴身，表德名相，愜情稱好。用此莊
<lb n="0429a25" ed="T"/>形，故曰嚴身。相好嚴身過餘世報，名「色第一」。
<lb n="0429a26" ed="T"/>不假餘瑩，故捨世間所有飾好。</p><p xml:id="pT38p0429a2613" cb:place="inline">自下第三彰
<lb n="0429a27" ed="T"/>德殊勝故名高遠。於中先擧名稱高遠，顯德
<lb n="0429a28" ed="T"/>殊勝。名聞上徹，名爲高遠。高遠如何？「踰於須
<lb n="0429a29" ed="T"/>彌」。踰謂過世。須彌胡語，此名<name role="" type="person">妙高山</name>，亦名安
<pb n="0429b" ed="T" xml:id="T38.1776.0429b"/>
<lb n="0429b01" ed="T"/>明山。擧高三百三十六萬里，縱廣亦然，四寶
<lb n="0429b02" ed="T"/>所成，六萬諸山而爲眷屬。「深信堅」下辨德顯
<lb n="0429b03" ed="T"/>名。於中有三：一、明其信；二、「深入緣起」下，彰其
<lb n="0429b04" ed="T"/>解；三、「無有量」下，顯其行。此三分中皆利自他。
<lb n="0429b05" ed="T"/>就初分中，「深信堅固猶若金剛」是其自利。決
<lb n="0429b06" ed="T"/>定名信。信門不同，或說爲二，如《地經》說信菩
<lb n="0429b07" ed="T"/>薩行及諸佛法。或分爲三，信佛法僧。或說四
<lb n="0429b08" ed="T"/>種，信佛法僧及以信戒，如《成實論》說。或說八
<lb n="0429b09" ed="T"/>種，如《地持》說信佛法僧卽以爲三，信佛菩薩
<lb n="0429b10" ed="T"/>神通之力通前爲四；信種種因果是其世諦、
<lb n="0429b11" ed="T"/>信眞實義是其眞諦，通前爲六；得義爲七；得
<lb n="0429b12" ed="T"/>方便八，無上菩提名爲得義。一切菩薩所修
<lb n="0429b13" ed="T"/>學道，名得方便，隨別細分亦可無量。<anchor xml:id="nkr_note_orig_0429001" n="0429001"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0429001" n="0429001"/><anchor xml:id="beg0429001" n="0429001"/>慇<anchor xml:id="end0429001"/>厚曰
<lb n="0429b14" ed="T"/>深，難壞稱堅，此是法說；猶如金剛，喩以顯之。
<lb n="0429b15" ed="T"/>下明利他。「法寶普照而雨甘露」明<anchor xml:id="nkr_note_orig_0429002" n="0429002"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0429002" n="0429002"/><anchor xml:id="beg0429002" n="0429002"/>眞<anchor xml:id="end0429002"/>能益。法
<lb n="0429b16" ed="T"/>寶普照，慧法敎人。聞思修等三慧之法，名之
<lb n="0429b17" ed="T"/>爲法。此法可珍，又能照曜，故說爲寶。隨機等
<lb n="0429b18" ed="T"/>示，故名爲普。開曉<anchor xml:id="nkr_note_add_0429b1801" n="0429b1801"/><anchor xml:id="beg0429b1801" n="0429b1801"/>物<anchor xml:id="end0429b1801"/>心，除其闇<anchor xml:id="nkr_note_orig_0429003" n="0429003"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0429003" n="0429003"/><anchor xml:id="beg0429003" n="0429003"/>障<anchor xml:id="end0429003"/>，說之爲照。
<lb n="0429b19" ed="T"/>「而雨甘露」，功德敎人。世間甘露能除燋渴，功
<lb n="0429b20" ed="T"/>德善法能潤行人，故名甘露。授之稱雨，此明能
<lb n="0429b21" ed="T"/>益。「於衆言音微妙第一」，彰其能說。說前法時，
<lb n="0429b22" ed="T"/>能宣吐也，謂於世俗言音之中最爲第一。第
<lb n="0429b23" ed="T"/>二解中「深入緣起斷邪見等」，是自利行。入深
<lb n="0429b24" ed="T"/>緣起，明其攝治。觀窮曰深，解順名入。言緣起
<lb n="0429b25" ed="T"/>者，謂十二緣，經名因緣，亦稱緣起，亦曰緣集。
<lb n="0429b26" ed="T"/>藉因託緣諸法得生，故名因緣。法藉緣起，故
<lb n="0429b27" ed="T"/>曰緣起。法從緣集，故稱<anchor xml:id="nkr_note_orig_0429004" n="0429004"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0429004" n="0429004"/><anchor xml:id="beg0429004" n="0429004"/>緣<anchor xml:id="end0429004"/>集。名字是何？謂
<lb n="0429b28" ed="T"/>從無明乃至老死。云何深入因緣之法？唯眞
<lb n="0429b29" ed="T"/>不生、單妄不成，眞妄和合方得集起。於中開
<pb n="0429c" ed="T" xml:id="T38.1776.0429c"/>
<lb n="0429c01" ed="T"/>合廣略不定。或分爲二，唯眞與妄。據妄統攝，
<lb n="0429c02" ed="T"/>十二因緣皆妄心起，名之爲妄；據眞統收，皆眞
<lb n="0429c03" ed="T"/>心起，說以爲眞。或分爲三：一事緣起，十二因
<lb n="0429c04" ed="T"/>緣皆從六種事識所爲。二妄緣起，據妄統收，
<lb n="0429c05" ed="T"/>十二因緣皆是七識妄相心作，如夢所見。故
<lb n="0429c06" ed="T"/>經說言「三界虛妄皆一心作」，妄心作矣。三眞
<lb n="0429c07" ed="T"/>緣起，據眞統攝，十二因緣皆眞心作，如波水
<lb n="0429c08" ed="T"/>作，此如《地經》六地中說。故彼經言「十二因緣
<lb n="0429c09" ed="T"/>皆一心作」，謂阿梨耶眞心作矣。細分有六，於
<lb n="0429c10" ed="T"/>前事識因緣之中義別有二：<anchor xml:id="nkr_note_orig_0429005" n="0429005"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0429005" n="0429005"/><anchor xml:id="beg0429005" n="0429005"/>一事<anchor xml:id="end0429005"/>相因緣，三世
<lb n="0429c11" ed="T"/>流轉非我我所，如《毘曇》說。二虛假因緣，十二
<lb n="0429c12" ed="T"/>因緣皆是名<anchor xml:id="nkr_note_orig_0429006" n="0429006"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0429006" n="0429006"/><anchor xml:id="beg0429006" n="0429006"/>用<anchor xml:id="end0429006"/>虛假之有，無有自性，如《成實》
<lb n="0429c13" ed="T"/>說。於前妄識因緣之中義別亦二：一妄相因
<lb n="0429c14" ed="T"/>緣，十二因緣皆是虛<anchor xml:id="nkr_note_orig_0429007" n="0429007"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0429007" n="0429007"/><anchor xml:id="beg0429007" n="0429007"/>幻<anchor xml:id="end0429007"/>妄相之有，如化如
<lb n="0429c15" ed="T"/>炎，無相爲相、相卽無相，不但無<anchor xml:id="nkr_note_orig_0429008" n="0429008"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0429008" n="0429008"/><anchor xml:id="beg0429008" n="0429008"/>性，相<anchor xml:id="end0429008"/>亦叵
<lb n="0429c16" ed="T"/>得。二妄想因緣，十二因緣皆妄心起，心外無
<lb n="0429c17" ed="T"/>法如夢所覩，但是心見，心外無法。於前眞識
<lb n="0429c18" ed="T"/>因緣之中義別亦二：一眞用因緣，如來藏性
<lb n="0429c19" ed="T"/>不染而染起十二緣，故經說言，如來藏性是
<lb n="0429c20" ed="T"/>其一切善不善因，能遍興造一切趣生，猶
<lb n="0429c21" ed="T"/>如伎兒變現衆趣。又經亦言，卽此法界輪轉
<lb n="0429c22" ed="T"/>五道名曰衆生。此等皆是眞用因<anchor xml:id="nkr_note_orig_0429009" n="0429009"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0429009" n="0429009"/><anchor xml:id="beg0429009" n="0429009"/>緣<anchor xml:id="end0429009"/>。眞體因
<lb n="0429c23" ed="T"/>緣，如來藏性是因緣體，名因緣。而此因緣相，
<lb n="0429c24" ed="T"/>良以眞實如來藏性是緣體故。經中宣說，十
<lb n="0429c25" ed="T"/>二因緣以爲佛性，見十二因緣名爲見佛見
<lb n="0429c26" ed="T"/>法見僧。因緣如是，此諸菩薩皆能窮達，故曰
<lb n="0429c27" ed="T"/>深入。此明攝治，下明離障。「斷諸邪見」，正使永
<lb n="0429c28" ed="T"/>亡。五見非一，說以爲諸。法外推求，名爲邪見。
<lb n="0429c29" ed="T"/>見實除捨，目之爲斷。「有無二邊無復餘習」，殘
<pb n="0430a" ed="T" xml:id="T38.1776.0430a"/>
<lb n="0430a01" ed="T"/>氣亦盡，由證因緣非有無性，故使有無二邊
<lb n="0430a02" ed="T"/>之見永無餘習。下明利他。「演法無畏猶師子
<lb n="0430a03" ed="T"/>吼」，自心不怯。「其所講說<anchor xml:id="nkr_note_orig_0430001" n="0430001"/>爲如雷震」，說能益物。
<lb n="0430a04" ed="T"/>又演無畏，說能摧邪；講如雷震，語能生善。前
<lb n="0430a05" ed="T"/>中初言演法無畏，法說利他。依《大智論》，菩薩
<lb n="0430a06" ed="T"/>別有四種無畏：一總持無畏，於法廣知不畏
<lb n="0430a07" ed="T"/>屈短。二知根無畏，明了諸根隨而授化不<anchor xml:id="nkr_note_orig_0430002" n="0430002"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0430002" n="0430002"/><anchor xml:id="beg0430002" n="0430002"/>懼<anchor xml:id="end0430002"/>
<lb n="0430a08" ed="T"/>違失。三斷疑無畏，隨問能決不懼不堪。四益
<lb n="0430a09" ed="T"/>難無畏，隨難能通不懼屈滯。「如師子吼」，喩以
<lb n="0430a10" ed="T"/>顯之。後中講說利他，如雷喩顯。天雷一動卉
<lb n="0430a11" ed="T"/>蓻生牙，法音一闡道根普長，故取爲喩。第三
<lb n="0430a12" ed="T"/>行中，初「無有量已過量」者，明其自行。行德深
<lb n="0430a13" ed="T"/>廣無有分限，故曰無量；非是世人算數能及，
<lb n="0430a14" ed="T"/>故曰過量。又非世人算數能及，名爲無量；超
<lb n="0430a15" ed="T"/>出世人算數之限，故曰過量。「集衆法」下，明其
<lb n="0430a16" ed="T"/>利他。「集衆法寶如海導師」，攝他方便。法如珍
<lb n="0430a17" ed="T"/>寶，門別非一，名衆法寶。導人趣求，名集法寶。
<lb n="0430a18" ed="T"/>如海導師，喩以顯之。海中導師，導人採寶；菩
<lb n="0430a19" ed="T"/>薩如是，導人求法，故取爲喩。「了達」已下，化德
<lb n="0430a20" ed="T"/>成就。先知法藥，後知衆生。知法藥中，「了達諸
<lb n="0430a21" ed="T"/>法」，知世諦也。了達深義，知眞諦也。知衆生中，
<lb n="0430a22" ed="T"/>言「知衆生往來所趣」，知過未也。知過去因，名
<lb n="0430a23" ed="T"/>爲知往。知未來果，名來所趣。「及心所行」，知現
<lb n="0430a24" ed="T"/>在也。其知現在心行善惡而敎化之。上歎自
<lb n="0430a25" ed="T"/>分，下歎勝進。於中先明修法身行；「無量功德
<lb n="0430a26" ed="T"/>皆成就」下修淨土行。此二之中，各利自他。修
<lb n="0430a27" ed="T"/>法身中先明自利，「關閉」已下明其利他。前自
<lb n="0430a28" ed="T"/>利中，「近無等等」明修至果。佛比餘生名爲無
<lb n="0430a29" ed="T"/>等，佛佛道齊故復言等。剋證不遙故名爲近。
<pb n="0430b" ed="T" xml:id="T38.1776.0430b"/>
<lb n="0430b01" ed="T"/>佛自在慧辨<anchor xml:id="nkr_note_orig_0430003" n="0430003"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0430003" n="0430003"/><anchor xml:id="beg0430003" n="0430003"/>出無<anchor xml:id="end0430003"/>等，佛智無礙故曰自在。「十力
<lb n="0430b02" ed="T"/>無畏十八不共」，顯自在慧。言十力者，一處非
<lb n="0430b03" ed="T"/>處力、二者業力、三者定力、四者根力、五者欲力、
<lb n="0430b04" ed="T"/>六者性力、七者至處道力、八宿命力、九天眼力、
<lb n="0430b05" ed="T"/>十漏盡力。義如別章，此應具論。四無畏者，一
<lb n="0430b06" ed="T"/>一切智無畏、二漏盡無畏、三能說<anchor xml:id="nkr_note_orig_0430004" n="0430004"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0430004" n="0430004"/><anchor xml:id="beg0430004" n="0430004"/>彰<anchor xml:id="end0430004"/>道、四能
<lb n="0430b07" ed="T"/>說盡苦道，備如後釋。所言十八不共法者，《毘
<lb n="0430b08" ed="T"/>曇》宣說，十力、四無所畏、大悲、三念處，以爲十
<lb n="0430b09" ed="T"/>八。依《大品經》，別有名字。三業無失、無異想、無
<lb n="0430b10" ed="T"/>不定心、無不知已捨，是其初六。欲無減、精進
<lb n="0430b11" ed="T"/>無減、念無減、智慧<anchor xml:id="nkr_note_add_0430b1101" n="0430b1101"/><anchor xml:id="beg0430b1101" n="0430b1101"/>無<anchor xml:id="end0430b1101"/>減、解脫無減、解脫知見無
<lb n="0430b12" ed="T"/>減，是其中六。三業隨慧行，了達三世，是其後
<lb n="0430b13" ed="T"/>六，亦如後釋。下利他中，「關閉一切諸惡趣門」，
<lb n="0430b14" ed="T"/>自無惡因。三塗修羅是其惡趣，諸業煩惱通
<lb n="0430b15" ed="T"/>人趣入，名惡趣門。聖道遮防，稱曰關閉。而生
<lb n="0430b16" ed="T"/>五道以現其身，隨物現受。三塗人天是其五
<lb n="0430b17" ed="T"/>道，若分修羅，道別有六。初入名生，終出稱現。
<lb n="0430b18" ed="T"/>「爲大醫」下，隨生攝益。爲大醫王療治衆病，總
<lb n="0430b19" ed="T"/>明化益。能治曰醫，自在名王。醫王中勝，故名
<lb n="0430b20" ed="T"/>爲大。下別顯之。「應病與藥」，量宜授法，貪敎不
<lb n="0430b21" ed="T"/>淨、瞋敎慈心，如是等也。「令得服」等，<anchor xml:id="nkr_note_orig_0430005" n="0430005"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0430005" n="0430005"/><anchor xml:id="beg0430005" n="0430005"/>勸<anchor xml:id="end0430005"/>物修
<lb n="0430b22" ed="T"/>習。令得服者，敎起聞思攝受法也。令得行者，
<lb n="0430b23" ed="T"/>敎使依法起修行也。下淨土中，先明自利。「無
<lb n="0430b24" ed="T"/>量功德皆成就」者，淨土因成，如下文說。「無量
<lb n="0430b25" ed="T"/>佛土皆嚴淨」者，淨土果就。自報離染，名之爲
<lb n="0430b26" ed="T"/>淨。又用自在亦名爲淨。淨滿法界，故曰無量。
<lb n="0430b27" ed="T"/>下明利他。「其見聞者無不蒙益」，親近益也，見
<lb n="0430b28" ed="T"/>形聞名皆得益也。「諸有所作亦不唐捐」，順行
<lb n="0430b29" ed="T"/>益也。唐謂虛，捐謂棄。無有順行，虛然唐去，世
<pb n="0430c" ed="T" xml:id="T38.1776.0430c"/>
<lb n="0430c01" ed="T"/>名<anchor xml:id="nkr_note_orig_0430006" n="0430006"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0430006" n="0430006"/><anchor xml:id="beg0430006" n="0430006"/>不<anchor xml:id="end0430006"/>唐捐。上來別歎。「如是一切德具足」，總以
<lb n="0430c02" ed="T"/>結歎。言皆具者，解有兩義：一就人以論，所列
<lb n="0430c03" ed="T"/>菩薩齊具前德，故云皆具。二就德而辨，於前
<lb n="0430c04" ed="T"/>德中無不備之，故云皆具。</p><p xml:id="pT38p0430c0411" cb:place="inline">次列其名。菩薩衆
<lb n="0430c05" ed="T"/>多，文中<anchor xml:id="nkr_note_orig_0430007" n="0430007"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0430007" n="0430007"/><anchor xml:id="beg0430007" n="0430007"/>具<anchor xml:id="end0430007"/>列五十二人。菩薩之名皆依德立。
<lb n="0430c06" ed="T"/>言「等觀」者，多觀眞諦平等法也。「不等觀」者，多
<lb n="0430c07" ed="T"/>觀世諦差別法也。「等不等」者，二諦通觀。此約
<lb n="0430c08" ed="T"/>慧別。「定自在王」，依定立稱，此前約行。其「法自
<lb n="0430c09" ed="T"/>在」及與「法相」，約法以別。「如是等」也，如是菩薩。
<lb n="0430c10" ed="T"/>「三萬二千」，第五總結。</p><p xml:id="pT38p0430c1009" cb:place="inline">上列聖衆，下列凡衆。於
<lb n="0430c11" ed="T"/>中初先列其天衆，次列鬼神，後列人衆。鬼神
<lb n="0430c12" ed="T"/>是其天之輔從，次天以列。天中，初先列其梵
<lb n="0430c13" ed="T"/>衆，次列帝釋，後列餘天。梵中，初言「萬梵天王」，
<lb n="0430c14" ed="T"/>列數辨衆。<anchor xml:id="nkr_note_orig_0430008" n="0430008"/>此皆應是初稱梵王，尸棄列名。此
<lb n="0430c15" ed="T"/>云頂髻，蓋乃是其<anchor xml:id="nkr_note_orig_0430009" n="0430009"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0430009" n="0430009"/><anchor xml:id="beg0430009" n="0430009"/>偏<anchor xml:id="end0430009"/>髮梵王，下言螺髻應是
<lb n="0430c16" ed="T"/>其人。「從餘天下」，辨其來處。此言稍略，若具應
<lb n="0430c17" ed="T"/>言從餘四天下。上來之，詣佛所，至聽法所。就
<lb n="0430c18" ed="T"/>帝釋中，「復萬二千」，擧其數也。天帝辨衆。帝猶
<lb n="0430c19" ed="T"/>主也，<name role="" type="person">忉利天</name>主名爲天帝。「亦從餘天」，還彰來
<lb n="0430c20" ed="T"/>處。「在會」，所至。下列餘天，噵言「幷餘大威力」者，
<lb n="0430c21" ed="T"/>辨前兼後，故說爲幷。謂欲界中餘天衆也。次
<lb n="0430c22" ed="T"/>列鬼神。「龍」是畜生，於中具有四生差別，有大
<lb n="0430c23" ed="T"/>神德能來聽法，故今列之。「夜叉」，是輕捷鬼也。
<lb n="0430c24" ed="T"/>「乾闥婆」者，是天樂神，亦鬼道攝。「阿修羅」者，人
<lb n="0430c25" ed="T"/>釋言名不酒神，不知是非。或云劣天。依如《毘
<lb n="0430c26" ed="T"/>曇》，修羅唯鬼。依《法念經》，有鬼有畜。如彼羅睺
<lb n="0430c27" ed="T"/>阿修羅王，是師子兒，體是畜生。依《伽陀經》，有
<lb n="0430c28" ed="T"/>天、鬼、畜三種差別。修羅凡有五地之別：一、在
<lb n="0430c29" ed="T"/>地上衆相山中，如《地經》說，勢力最下。二、須彌
<pb n="0431a" ed="T" xml:id="T38.1776.0431a"/>
<lb n="0431a01" ed="T"/>山北大海之下二萬一千由旬，有脩羅王名曰
<lb n="0431a02" ed="T"/>羅睺，統領無量阿脩羅衆。三、羅睺下復過二
<lb n="0431a03" ed="T"/>萬一千由旬，有阿脩羅王名曰勇健。四、勇健
<lb n="0431a04" ed="T"/>下復過二萬一千由旬，有阿脩王名曰華鬘。
<lb n="0431a05" ed="T"/>五、華鬘下復過二萬一千由旬，有脩羅王名
<lb n="0431a06" ed="T"/>毘摩質多，亦統領無量阿脩羅衆。毘摩之母
<lb n="0431a07" ed="T"/>本從天生，故名劣天。劫初成時有諸天女，來
<lb n="0431a08" ed="T"/>海中洗浴，水觸其身遂失精氣，流在水中成
<lb n="0431a09" ed="T"/>一肉卵，逕八千歲乃生一女，有九百九十頭，
<lb n="0431a10" ed="T"/>頭有千眼，有九百九十九口，口有四牙，牙上
<lb n="0431a11" ed="T"/>出火猶如礔礰，二萬四千九百九十九脚。此
<lb n="0431a12" ed="T"/>女後時在海浮戲，水精入身生一肉卵，逕八
<lb n="0431a13" ed="T"/>千歲生毘摩質多，有九頭，頭有千眼，口中出
<lb n="0431a14" ed="T"/>水，有九十九手，脚唯有八。其形四倍大於須
<lb n="0431a15" ed="T"/>彌，純食淤泥及與藕根，多與天諍，如《法念》說。
<lb n="0431a16" ed="T"/>「迦樓羅」者，是其鳥神。於中有其金翅之鳥，純
<lb n="0431a17" ed="T"/>食諸龍，有四生別：有化生者，食四生龍；其胎
<lb n="0431a18" ed="T"/>生者，食三生龍，除其化生；其卵生者，食二生
<lb n="0431a19" ed="T"/>龍，除化生、除胎；其濕生者，唯食濕生。此四天
<lb n="0431a20" ed="T"/>下有一化生迦樓羅王，名曰正音，受八千歲，
<lb n="0431a21" ed="T"/>日別噉食一大龍王、五百小龍，繞四天下周
<lb n="0431a22" ed="T"/>而復始次第食之。命終時，諸龍吐毒不復能
<lb n="0431a23" ed="T"/>食，飢火所燒，聳翅直下至風輪，爲風所吹而
<lb n="0431a24" ed="T"/>復上來，往還七返無處停足，遂至金剛輪山
<lb n="0431a25" ed="T"/>頂命終。以食諸龍，身肉毒氣遂發猛火。其難
<lb n="0431a26" ed="T"/>陀龍王及<name role="" type="person">跋難陀</name>龍王，恐燒寶山，遂降大雨渧
<lb n="0431a27" ed="T"/>如車軸以滅其火。身肉消<anchor xml:id="nkr_note_orig_0431001" n="0431001"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0431001" n="0431001"/><anchor xml:id="beg0431001" n="0431001"/>散<anchor xml:id="end0431001"/>唯有心在，大如
<lb n="0431a28" ed="T"/>人脾純靑瑠璃，輪王得之用爲珠寶，帝釋得
<lb n="0431a29" ed="T"/>之爲<anchor xml:id="nkr_note_orig_0431002" n="0431002"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0431002" n="0431002"/><anchor xml:id="beg0431002" n="0431002"/>髺<anchor xml:id="end0431002"/>中珠。「緊那羅」者，此名疑神。體是畜生，
<pb n="0431b" ed="T" xml:id="T38.1776.0431b"/>
<lb n="0431b01" ed="T"/>形狀似人，面極端正，頂有一角。人見生疑，不
<lb n="0431b02" ed="T"/>知爲人爲鬼爲畜，故曰疑神。此亦是天之樂
<lb n="0431b03" ed="T"/>神。「摩睺羅伽」是腹行神，世人相傳是魔神也。
<lb n="0431b04" ed="T"/>下列人衆。「比丘」如上，「尼」猶女也。「優婆塞」者，
<lb n="0431b05" ed="T"/>名爲善宿男，懷善而居；亦云近善住，亦云淸
<lb n="0431b06" ed="T"/>信士。「優婆<anchor xml:id="nkr_note_add_0431b0601" n="0431b0601"/><anchor xml:id="beg0431b0601" n="0431b0601"/>姨<anchor xml:id="end0431b0601"/>」者，如前，姨猶女也。上來第二列
<lb n="0431b07" ed="T"/>其<anchor xml:id="nkr_note_orig_0431003" n="0431003"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0431003" n="0431003"/><anchor xml:id="beg0431003" n="0431003"/>從<anchor xml:id="end0431003"/>衆。</p><p xml:id="pT38p0431b0704" cb:place="inline">「彼時」下，第三大段，明其徒衆雲集所
<lb n="0431b08" ed="T"/>爲。於中初明佛與諸衆圍繞說法。說何等法？
<lb n="0431b09" ed="T"/>文中不辨，不知說何。下明如來於衆獨勝，「譬
<lb n="0431b10" ed="T"/>如須彌顯於大海」，喩說顯勝。高顯獨出在於
<lb n="0431b11" ed="T"/>大海，名顯于大海。「蔽於諸衆」，合以顯勝。</p><p xml:id="pT38p0431b1116" cb:place="inline">上來
<lb n="0431b12" ed="T"/>由序，自下約對不思議德悉爲正宗。如《勝鬘
<lb n="0431b13" ed="T"/>經》歎佛功德正宗所收，此亦應然，無勞致疑。
<lb n="0431b14" ed="T"/>此正宗中文別有二：一、因寶積獻蓋，如來顯
<lb n="0431b15" ed="T"/>示不思議德令人願求。二、「寶積說偈」已下，因
<lb n="0431b16" ed="T"/>寶積啓請，如來宣說淨土因果令人習學。前
<lb n="0431b17" ed="T"/>卽是法身因果，後卽是其淨土因果。初之
<lb n="0431b18" ed="T"/>一段，望前爲正宗，望後仍有起發之義，故亦名
<lb n="0431b19" ed="T"/>序。由其蓋中現十方國，起後所說淨土因果，
<lb n="0431b20" ed="T"/>故得名序。於中有三：一、寶積等獻蓋爲由；第
<lb n="0431b21" ed="T"/>二、如來合蓋現變；三、寶積等覩之敬歎以顯
<lb n="0431b22" ed="T"/>願求。初中「爾時」，獻蓋時也，當爾佛在菴羅園
<lb n="0431b23" ed="T"/>時。次擧獻人。「毘耶離城」，出其生處。「有長者子」，
<lb n="0431b24" ed="T"/>標別其人。「名曰寶積」，論其名諱。「與五百等」，兼
<lb n="0431b25" ed="T"/>列其衆。下明獻蓋。持蓋詣佛，獻奉方便。「各以
<lb n="0431b26" ed="T"/>其蓋共供養佛」，正明獻蓋。第二如來現變之
<lb n="0431b27" ed="T"/>中，先合爲一，次廣<anchor xml:id="nkr_note_orig_0431004" n="0431004"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0431004" n="0431004"/><anchor xml:id="beg0431004" n="0431004"/>令<anchor xml:id="end0431004"/>大，後於蓋中廣有所現。
<lb n="0431b28" ed="T"/>前合一中，「佛威神」者，明合所由。此不思議解
<lb n="0431b29" ed="T"/>脫之力，說爲威神。約通而辨，是約通力，非餘
<pb n="0431c" ed="T" xml:id="T38.1776.0431c"/>
<lb n="0431c01" ed="T"/>通等。通有幾種而言非餘？通有四種：一如意
<lb n="0431c02" ed="T"/>通，運變自身大音普遍。二者幻通，轉變外事。
<lb n="0431c03" ed="T"/>三法智通，通達諸法。四聖自在通，能於苦中
<lb n="0431c04" ed="T"/>生樂想、於樂法中生於苦想、苦樂法中生不
<lb n="0431c05" ed="T"/>苦不樂想。如是一切不隨緣變，名聖自在。今
<lb n="0431c06" ed="T"/>轉外事，故是幻通。何故悉受合之爲一？爲令
<lb n="0431c07" ed="T"/>施者衆聖滿足，故悉受之；爲成一用，故合爲
<lb n="0431c08" ed="T"/>一。如佛初成，受四王鉢合之爲一。又欲顯示
<lb n="0431c09" ed="T"/>不思議力，故合爲一。次廣令大。「遍覆三千大
<lb n="0431c10" ed="T"/>千世界」，如經說一四天下，有一須彌、四大海
<lb n="0431c11" ed="T"/>水、鐵圍圍繞，以爲一界。數之至千，名小千界。
<lb n="0431c12" ed="T"/>小千爲一，數復至千，名中千界。中千爲一，數
<lb n="0431c13" ed="T"/>復至千，名爲三千大千世界。此三千世界同
<lb n="0431c14" ed="T"/>時成壞，故合爲一，名世界刹。數此至於恒河
<lb n="0431c15" ed="T"/>沙數，名世界性。此性爲一，數復至於恒河沙
<lb n="0431c16" ed="T"/>數，名世界海。海復爲一，數至於恒河沙數，名
<lb n="0431c17" ed="T"/>世界種。種復爲一，數之至於恒河沙數，名一
<lb n="0431c18" ed="T"/>佛界。依如《華嚴》，如是轉增凡有十重，最後名
<lb n="0431c19" ed="T"/>爲世界須彌。今言三千，一刹爲言。下明所現。
<lb n="0431c20" ed="T"/>所現有二：一、現此界；二、「又十方」下，現他方事。
<lb n="0431c21" ed="T"/>現此之穢令人同厭，現他方淨使人同忻。現
<lb n="0431c22" ed="T"/>此界中，事別有五：一現地相，廣長悉現；二現
<lb n="0431c23" ed="T"/>諸山；三現衆水；四現日月星辰等事；五現諸
<lb n="0431c24" ed="T"/>天龍神宮等。現他方事，言少可知。</p><p xml:id="pT38p0431c2414" cb:place="inline">自下第三，
<lb n="0431c25" ed="T"/>明寶積等覩前神變敬歎發心。於中初先明諸
<lb n="0431c26" ed="T"/>大衆讚歎禮敬。「爾時大衆」，擧敬歎人。「覩佛神
<lb n="0431c27" ed="T"/>力」，敬歎所由。「歎未曾有」，口業歎也。合多爲一、
<lb n="0431c28" ed="T"/>廣小令大，普現諸事，昔所未見，名爲未有。「合
<lb n="0431c29" ed="T"/>掌禮」等，身業敬也。觀佛無厭，故目不捨。下明
<pb n="0432a" ed="T" xml:id="T38.1776.0432a"/>
<lb n="0432a01" ed="T"/>寶積說偈廣歎，先擧歎人。「佛前」，歎處。「偈頌」，歎
<lb n="0432a02" ed="T"/>相。何故偈歎？解有兩義：一、偈言要略，少字之
<lb n="0432a03" ed="T"/>中能攝多義。寶積今欲以其略言攝佛廣德，
<lb n="0432a04" ed="T"/>故須偈頌。二、偈言美妙，諸讚歎者多以偈頌。
<lb n="0432a05" ed="T"/>寶積今欲讚佛美德，故須偈頌。下出歎辭。辭
<lb n="0432a06" ed="T"/>中合有三十六行，四句爲偈，有十八偈。人科
<lb n="0432a07" ed="T"/>種種，今判爲五：初有兩行，以爲初<anchor xml:id="nkr_note_orig_0432001" n="0432001"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0432001" n="0432001"/><anchor xml:id="beg0432001" n="0432001"/>段<anchor xml:id="end0432001"/>，歎美佛
<lb n="0432a08" ed="T"/>德。次有兩行，爲第二段，頌歎向前所現之事。
<lb n="0432a09" ed="T"/>「法王法力超群生」下有十三行，爲第三段，乘
<lb n="0432a10" ed="T"/>歎餘德。「今奉世尊此微蓋」下有四行偈，爲第
<lb n="0432a11" ed="T"/>四段，<anchor xml:id="nkr_note_orig_0432002" n="0432002"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0432002" n="0432002"/><anchor xml:id="beg0432002" n="0432002"/>頌<anchor xml:id="end0432002"/>歎向前所現之事。「大聖法王衆所歸」
<lb n="0432a12" ed="T"/>下有十五行，爲第五段，廣歎<anchor xml:id="nkr_note_orig_0432003" n="0432003"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0432003" n="0432003"/><anchor xml:id="beg0432003" n="0432003"/><space quantity="0"/><anchor xml:id="end0432003"/>餘德。就初段
<lb n="0432a13" ed="T"/>中，初先正歎；後「故稽首」，總以結敬。就正歎中，
<lb n="0432a14" ed="T"/>分別不同乃有三種：一、歎身歎德，二門分別。
<lb n="0432a15" ed="T"/>初句歎身，餘文歎德。就歎身中，偏歎佛眼。何
<lb n="0432a16" ed="T"/>故而然？六根身中眼根爲首，就始偏歎，餘略
<lb n="0432a17" ed="T"/>不論。又人身中頭最爲上，頭中眼勝，就勝偏
<lb n="0432a18" ed="T"/>歎。又人相見先目相覩，隨見先歎，故偏歎眼。
<lb n="0432a19" ed="T"/>言「目淨」歎其眼淨。淨有二種：一、淸白分明色
<lb n="0432a20" ed="T"/>無闇濁，名之爲淨。二、照矚分明說之爲淨。言
<lb n="0432a21" ed="T"/>「修廣」者，歎其眼相。修謂長也，廣猶闊也。「如靑
<lb n="0432a22" ed="T"/>蓮」者，類以歎之。如有兩種：一、淨如靑蓮，喩前
<lb n="0432a23" ed="T"/>淨也。二、形如靑蓮，喩修廣。下<anchor xml:id="nkr_note_add_0432a2301" n="0432a2301"/><anchor xml:id="beg0432a2301" n="0432a2301"/>歎<anchor xml:id="end0432a2301"/>德中歎三學
<lb n="0432a24" ed="T"/>行。「心淨已度諸禪定」，心畢竟離染，超出餘人；
<lb n="0432a25" ed="T"/>一切正受，名度諸禪。「久積淨業稱無量」者，歎
<lb n="0432a26" ed="T"/>佛戒行，名戒淨業。佛修曩劫，<anchor xml:id="nkr_note_orig_0432004" n="0432004"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0432004" n="0432004"/><anchor xml:id="beg0432004" n="0432004"/><space quantity="0"/><anchor xml:id="end0432004"/>故云久積。純
<lb n="0432a27" ed="T"/>淨業故，名稱無量。擧稱無量，彰業淨矣。「導衆
<lb n="0432a28" ed="T"/>以寂」，歎佛慧行。由慧明勝故能利人，擧能利
<lb n="0432a29" ed="T"/>他彰慧勝矣。由前見佛爲衆說法，故歎導衆。
<pb n="0432b" ed="T" xml:id="T38.1776.0432b"/>
<lb n="0432b01" ed="T"/>寂是涅槃，導衆入中。又寂眞諦，導人趣入。故
<lb n="0432b02" ed="T"/>經說言「一切世諦，若於如來悉第一義。爲令
<lb n="0432b03" ed="T"/>衆生得第一義，故說世諦。」第二約就身戒心
<lb n="0432b04" ed="T"/>慧四門分別。目淨一句歎佛身淨，心淨一句
<lb n="0432b05" ed="T"/>歎佛心淨。此二一對，身心分別。久積淨業依
<lb n="0432b06" ed="T"/>身歎戒，導衆以寂依心歎慧。此二一對，福智
<lb n="0432b07" ed="T"/>分別。此卽涅槃修身修戒修心修慧四種果
<lb n="0432b08" ed="T"/>也。第三約就歎身歎德歎名歎德四門分別。
<lb n="0432b09" ed="T"/>目淨一句讚歎佛身。心淨已度、久積淨業，歎
<lb n="0432b10" ed="T"/>佛行德。心淨行體、淨業行德，此二自德。稱
<lb n="0432b11" ed="T"/>無量者歎佛名稱，導衆以寂重歎佛德，此二
<lb n="0432b12" ed="T"/>化德。下結敬德。佛備前德，故我稽首。此初段
<lb n="0432b13" ed="T"/>訖。</p><p xml:id="pT38p0432b1302" cb:place="inline">下次頌前所現神變。「旣見大聖以神變」者，
<lb n="0432b14" ed="T"/><anchor xml:id="nkr_note_orig_0432005" n="0432005"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0432005" n="0432005"/><anchor xml:id="beg0432005" n="0432005"/>頌<anchor xml:id="end0432005"/>歎向前合蓋之事。「旣」謂「<anchor xml:id="nkr_note_add_0432b1401" n="0432b1401"/><anchor xml:id="beg0432b1401" n="0432b1401"/>已<anchor xml:id="end0432b1401"/>」也，「以」猶「用」也。
<lb n="0432b15" ed="T"/>前<anchor xml:id="nkr_note_orig_0432006" n="0432006"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0432006" n="0432006"/><anchor xml:id="beg0432006" n="0432006"/>以<anchor xml:id="end0432006"/>見佛用神通力合蓋爲一，故云旣見以
<lb n="0432b16" ed="T"/>神變矣。「普現」已下，<anchor xml:id="nkr_note_add_0432b1601" n="0432b1601"/><anchor xml:id="beg0432b1601" n="0432b1601"/>頌<anchor xml:id="end0432b1601"/>前蓋中所現事也。向前
<lb n="0432b17" ed="T"/>蓋中通現此土及他方事，今此偏<anchor xml:id="nkr_note_add_0432b1701" n="0432b1701"/><anchor xml:id="beg0432b1701" n="0432b1701"/>頌<anchor xml:id="end0432b1701"/>他方之
<lb n="0432b18" ed="T"/>事，此土之事在後別<anchor xml:id="nkr_note_add_0432b1801" n="0432b1801"/><anchor xml:id="beg0432b1801" n="0432b1801"/>頌<anchor xml:id="end0432b1801"/>。「普現十方無量土」者，
<lb n="0432b19" ed="T"/>現其化處。「其中諸佛」，現其化主。「演說法」者，現
<lb n="0432b20" ed="T"/>其化相。「於是一切悉見聞」者，由佛普現，於是
<lb n="0432b21" ed="T"/>會中一切大衆悉見十方無量佛土，及見彼佛、
<lb n="0432b22" ed="T"/>聞其說也。</p><p xml:id="pT38p0432b2205" cb:place="inline">自下第三，乘歎佛餘德，有十三行，
<lb n="0432b23" ed="T"/>相<anchor xml:id="nkr_note_orig_0432007" n="0432007"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0432007" n="0432007"/><anchor xml:id="beg0432007" n="0432007"/><space quantity="0"/><anchor xml:id="end0432007"/>從爲三：初有五行歎佛說巧；次有六行
<lb n="0432b24" ed="T"/>歎佛化能；下有兩行歎佛心等。就初段中，前
<lb n="0432b25" ed="T"/>之三行歎說世諦不違第一，後之兩偈歎說
<lb n="0432b26" ed="T"/>第一不違世諦。前中初行明說益人，中間一
<lb n="0432b27" ed="T"/>行明說合法，末後一行牒以結敬。就初行中，
<lb n="0432b28" ed="T"/>「法王法力超群生」者，歎佛<anchor xml:id="nkr_note_orig_0432008" n="0432008"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0432008" n="0432008"/><anchor xml:id="beg0432008" n="0432008"/>說<anchor xml:id="end0432008"/>德殊勝過人。佛
<lb n="0432b29" ed="T"/>於諸法得勝自在，故名法王。知法有餘，稱曰
<pb n="0432c" ed="T" xml:id="T38.1776.0432c"/>
<lb n="0432c01" ed="T"/>法力。此得過人，名超群生。「常以法財施一切」
<lb n="0432c02" ed="T"/>者，說能益物、法能資潤，名爲法財。常以法財，
<lb n="0432c03" ed="T"/>能常說也。言施一切，能廣益也。第二行中，「能
<lb n="0432c04" ed="T"/>善分別諸法相」者，巧說世諦。「於第一義而不
<lb n="0432c05" ed="T"/>動」者，不違眞諦。第三行中，「以於諸法得自在」
<lb n="0432c06" ed="T"/>者，牒前初行中法王法力，自在是王之義也。
<lb n="0432c07" ed="T"/>「是故稽首此法王」者，就之結敬。就下兩行明
<lb n="0432c08" ed="T"/>說眞諦不違世諦中，初行說眞不違有果，後
<lb n="0432c09" ed="T"/>行說眞不違有因。「說法不有亦不無」者，能說
<lb n="0432c10" ed="T"/>眞諦。此明法空爲眞諦矣。眞諦離相亦復離
<lb n="0432c11" ed="T"/>性，名爲不<anchor xml:id="nkr_note_orig_0432009" n="0432009"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0432009" n="0432009"/><anchor xml:id="beg0432009" n="0432009"/>有<anchor xml:id="end0432009"/><anchor xml:id="nkr_note_add_0432c1101" n="0432c1101"/><anchor xml:id="beg0432c1101" n="0432c1101"/><space quantity="0"/><anchor xml:id="end0432c1101"/>，而有實性，故曰不無，如《地
<lb n="0432c12" ed="T"/>持》說。又復眞諦約對名有、約對名無，就實亡
<lb n="0432c13" ed="T"/>對，名非有無。「以因緣故諸法生」者，不違世諦。
<lb n="0432c14" ed="T"/>就眞雖說非有非無，隨世恒說從因得果，故云
<lb n="0432c15" ed="T"/>以緣諸法生矣。所謂以其善惡因緣，苦樂法
<lb n="0432c16" ed="T"/>生。「無我無造及無受」者，能說眞諦。此明生空
<lb n="0432c17" ed="T"/>爲眞諦矣。眞中無有我人可得，名爲無我。以
<lb n="0432c18" ed="T"/>無我故，無人作因，名爲無造；無人受果，名無受
<lb n="0432c19" ed="T"/>者。「善惡之業亦不亡」者，眞中雖無，世諦恒有
<lb n="0432c20" ed="T"/>用之牽果，故曰不亡。</p><p xml:id="pT38p0432c2009" cb:place="inline">自下第二歎其化能。初先
<lb n="0432c21" ed="T"/>別歎，「常禮法海」總以結敬。前中，初先歎其化
<lb n="0432c22" ed="T"/>始；「以斯妙法濟群生」下歎其化終。又復前歎
<lb n="0432c23" ed="T"/>小乘法化，後則歎其大乘法化。復就前中，初
<lb n="0432c24" ed="T"/>先別歎；「三寶於」下總以結之。別中明佛寶現
<lb n="0432c25" ed="T"/>世。「始在佛樹力降魔」者，成佛方便。佛依樹成，
<lb n="0432c26" ed="T"/>所依之樹或名佛樹、或稱道樹、或復稱之爲菩
<lb n="0432c27" ed="T"/>提樹。樹下成佛名爲佛樹，樹下得道說爲道
<lb n="0432c28" ed="T"/>樹，樹下證得菩提之果名菩提樹。將成託此，
<lb n="0432c29" ed="T"/>故云始在。魔於爾時恐佛道成，而來惱亂<anchor xml:id="nkr_note_add_0432c2901" n="0432c2901"/><anchor xml:id="beg0432c2901" n="0432c2901"/><space quantity="0"/><anchor xml:id="end0432c2901"/>，
<pb n="0433a" ed="T" xml:id="T38.1776.0433a"/>
<lb n="0433a01" ed="T"/>菩薩卽入勝意慈定神力伏魔，名力降魔。又
<lb n="0433a02" ed="T"/>以慈力令魔摧伏，名力降魔。「得甘露滅覺道
<lb n="0433a03" ed="T"/>成」者，正明成佛。得甘露滅，明證滅諦。世間
<lb n="0433a04" ed="T"/>甘露能除燋渴，滅諦涅槃能除渴愛，是故約
<lb n="0433a05" ed="T"/>喩名甘露滅。隨化現證，故名爲得。言覺道成，
<lb n="0433a06" ed="T"/>明得道諦。覺者是佛，道是菩提，剋就<anchor xml:id="nkr_note_orig_0433001" n="0433001"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0433001" n="0433001"/><anchor xml:id="beg0433001" n="0433001"/>云<anchor xml:id="end0433001"/>成。前
<lb n="0433a07" ed="T"/>得此成，言左右耳。</p>
<lb n="0433a08" ed="T"/><cb:juan n="001a" fun="close"><cb:jhead>維摩義記卷第一<note place="inline">本</note></cb:jhead></cb:juan>
<lb n="0433a09" ed="T"/>
<lb n="0433a10" ed="T"/>
<lb n="0433a11" ed="T"/><cb:juan n="001b" fun="open"><cb:mulu n="1b" type="卷">第一末</cb:mulu><cb:jhead>維摩義記卷第一<note place="inline">末</note></cb:jhead></cb:juan>
<lb n="0433a12" ed="T"/>
<lb n="0433a13" ed="T"/><p xml:id="pT38p0433a1301">次明法寶。法中有二：一摧邪法；二「三轉」下明
<lb n="0433a14" ed="T"/>化正法。摧邪法中，「以無心意無受行」者，自無
<lb n="0433a15" ed="T"/>所著。以謂由也。由無心意無受行等，便能滅
<lb n="0433a16" ed="T"/>邪，故說爲<anchor xml:id="nkr_note_orig_0433002" n="0433002"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0433002" n="0433002"/><anchor xml:id="beg0433002" n="0433002"/>以<anchor xml:id="end0433002"/>。言無心意，無<anchor xml:id="nkr_note_orig_0433003" n="0433003"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0433003" n="0433003"/><anchor xml:id="beg0433003" n="0433003"/>妄<anchor xml:id="end0433003"/>心體。此言略
<lb n="0433a17" ed="T"/>少，若具應言無心意識。心意識等有何差別？
<lb n="0433a18" ed="T"/>依如《毘曇》，就一事識隨義以分，義別五門，所
<lb n="0433a19" ed="T"/>謂名、義、業、世、施設。名者，名心意、名識。義者，集
<lb n="0433a20" ed="T"/>起是心義、思量是意、別知是識。業者，遠知名
<lb n="0433a21" ed="T"/>之爲心，知未來法說之爲遠，從未來起與身
<lb n="0433a22" ed="T"/>俱故。前知是意，知過去法。續知是識，知現在
<lb n="0433a23" ed="T"/>法。此乃約對三世境界以別其業。世者，約就
<lb n="0433a24" ed="T"/>三世心體以別三種，未來說心、過去說意、現
<lb n="0433a25" ed="T"/>在說識。言施設者，界施設心，謂七心界；入施
<lb n="0433a26" ed="T"/>設意，所謂意入；陰施設識，謂識陰。若依《楞伽》，
<lb n="0433a27" ed="T"/>七識名心，集起本故；意識名意，同諸塵故；五
<lb n="0433a28" ed="T"/>識名識，了現境故。今依後門。識之一字，偈迮
<lb n="0433a29" ed="T"/>不論，證實除捨是以言無。「無受行」者，無妄心
<pb n="0433b" ed="T" xml:id="T38.1776.0433b"/>
<lb n="0433b01" ed="T"/>用，謂無學果行因心也。亦可初言無心意者，
<lb n="0433b02" ed="T"/>無識陰也；言無受者，無受陰也；言無行者，無
<lb n="0433b03" ed="T"/>行陰也。略不說想，以偈迮故。此句明其自無
<lb n="0433b04" ed="T"/>所著。「而悉摧伏諸外道」者，能破邪執，伏外之
<lb n="0433b05" ed="T"/><anchor xml:id="nkr_note_orig_0433004" n="0433004"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0433004" n="0433004"/><anchor xml:id="beg0433004" n="0433004"/>想<anchor xml:id="end0433004"/>，廣如經說。下明化正。「三轉法輪」，正明所
<lb n="0433b06" ed="T"/>說。此名四諦以爲法<anchor xml:id="nkr_note_orig_0433005" n="0433005"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0433005" n="0433005"/><anchor xml:id="beg0433005" n="0433005"/>輪<anchor xml:id="end0433005"/>，從喩名之。如轉輪
<lb n="0433b07" ed="T"/>王所有輪寶，能摧剛強，轉下衆生上昇虛空。
<lb n="0433b08" ed="T"/>四諦如是，能摧衆生惡不善法，轉下衆生上
<lb n="0433b09" ed="T"/>入聖道，故名爲輪。聖說授人，目之爲轉。轉有
<lb n="0433b10" ed="T"/>三種：一示相轉。如說三苦及八苦等是其苦
<lb n="0433b11" ed="T"/>諦，業煩惱等是其集<anchor xml:id="nkr_note_orig_0433006" n="0433006"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0433006" n="0433006"/><anchor xml:id="beg0433006" n="0433006"/>諦<anchor xml:id="end0433006"/>，苦集盡處名爲滅
<lb n="0433b12" ed="T"/>諦，戒定慧等是其道諦，如是一切。二者勸轉。
<lb n="0433b13" ed="T"/>苦汝當知，集汝當斷，滅汝當證，道汝當修。三
<lb n="0433b14" ed="T"/>者證轉。苦我已知，集我已斷，滅我已證，道我
<lb n="0433b15" ed="T"/>已修。三轉如是。初轉何處？波羅捺國仙人鹿
<lb n="0433b16" ed="T"/>苑。本爲誰轉？憍陳如等。「於大千」者，出其說
<lb n="0433b17" ed="T"/>處，於大千界百億閻浮同時轉也。「其輪本來
<lb n="0433b18" ed="T"/>常淸淨」者，嘆其所說。不同情取，故言常淨。</p><p xml:id="pT38p0433b1817" cb:place="inline">問
<lb n="0433b19" ed="T"/>曰：滅道常淨可爾。苦集染法，云何言淨？觀此
<lb n="0433b20" ed="T"/>破染，能淨名淨。又此法相不同情取，故亦名
<lb n="0433b21" ed="T"/>淨。</p><p xml:id="pT38p0433b2102" cb:place="inline">下明僧寶。「天人得道此爲證」者，約人顯法。
<lb n="0433b22" ed="T"/>六道俱益，至論得聖天與人，故偏擧之。尋說
<lb n="0433b23" ed="T"/>悟聖，名爲得道。以此證成佛說不虛，名此爲
<lb n="0433b24" ed="T"/>證。又證如來所說淸淨，亦名爲證。上來別擧。
<lb n="0433b25" ed="T"/>「三寶於是現世間」者，總以結之。上明化始，下
<lb n="0433b26" ed="T"/>明化終。又復前明小乘法化，下明大乘。於中
<lb n="0433b27" ed="T"/>三句：前二敎人令得涅槃，後一化人令出生
<lb n="0433b28" ed="T"/>死。前兩句中，「以斯妙法濟群生」者，用法敎人，
<lb n="0433b29" ed="T"/>所謂以此大乘妙法濟度群生。「一受不退常
<pb n="0433c" ed="T" xml:id="T38.1776.0433c"/>
<lb n="0433c01" ed="T"/>寂然」者，明受有益。一納在心，名爲一受。道行
<lb n="0433c02" ed="T"/>堅固，稱曰不退。永證涅槃，名常寂然。「度老病
<lb n="0433c03" ed="T"/>死大醫王」者，嘆佛化人出生死也。敎斷集因，不
<lb n="0433c04" ed="T"/>受來苦，是故名爲度老病死。亦敎度生，偈迮
<lb n="0433c05" ed="T"/>不說。以老病死苦過麁重，爲是偏擧。佛能敎
<lb n="0433c06" ed="T"/>人除斯苦患，名大醫王。上來別嘆。「當禮法海
<lb n="0433c07" ed="T"/>德無邊」者，總以結敬。佛具多法，名爲法海。化
<lb n="0433c08" ed="T"/>德廣多，名德無邊。</p><p xml:id="pT38p0433c0808" cb:place="inline">自下第三嘆佛心等。初先
<lb n="0433c09" ed="T"/>正嘆，「孰聞」以下結成可敬。前正嘆中，先嘆如
<lb n="0433c10" ed="T"/>來不爲緣動，「於善」已下讚嘆如來於緣平等。
<lb n="0433c11" ed="T"/>此二之中各有法喩。前中初言「毀譽不動」，法
<lb n="0433c12" ed="T"/>說以嘆。緣有違順，毀違譽順，佛心平等不爲
<lb n="0433c13" ed="T"/>其動。此言略少，若具論之緣有八種：利、衰、毀、
<lb n="0433c14" ed="T"/>譽、稱、譏、苦、樂，是其八也。利衰二種，約身以說，
<lb n="0433c15" ed="T"/>財榮潤己名之爲利，殺縛等事說以爲衰。毀
<lb n="0433c16" ed="T"/>譽稱譏就口而辨，過惡罵辱名之爲毀，過善
<lb n="0433c17" ed="T"/>談讚目之爲譽。當惡而噵名之爲譏，當善而
<lb n="0433c18" ed="T"/>論謂之爲稱。苦樂就心。此之八法在世同有，
<lb n="0433c19" ed="T"/>亦名八風，能動人心，如來於此悉皆不動。偈
<lb n="0433c20" ed="T"/>言要迮，且擧毀譽。「如須彌者」，喩顯不動。後中
<lb n="0433c21" ed="T"/>初言「於善不善等以慈」者，法說以歎。順己名
<lb n="0433c22" ed="T"/>善，違己不善，佛皆慈之。心等如空，喩說明等。
<lb n="0433c23" ed="T"/>上來別歎，下結可敬。孰謂誰也。誰聞如是人
<lb n="0433c24" ed="T"/>中之寶，而不尊敬而不師<anchor xml:id="nkr_note_orig_0433007" n="0433007"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0433007" n="0433007"/><anchor xml:id="beg0433007" n="0433007"/>承<anchor xml:id="end0433007"/>？</p><p xml:id="pT38p0433c2412" cb:place="inline">次下四行是第
<lb n="0433c25" ed="T"/>四段重<anchor xml:id="nkr_note_add_0433c2501" n="0433c2501"/><anchor xml:id="beg0433c2501" n="0433c2501"/>頌<anchor xml:id="end0433c2501"/>前事。「今奉世尊此微蓋」者，<anchor xml:id="nkr_note_orig_0433008" n="0433008"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0433008" n="0433008"/><anchor xml:id="beg0433008" n="0433008"/>頌<anchor xml:id="end0433008"/>已向
<lb n="0433c26" ed="T"/>前獻蓋事也。「於中現我三千界」者，<anchor xml:id="nkr_note_add_0433c2601" n="0433c2601"/><anchor xml:id="beg0433c2601" n="0433c2601"/>頌<anchor xml:id="end0433c2601"/>前遍覆三
<lb n="0433c27" ed="T"/>千世界廣長悉現。「諸天龍神所居宮」等，<anchor xml:id="nkr_note_add_0433c2701" n="0433c2701"/><anchor xml:id="beg0433c2701" n="0433c2701"/>頌<anchor xml:id="end0433c2701"/>前
<lb n="0433c28" ed="T"/>天宮龍神等宮悉現蓋中。「悉現世間諸所有」
<lb n="0433c29" ed="T"/>者，<anchor xml:id="nkr_note_add_0433c2901" n="0433c2901"/><anchor xml:id="beg0433c2901" n="0433c2901"/>頌<anchor xml:id="end0433c2901"/>前須彌<name role="" type="person">鐵圍山</name>等。「十力哀現是化變」者，
<pb n="0434a" ed="T" xml:id="T38.1776.0434a"/>
<lb n="0434a01" ed="T"/>頌荷佛恩。佛具十力將德已呼名爲十力，由
<lb n="0434a02" ed="T"/>十力尊哀愍我等現此化變。「衆覩希有皆歎
<lb n="0434a03" ed="T"/>佛」者，<anchor xml:id="nkr_note_add_0434a0301" n="0434a0301"/><anchor xml:id="beg0434a0301" n="0434a0301"/>頌<anchor xml:id="end0434a0301"/>前大衆覩佛神力歎未曾有。「今稽首
<lb n="0434a04" ed="T"/>三千界尊」者，結己歸敬。</p><p xml:id="pT38p0434a0410" cb:place="inline">自下第五乘歎餘德。
<lb n="0434a05" ed="T"/>行別十五，相從爲三：初有兩行歎佛身業，中
<lb n="0434a06" ed="T"/>間六行歎佛口業，後之七行歎佛意業。就身
<lb n="0434a07" ed="T"/>業中，「大聖法王衆所歸」者，歎佛人高。「淨心<anchor xml:id="nkr_note_orig_0434001" n="0434001"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0434001" n="0434001"/><anchor xml:id="beg0434001" n="0434001"/>觀<anchor xml:id="end0434001"/>
<lb n="0434a08" ed="T"/>佛靡不忻」者，歎佛身妙。靡猶無也。以佛身妙，
<lb n="0434a09" ed="T"/>淨心<anchor xml:id="nkr_note_add_0434a0901" n="0434a0901"/><anchor xml:id="beg0434a0901" n="0434a0901"/>觀<anchor xml:id="end0434a0901"/>者無不忻慶，除邪謗人。「各見世尊在
<lb n="0434a10" ed="T"/>其前」者，歎佛化巧。以化巧故，有感斯現。佛已
<lb n="0434a11" ed="T"/>過去業得此妙身相，無心於彼此而能應一
<lb n="0434a12" ed="T"/>切。「斯則神力不共法」者，結歎顯勝。亦得名爲
<lb n="0434a13" ed="T"/>結歎顯異。他無此力，故云不共。就歎口中，初
<lb n="0434a14" ed="T"/>有兩行讚歎如來隨音異說。「佛以一音演說
<lb n="0434a15" ed="T"/>法」者，發言不異。「衆生隨類各得解」者，悟解不
<lb n="0434a16" ed="T"/>同。汎解有二：一、約眞說一。如來眞實法螺聲
<lb n="0434a17" ed="T"/>相名爲一音，衆生於中種種異解，如一眞身
<lb n="0434a18" ed="T"/>種種異見。如來眞實常寂之聲名法螺音，恒
<lb n="0434a19" ed="T"/>有恒無名常寂聲。於淨耳者無時不聞，名爲
<lb n="0434a20" ed="T"/>恒有，有非新發。無淨耳者無時暫<anchor xml:id="nkr_note_orig_0434002" n="0434002"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0434002" n="0434002"/><anchor xml:id="beg0434002" n="0434002"/>聞<anchor xml:id="end0434002"/>，名爲恒
<lb n="0434a21" ed="T"/>無，無非始然。二、就應說一。於中有二：一、約方
<lb n="0434a22" ed="T"/>言以說一音。如來或時作一胡音，衆生於中
<lb n="0434a23" ed="T"/>解種種語，餘亦如是。二、約法說一。如來或時
<lb n="0434a24" ed="T"/>說一布施名爲一音，衆生於中解種種法，餘亦
<lb n="0434a25" ed="T"/>如是。今此所論，就應辨一。等就應中，此偈約
<lb n="0434a26" ed="T"/>就方言說一，一切衆生於中解種種語，故云
<lb n="0434a27" ed="T"/>隨類各得解矣。「皆謂世尊同其語」者，謂偏同
<lb n="0434a28" ed="T"/>己。「斯則神力」，結歎顯勝。次有兩行讚歎如來
<lb n="0434a29" ed="T"/>隨法異說。「佛以一音演說法」者，發言不異。「衆
<pb n="0434b" ed="T" xml:id="T38.1776.0434b"/>
<lb n="0434b01" ed="T"/>生各各隨所解」者，悟解不同。如來或時對一
<lb n="0434b02" ed="T"/>衆生說一種法名一音說，衆生於中解種種
<lb n="0434b03" ed="T"/>義名各各解。「普得受行獲其利」者，起行異也。
<lb n="0434b04" ed="T"/>「斯則神力」，結歎顯勝。下有兩行讚歎如來隨
<lb n="0434b05" ed="T"/>心異說。「佛以一音演說法」者，發言不殊，此亦
<lb n="0434b06" ed="T"/>是其隨法一矣。「或有恐怖或歡喜」等，生心各
<lb n="0434b07" ed="T"/>異。趣說一法，有人專謂說己罪過<anchor xml:id="nkr_note_orig_0434003" n="0434003"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0434003" n="0434003"/><anchor xml:id="beg0434003" n="0434003"/>當<anchor xml:id="end0434003"/>墮惡道，
<lb n="0434b08" ed="T"/>所以恐怖；有人專謂說己善業<anchor xml:id="beg_c" type="star"/>當<anchor xml:id="end_c"/>生善處，所
<lb n="0434b09" ed="T"/>以歡喜；有人專謂呵己過非，所以厭離；有人
<lb n="0434b10" ed="T"/>專謂敎己善義，聞法生信，所以斷疑。「斯則神力」，
<lb n="0434b11" ed="T"/>結歎顯勝。下歎意中，初四行偈歎佛德備，後
<lb n="0434b12" ed="T"/>三行偈歎佛解具。前四行中，初兩行偈歎佛
<lb n="0434b13" ed="T"/>智德，後兩行偈歎佛斷德。此二之中，各分自
<lb n="0434b14" ed="T"/>利利他之別。前智德中，「稽首十力大精進」者，歎
<lb n="0434b15" ed="T"/>佛十力。力由勳成，故歎精進。「已得無畏」歎，四
<lb n="0434b16" ed="T"/>無畏。先成在己，故云已得。「住不共」者，歎佛十
<lb n="0434b17" ed="T"/>八不共法也。此歎自德。向前文中先擧其德，
<lb n="0434b18" ed="T"/>後結稽首；今此文中先彰稽首，後出其德。文
<lb n="0434b19" ed="T"/>之左右。「稽首一切大導師」者，歎其利他。下斷
<lb n="0434b20" ed="T"/>德中，先歎自德。「稽首能斷衆結縛」者，除其滅障。
<lb n="0434b21" ed="T"/>「稽首已到於彼岸」者，明證滅果。涅槃彼岸，修
<lb n="0434b22" ed="T"/>證名<anchor xml:id="nkr_note_orig_0434004" n="0434004"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0434004" n="0434004"/><anchor xml:id="beg0434004" n="0434004"/>到<anchor xml:id="end0434004"/>。亦可前言能斷結縛，離生死因；能到
<lb n="0434b23" ed="T"/>彼岸，出生死果。下歎利他。「能度世間」，謂能於
<lb n="0434b24" ed="T"/>此度衆生世間，出生死因、離生死道；能敎衆
<lb n="0434b25" ed="T"/>生出生死果、度生死因，得有餘滅；離生死道，
<lb n="0434b26" ed="T"/>得無餘滅。上明德備，下明解具。「悉知衆生來
<lb n="0434b27" ed="T"/>去相」者，明<anchor xml:id="nkr_note_add_0434b2701" n="0434b2701"/><anchor xml:id="beg0434b2701" n="0434b2701"/>能<anchor xml:id="end0434b2701"/>知<anchor xml:id="nkr_note_orig_0434005" n="0434005"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0434005" n="0434005"/><anchor xml:id="beg0434005" n="0434005"/>人<anchor xml:id="end0434005"/><anchor xml:id="nkr_note_add_0434b2702" n="0434b2702"/><anchor xml:id="beg0434b2702" n="0434b2702"/><space quantity="0"/><anchor xml:id="end0434b2702"/>。來是未來，去是過去。以偈
<lb n="0434b28" ed="T"/>迮故，不說現在。下明知法。「善於諸法得解脫」
<lb n="0434b29" ed="T"/>者，總明知法。於諸法中心無偏著，名得解脫，
<pb n="0434c" ed="T" xml:id="T38.1776.0434c"/>
<lb n="0434c01" ed="T"/>下別顯之。「不著世間如蓮華」者，於有不染，此
<lb n="0434c02" ed="T"/>明離愛。「常善入於空寂行」者，於空能解，此明
<lb n="0434c03" ed="T"/>離見。「達諸法相無罣礙」者，於有能知，此明離
<lb n="0434c04" ed="T"/>癡。「稽首如空無所依」者，於空能證，明離妄想。
<lb n="0434c05" ed="T"/>如空平等更無所依，佛亦如是，證心平等無
<lb n="0434c06" ed="T"/>所取著故無所依。獻蓋至此，望前爲正，望後
<lb n="0434c07" ed="T"/>仍有起發之義，故亦名序。</p><p xml:id="pT38p0434c0711" cb:place="inline">自下一段唯是正
<lb n="0434c08" ed="T"/>宗。因寶積請，如來正顯淨土因果。於中有二：
<lb n="0434c09" ed="T"/>一、從初乃至「隨其心淨則佛土淨」以爲初段，
<lb n="0434c10" ed="T"/>「爾時舍利永承佛威」下，爲第二段。此兩段中
<lb n="0434c11" ed="T"/>總相麁分，初段偏明淨土之因，設使擧果對
<lb n="0434c12" ed="T"/>以顯因；後段偏明淨土之果，以實細論。初段
<lb n="0434c13" ed="T"/>因於寶積啓請，具明淨土因之與果；後段因
<lb n="0434c14" ed="T"/>於舍利疑念，拂疑顯淨以成前義。前中有四：
<lb n="0434c15" ed="T"/>一、寶積等啓請爲由；二、如來讚歎勅聽許說；
<lb n="0434c16" ed="T"/>三、寶積等奉敎聽受；四、佛廣爲說。初中「寶積」，
<lb n="0434c17" ed="T"/>標列請人。「說此偈已」，結前起後。「白佛世尊」，啓
<lb n="0434c18" ed="T"/>吿所請。「皆已發心」，申己所願。前覩如來合蓋
<lb n="0434c19" ed="T"/>現變顯不思議，生心願求名爲發心。諸人齊
<lb n="0434c20" ed="T"/>發，故云皆發。發之已竟，故云已發。阿耨菩提，
<lb n="0434c21" ed="T"/>是外國語，此名無上正眞正道。阿之言無，耨
<lb n="0434c22" ed="T"/>多言上，三名爲正，藐之言眞，三復名正，<anchor xml:id="nkr_note_orig_0434006" n="0434006"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0434006" n="0434006"/><anchor xml:id="beg0434006" n="0434006"/>菩提<anchor xml:id="end0434006"/>
<lb n="0434c23" ed="T"/>稱道。期求此道，名爲發心。菩提心義，後當
<lb n="0434c24" ed="T"/>具論。何故噵此？心爲行本。明已有本，唯須修
<lb n="0434c25" ed="T"/>行，生後請也。「願聞得」下，正宣請辭。「願聞得佛
<lb n="0434c26" ed="T"/>國土淸淨」，彰己所求，求聞常果。願聞得佛，求
<lb n="0434c27" ed="T"/>聞正果；願聞土淨，求聞依果。此求依果，約正
<lb n="0434c28" ed="T"/>以辨。「唯世尊說諸菩薩淨土行」者，請說土因。
<lb n="0434c29" ed="T"/>唯是敬辭，亦是專義。專求如來說淨土行，故
<pb n="0435a" ed="T" xml:id="T38.1776.0435a"/>
<lb n="0435a01" ed="T"/>言唯願。前就果德彰己願聞，略不請說；此就
<lb n="0435a02" ed="T"/>因行唯明請說，不彰願聞。言之隱顯，道理齊
<lb n="0435a03" ed="T"/>通。</p><p xml:id="pT38p0435a0302" cb:place="inline">自下第二如來歎問勅聽許說。先歎、次勅、
<lb n="0435a04" ed="T"/>後許宣說。歎中「善哉」，是總歎也。善猶好也，所
<lb n="0435a05" ed="T"/>請事善。哉是助辭。「乃能爲諸菩薩問」等，出其
<lb n="0435a06" ed="T"/>善事。乃者是其希越之辭。無量衆生皆不能
<lb n="0435a07" ed="T"/>問，至汝方堪，故曰乃能。前兩句中，據後以歎，
<lb n="0435a08" ed="T"/>是故偏言爲諸菩薩問淨土行。若就前句，應
<lb n="0435a09" ed="T"/>言乃能願聞得佛國土淸淨，略不云耳。「諦聽
<lb n="0435a10" ed="T"/>善思」，勅誡辭也。諦謂審諦，善謂委善。諦聽得
<lb n="0435a11" ed="T"/>聞，善思得義，故竝勅之。念能堅持文義不<anchor xml:id="nkr_note_orig_0435001" n="0435001"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0435001" n="0435001"/><anchor xml:id="beg0435001" n="0435001"/>失<anchor xml:id="end0435001"/>，
<lb n="0435a12" ed="T"/>故復敎念。爲汝許說。</p><p xml:id="pT38p0435a1209" cb:place="inline">「於是寶積及五百」等，是
<lb n="0435a13" ed="T"/>第三段，奉敎聽受。</p><p xml:id="pT38p0435a1308" cb:place="inline">自下第四，佛爲廣說。於中
<lb n="0435a14" ed="T"/>應先解淨土義然後釋文。義如別章。文中有
<lb n="0435a15" ed="T"/>二：一約大悲隨有之行，宣說衆生以爲佛土；
<lb n="0435a16" ed="T"/>二「眞心」下，約就出世順菩提行，說直心等而爲
<lb n="0435a17" ed="T"/>佛土。前中有三：一、總說衆生以爲佛土。二、「所
<lb n="0435a18" ed="T"/>以」<anchor xml:id="nkr_note_add_0435a1801" n="0435a1801"/><anchor xml:id="beg0435a1801" n="0435a1801"/>下<anchor xml:id="end0435a1801"/>釋前衆生爲佛土義。取土爲生，故名衆
<lb n="0435a19" ed="T"/>生以爲佛土。三、「所以」下，轉釋爲生取佛土義。
<lb n="0435a20" ed="T"/>初中「衆生之類是佛土」者，緣中說土。土因悲
<lb n="0435a21" ed="T"/>得，悲由生起，以有衆生菩薩起悲，悲故得土，
<lb n="0435a22" ed="T"/>故名衆生爲佛土耳。無限大悲，等衆生界情
<lb n="0435a23" ed="T"/>無分限，故名一切衆生之類悉爲佛土。第二
<lb n="0435a24" ed="T"/>釋中，「所以者何」，問前起後。土是己報，所以乃
<lb n="0435a25" ed="T"/>說他衆生類爲我佛土。下對釋之，釋意如前。
<lb n="0435a26" ed="T"/>菩薩取土原爲衆生，得土由生，故名衆生而
<lb n="0435a27" ed="T"/>爲佛土。文中四句：前二爲於地前衆生，後二
<lb n="0435a28" ed="T"/>爲於地上衆生。前兩句中，化始調終。化者化
<lb n="0435a29" ed="T"/>於種性已前，令生信解。調者，種性已上，令起
<pb n="0435b" ed="T" xml:id="T38.1776.0435b"/>
<lb n="0435b01" ed="T"/>行修。亦可化者化令生善，善心先無今忽令
<lb n="0435b02" ed="T"/>有，故名爲化。言調伏者，調令離過，離過順法
<lb n="0435b03" ed="T"/>故名調伏。「隨所化生而取佛土」者，爲依淨土
<lb n="0435b04" ed="T"/>化人生善，故<anchor xml:id="nkr_note_orig_0435002" n="0435002"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0435002" n="0435002"/><anchor xml:id="beg0435002" n="0435002"/><space quantity="0"/><anchor xml:id="end0435002"/>取佛土。如彌陀界，一生其中
<lb n="0435b05" ed="T"/>永善不退。「爲調衆生而取土」者，爲依淨土調
<lb n="0435b06" ed="T"/>人離惡，故取佛土。如彌陀界，一生其中永離
<lb n="0435b07" ed="T"/>諸過。後兩句中「入佛慧」者，趣入佛果，「起菩薩
<lb n="0435b08" ed="T"/>根」，修起因行。亦可入慧是慧莊嚴，起菩薩根
<lb n="0435b09" ed="T"/>是福莊嚴。文中初言「應以何國入佛慧」者，隨
<lb n="0435b10" ed="T"/>物所宜，故言應以。爲依淨土攝諸菩薩修慧莊
<lb n="0435b11" ed="T"/>嚴故取佛土。初地已上，皆入三世諸佛智地，
<lb n="0435b12" ed="T"/>爲敎衆生入是智地，故取佛土。「應以何國起
<lb n="0435b13" ed="T"/>菩薩根而取土」者，應以如前。爲依淨土攝諸
<lb n="0435b14" ed="T"/>菩薩修福莊嚴故取佛土。菩薩所行能爲佛
<lb n="0435b15" ed="T"/>本，就人以彰名菩薩根。亦可菩薩行中根起，
<lb n="0435b16" ed="T"/>初爲後本，名菩薩根。但諸衆生藉處不同，起
<lb n="0435b17" ed="T"/><anchor xml:id="nkr_note_orig_0435003" n="0435003"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0435003" n="0435003"/><anchor xml:id="beg0435003" n="0435003"/><space quantity="0"/><anchor xml:id="end0435003"/>道各異，是故竝言應以何國菩薩爲之取
<lb n="0435b18" ed="T"/>種種土。</p><p xml:id="pT38p0435b1804" cb:place="inline">問曰：所取爲眞爲應？體卽是眞，用相
<lb n="0435b19" ed="T"/>是應。應必依眞，故爲現應而取眞土。</p><p xml:id="pT38p0435b1915" cb:place="inline">自下第
<lb n="0435b20" ed="T"/>三轉釋爲生取佛土義。先問、後解。所以問也，
<lb n="0435b21" ed="T"/>問有兩意：一問菩薩得土自安，所以偏言爲
<lb n="0435b22" ed="T"/>生者何？二問觀空破相之慧，能治染過可得淨
<lb n="0435b23" ed="T"/>土。爲生是其取有之心，所以能得淨土者何？
<lb n="0435b24" ed="T"/><anchor xml:id="nkr_note_orig_0435004" n="0435004"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0435004" n="0435004"/><anchor xml:id="beg0435004" n="0435004"/>下<anchor xml:id="end0435004"/>對釋之，兩意別解。菩薩取國，皆爲饒益諸
<lb n="0435b25" ed="T"/>衆生故，解初意也。得雖自安，取土之意原爲
<lb n="0435b26" ed="T"/>衆生，故說爲生而取土耳。「譬如人」下，釋後意
<lb n="0435b27" ed="T"/>也。釋意如何？淨土是其功德之果，唯空不成，
<lb n="0435b28" ed="T"/>故爲衆生能得淨土。先喩、後合。「如人欲於空
<lb n="0435b29" ed="T"/>地造立宮室，隨意無礙」，順擧其得。人喩菩薩，
<pb n="0435c" ed="T" xml:id="T38.1776.0435c"/>
<lb n="0435c01" ed="T"/>修起淨土名造宮室。依空修慧、依有起悲，名
<lb n="0435c02" ed="T"/>爲空地。用此求土，得土不難，名爲無礙。「若依
<lb n="0435c03" ed="T"/>虛空終不能成」，擧<anchor xml:id="nkr_note_orig_0435005" n="0435005"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0435005" n="0435005"/><anchor xml:id="beg0435005" n="0435005"/>失<anchor xml:id="end0435005"/>顯德。捨有純空，無得土
<lb n="0435c04" ed="T"/>義，故能不成。下合顯法，先合前得。菩薩合人，
<lb n="0435c05" ed="T"/>辨法同喩，故曰如是。爲成衆生，合於地也。空
<lb n="0435c06" ed="T"/>略不合。願取佛國，合造宮室。隨意無礙，略而
<lb n="0435c07" ed="T"/>不合。「願取佛國非於空」者，合後<anchor xml:id="fxT38p0435c01"/><anchor xml:id="nkr_note_add_0435c0701" n="0435c0701"/><anchor xml:id="beg0435c0701" n="0435c0701"/>失<anchor xml:id="end0435c0701"/>也。純空
<lb n="0435c08" ed="T"/>不成，故言非矣。</p><p xml:id="pT38p0435c0807" cb:place="inline">自<anchor xml:id="nkr_note_add_0435c0801" n="0435c0801"/><anchor xml:id="beg0435c0801" n="0435c0801"/>下<anchor xml:id="end0435c0801"/>第二，明其出世順菩提
<lb n="0435c09" ed="T"/>行爲淨土因。於中有二：一、明行體；二、「如是寶
<lb n="0435c10" ed="T"/>積隨其直心則能發」下，明其行修次第成義。
<lb n="0435c11" ed="T"/>就前段中有十七句，一一句中皆先擧因對
<lb n="0435c12" ed="T"/>上請中願說菩薩淨土之行，後擧其果對上
<lb n="0435c13" ed="T"/>請中願聞得佛國土淸淨。文中皆言菩薩成
<lb n="0435c14" ed="T"/>佛，對前請中願聞得佛。「不諂衆生來生其國」
<lb n="0435c15" ed="T"/>等，對前願聞國土淸淨，此義須知。文中有二：
<lb n="0435c16" ed="T"/>一、修善法起淨土行；二、「說除難」下，明離惡法捨
<lb n="0435c17" ed="T"/>穢土行。前修善中三句分別：一、約因。相從爲
<lb n="0435c18" ed="T"/>三：一、起行心；二、「布施」下明所起行；三、「迴向」下
<lb n="0435c19" ed="T"/>明轉行心。二、就果分別。汎論土果有三莊嚴：
<lb n="0435c20" ed="T"/>一、事莊嚴，謂衆寶等；二、法莊嚴，風鈴樹等皆
<lb n="0435c21" ed="T"/>宣法音；三、人莊嚴，勝善衆生居住其中。今此
<lb n="0435c22" ed="T"/>文中，從初乃至三十七品，是淨土來，明人莊
<lb n="0435c23" ed="T"/>嚴，皆說善人來生其國；迴向一句，明事莊嚴
<lb n="0435c24" ed="T"/>及法莊嚴。故下文言「得一切具足功德國土」。
<lb n="0435c25" ed="T"/>理實齊通，語之隱顯。三、隨文釋。就因三中，先
<lb n="0435c26" ed="T"/>解初段起行之心。心別有三：一是直心、二是
<lb n="0435c27" ed="T"/>深心、三大乘心。此大乘心，下先嚴中名菩提
<lb n="0435c28" ed="T"/>心。下先嚴中更有一種，名發行心，此中略無。
<lb n="0435c29" ed="T"/>起行之意名發行心。初言「直心是淨土」者，對
<pb n="0436a" ed="T" xml:id="T38.1776.0436a"/>
<lb n="0436a01" ed="T"/>果辨因。對前唯願說淨土行。淨妙之果虛心
<lb n="0436a02" ed="T"/>不得，故須宣說直心爲因。直心有二，如《涅槃》，
<lb n="0436a03" ed="T"/>一、自行直，起行不虛；二、化他行直，利物不曲。
<lb n="0436a04" ed="T"/><anchor xml:id="nkr_note_orig_0436001" n="0436001"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0436001" n="0436001"/><anchor xml:id="beg0436001" n="0436001"/>此<anchor xml:id="end0436001"/>能得淨土之果。世尊因中而與果名，故說
<lb n="0436a05" ed="T"/>直心以爲淨土。其猶世人說食爲命，餘行皆
<lb n="0436a06" ed="T"/>爾。「菩薩成佛不諂衆生來生其國」，明因得果，
<lb n="0436a07" ed="T"/>亦得名爲擧果顯因。此卽對上願聞得佛國
<lb n="0436a08" ed="T"/>土淸淨。菩薩成佛，是得佛也。不諂衆生來生，
<lb n="0436a09" ed="T"/>是土淨也。不諂由是直心<anchor xml:id="nkr_note_orig_0436002" n="0436002"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0436002" n="0436002"/><anchor xml:id="beg0436002" n="0436002"/>別<anchor xml:id="end0436002"/>稱。菩薩自直，安
<lb n="0436a10" ed="T"/>能使他直心衆生來生其國？解有四義。一、以
<lb n="0436a11" ed="T"/>直心淨業之力，自然還感彼不諂衆生來生其
<lb n="0436a12" ed="T"/>國。如屠殺人，自然還感彼屠殺衆生來生家。
<lb n="0436a13" ed="T"/>二、由自直心，令他直心衆生樂見愛好親近，
<lb n="0436a14" ed="T"/>故令不諂衆生來生。三、自直敎他，所敎衆生
<lb n="0436a15" ed="T"/>還來歸從，故令不諂衆生來生其國。四、由直
<lb n="0436a16" ed="T"/>心得好淨土，以土好故物皆樂住，故令不諂
<lb n="0436a17" ed="T"/>衆生來生。餘行悉爾。第二深心，對果辨因。信
<lb n="0436a18" ed="T"/>樂<anchor xml:id="nkr_note_orig_0436003" n="0436003"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0436003" n="0436003"/><anchor xml:id="beg0436003" n="0436003"/>慇<anchor xml:id="end0436003"/>至，名曰深心。故《地論》言「其深心者，謂信
<lb n="0436a19" ed="T"/>樂等。」「菩薩成」等，明因得果。言「具功德衆生生」
<lb n="0436a20" ed="T"/>者，深心是其諸行之因，能生諸德，以是力故
<lb n="0436a21" ed="T"/>還令具德衆生來生。言「大乘心是淨土」者，對
<lb n="0436a22" ed="T"/>果辨因。此乃名其求佛之心爲大乘心。行能
<lb n="0436a23" ed="T"/>運通，目之爲乘。乘中莫加，謂之爲大。又佛菩
<lb n="0436a24" ed="T"/>薩名爲大，大<anchor xml:id="nkr_note_orig_0436004" n="0436004"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0436004" n="0436004"/><anchor xml:id="beg0436004" n="0436004"/>今<anchor xml:id="end0436004"/>所乘名爲大乘，求此之意名
<lb n="0436a25" ed="T"/>大乘心。有經亦言菩提心，是皆得無傷。由是
<lb n="0436a26" ed="T"/>得土，故名淨土。得果可知。上來明其起行之
<lb n="0436a27" ed="T"/>心，下次明其心所起行。於中有二：一、明行體；
<lb n="0436a28" ed="T"/>二、「三十七」下，行熟成道。前行體中，六度自利；
<lb n="0436a29" ed="T"/>「四無量」下，明其利他。就自利中，「布施」擧因，「菩
<pb n="0436b" ed="T" xml:id="T38.1776.0436b"/>
<lb n="0436b01" ed="T"/>薩成」下明因得果。「一切能捨」猶是布施。由自
<lb n="0436b02" ed="T"/>施故，感彼衆生來生其國。「持戒」擧因，「菩薩成」
<lb n="0436b03" ed="T"/>下明因得果。言「十善道滿願衆生來生國」者，
<lb n="0436b04" ed="T"/>十善是戒，行十善道戒行是也。言滿願者，戒
<lb n="0436b05" ed="T"/>心極也。以自持戒，故令十善滿願衆生來生
<lb n="0436b06" ed="T"/>其國。「忍辱」擧因，下明得果，經文不同。又經直
<lb n="0436b07" ed="T"/>言「三十二相莊嚴衆生來生其國」，此直擧果。
<lb n="0436b08" ed="T"/>是義云何？修忍離瞋，得端正報，菩薩自修忍
<lb n="0436b09" ed="T"/>辱也。行得相好，未來還有修行忍辱得相衆
<lb n="0436b10" ed="T"/>生來生其國。有經說言「三十二相柔和衆生
<lb n="0436b11" ed="T"/>來生其國」，此通因說。柔和是忍辱之別稱，菩
<lb n="0436b12" ed="T"/>薩自修忍辱柔和得相好果，未來還有如是
<lb n="0436b13" ed="T"/>衆生來生其國。三十二相，如《涅槃》說，《地持》亦
<lb n="0436b14" ed="T"/>有。諸行皆得，且就忍論。「精進」擧因，「菩薩成」下
<lb n="0436b15" ed="T"/>明因得果。「勤修一切」猶是精進。「禪定」擧因，
<lb n="0436b16" ed="T"/>「菩薩成」下明因得果。「攝心不亂」猶是禪定。「智
<lb n="0436b17" ed="T"/>慧」擧因，「菩薩成」下明因得果。「正定衆生來生
<lb n="0436b18" ed="T"/>國」者，種性已上名正定聚。慧行成者住正定
<lb n="0436b19" ed="T"/><anchor xml:id="nkr_note_orig_0436005" n="0436005"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0436005" n="0436005"/><anchor xml:id="beg0436005" n="0436005"/>衆<anchor xml:id="end0436005"/>，住正定者由慧行成就。由自修慧正定不
<lb n="0436b20" ed="T"/>退，還令如是衆生來生。下利他中，初四無量，
<lb n="0436b21" ed="T"/>明利他心；第二四攝，明利他行；第三方便，明
<lb n="0436b22" ed="T"/>利他智。利他心中，「四無量心是菩薩土」，對果
<lb n="0436b23" ed="T"/>辨因。慈悲喜捨是四無量，義如後釋。「菩薩成」
<lb n="0436b24" ed="T"/>下，明因得果。愛憐名慈，惻愴曰悲，慶悅名喜，
<lb n="0436b25" ed="T"/><anchor xml:id="nkr_note_orig_0436006" n="0436006"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0436006" n="0436006"/><anchor xml:id="beg0436006" n="0436006"/>亡<anchor xml:id="end0436006"/>懷稱捨。心無存著，故曰亡懷。利他行中，
<lb n="0436b26" ed="T"/>四攝擧因，布施、愛語、利益、同事是其四也，義
<lb n="0436b27" ed="T"/>如別彰。此應具論，今且釋名。布施如上。因
<lb n="0436b28" ed="T"/>其布施，錄物從道，名布施攝。此與檀度有何
<lb n="0436b29" ed="T"/>差別？同體義分。直爾與財名爲檀度；因其與
<pb n="0436c" ed="T" xml:id="T38.1776.0436c"/>
<lb n="0436c01" ed="T"/>財錄人從道，名布施攝。美辭可翫，名爲愛語；
<lb n="0436c02" ed="T"/>因其愛語錄物從道，名愛語攝。言利益者，經
<lb n="0436c03" ed="T"/>論之中亦名利行，通釋是一。於中別事饒潤
<lb n="0436c04" ed="T"/>名爲利益，化之起道說爲利行，因其利行錄
<lb n="0436c05" ed="T"/>人從道名利益攝。言同利者，經論之中亦名
<lb n="0436c06" ed="T"/>同事、亦名同行、亦名同利，通釋是一。於中別
<lb n="0436c07" ed="T"/>分，事中共同名爲同事，行中同修名爲同行，
<lb n="0436c08" ed="T"/>成德共同名爲同利。初下、次中、第三是上。因
<lb n="0436c09" ed="T"/>同錄生名同事攝、同行攝等。「菩薩成」下，明因
<lb n="0436c10" ed="T"/>得果。「解脫所攝衆生生」者，自以四攝攝取衆
<lb n="0436c11" ed="T"/>生令解脫故，未來成時，還有出世解脫所攝衆
<lb n="0436c12" ed="T"/>生來生其國。利他智中，「方便」擧因。化智善巧
<lb n="0436c13" ed="T"/>名爲方便，此應宣說四無礙慧爲方便矣，故
<lb n="0436c14" ed="T"/>下宣說「無礙衆生來生其國」，得果可知。上來
<lb n="0436c15" ed="T"/>明行，<anchor xml:id="nkr_note_orig_0436007" n="0436007"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0436007" n="0436007"/><anchor xml:id="beg0436007" n="0436007"/>下次明<anchor xml:id="end0436007"/>其道，行熟虛通，說爲道矣。道行衆
<lb n="0436c16" ed="T"/>多，今此略擧三十七品。「三十七品是菩薩
<lb n="0436c17" ed="T"/>土」，對果辨因，義如後釋。「菩薩成」下，明因得果。
<lb n="0436c18" ed="T"/>「念處、正勤、神足、根、力、覺道衆生來生國」者，還是
<lb n="0436c19" ed="T"/>具道衆生來生。念謂四念，身、受、心、法是其四
<lb n="0436c20" ed="T"/>也。勤謂四勤，未生諸惡令其不生、已生令滅，
<lb n="0436c21" ed="T"/>未生諸善令其得生、已生令廣，是其四也。言
<lb n="0436c22" ed="T"/>神足者，四如意足，欲定、<anchor xml:id="nkr_note_orig_0436008" n="0436008"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0436008" n="0436008"/><anchor xml:id="beg0436008" n="0436008"/>精<anchor xml:id="end0436008"/>進定、念定、慧定是
<lb n="0436c23" ed="T"/>其四也。根謂五根，信、進、念、定、慧是其五也。力
<lb n="0436c24" ed="T"/>謂五力，名同五根。覺謂七覺，念、擇、精進、猗、喜、
<lb n="0436c25" ed="T"/>定、捨是其七也。道謂八道，正見、正思惟、正語、
<lb n="0436c26" ed="T"/>正命、正業、正精進、正念、正定是其八也。以自修
<lb n="0436c27" ed="T"/>故，令此衆生來生其國。上來明行，下明迴向
<lb n="0436c28" ed="T"/>轉行之心。以迴向力，令前諸行捨遠諸有、趣向
<lb n="0436c29" ed="T"/>涅槃，故名轉行。「迴向」擧因，迴己善法有所趣
<pb n="0437a" ed="T" xml:id="T38.1776.0437a"/>
<lb n="0437a01" ed="T"/>向，故名迴向。迴向有三：一、菩提迴向，用己善
<lb n="0437a02" ed="T"/>根求大菩提；二衆生迴向，用己善根迴施衆
<lb n="0437a03" ed="T"/>生；三實際迴向，用己善根迴求實際。廣如別
<lb n="0437a04" ed="T"/>章，此應具論。「菩薩成時」，明因得果。亦得<anchor xml:id="nkr_note_orig_0437001" n="0437001"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0437001" n="0437001"/><anchor xml:id="beg0437001" n="0437001"/><space quantity="0"/><anchor xml:id="end0437001"/>
<lb n="0437a05" ed="T"/>名爲擧果顯因。言「得具足功德國」者，上來諸
<lb n="0437a06" ed="T"/>句明人莊嚴，以說善人來生其國。此句明事
<lb n="0437a07" ed="T"/>及法莊嚴，故說具足功德國土。衆寶莊嚴及
<lb n="0437a08" ed="T"/>諸佛法，名爲具足功德國矣。上來修善起淨
<lb n="0437a09" ed="T"/>土行；下明離過捨穢土行，所得國土無諸穢
<lb n="0437a10" ed="T"/>惡。於中三句：初說除難敎他離過，後二自離。
<lb n="0437a11" ed="T"/>前敎他中，「說除八難是<anchor xml:id="nkr_note_orig_0437002" n="0437002"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0437002" n="0437002"/><anchor xml:id="beg0437002" n="0437002"/><space quantity="0"/><anchor xml:id="end0437002"/>淨土」者，對果辨因，
<lb n="0437a12" ed="T"/>敎他除難爲土因矣。何者八難？三塗爲三。人
<lb n="0437a13" ed="T"/>中有四：一是生盲難生等聾；二是世智辨聰之
<lb n="0437a14" ed="T"/>難，謂惡邪見；三是佛前佛後之難，無佛法時；
<lb n="0437a15" ed="T"/>四欝單越難。四中初一就苦說難、第二就惡，此
<lb n="0437a16" ed="T"/>二<anchor xml:id="nkr_note_orig_0437003" n="0437003"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0437003" n="0437003"/><anchor xml:id="beg0437003" n="0437003"/>當<anchor xml:id="end0437003"/>體，第三就時、第四就處，通前爲七。八
<lb n="0437a17" ed="T"/>長壽天難，謂色無色界。在此無有初入聖道，
<lb n="0437a18" ed="T"/>故名爲難，除辟支佛。敎人修治捨離此難，故
<lb n="0437a19" ed="T"/>名說除。修何等治能除八難？依如《成實》，天人
<lb n="0437a20" ed="T"/>四輪能治八難：一住善處，謂生中國，對治五
<lb n="0437a21" ed="T"/>難，三塗、欝單及長壽天。二依善人，謂値佛世，
<lb n="0437a22" ed="T"/>對治佛前佛後之難。三自發正願，謂正見心，
<lb n="0437a23" ed="T"/>對治世智辨聰。四宿殖善根，對治生盲聾等
<lb n="0437a24" ed="T"/>難。若直約行以論對治，受持淨戒，治三塗難；
<lb n="0437a25" ed="T"/>樂行法施，遠離法慳，對治生盲生聾等難；修正
<lb n="0437a26" ed="T"/>信解，治辨聰難；親近善友願値佛世，對治佛前
<lb n="0437a27" ed="T"/>佛後之難；願生中國，對治欝單越、長壽天難。
<lb n="0437a28" ed="T"/>敎人除難能得淨國，故說爲土。「菩薩成」下，明
<lb n="0437a29" ed="T"/>因得果。「國土無有三惡八難」，無惡果也。敎人
<pb n="0437b" ed="T" xml:id="T38.1776.0437b"/>
<lb n="0437b01" ed="T"/>除難以爲因故，淨土無之。離辨聰難應是無
<lb n="0437b02" ed="T"/>因，云何通名無果乎？《涅槃經》說一闡提等名
<lb n="0437b03" ed="T"/>爲報<anchor xml:id="nkr_note_orig_0437004" n="0437004"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0437004" n="0437004"/><anchor xml:id="beg0437004" n="0437004"/>障<anchor xml:id="end0437004"/>，多世積習方成就故，是故離此亦名
<lb n="0437b04" ed="T"/>無果。就後兩句自離過中，「自守戒行不譏彼
<lb n="0437b05" ed="T"/>闕是淨土」者，持出家戒，離<anchor xml:id="nkr_note_orig_0437005" n="0437005"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0437005" n="0437005"/><anchor xml:id="beg0437005" n="0437005"/>通<anchor xml:id="end0437005"/>過也。己無毀犯
<lb n="0437b06" ed="T"/>名自守戒，不觀他失名不譏闕。此擧因也。「菩
<lb n="0437b07" ed="T"/>薩成時」，明因得果。「國土無有犯禁名」者，無惡
<lb n="0437b08" ed="T"/>因也。尙無犯名，焉有犯事？擧此以顯畢竟淨
<lb n="0437b09" ed="T"/>矣。行十善道是淨土者，持在家戒，離俗過也。
<lb n="0437b10" ed="T"/>如《涅槃經》第四德中亦廣宣說十善道法爲淨
<lb n="0437b11" ed="T"/>土因，共此相似。身離三邪、口無四過、意無三
<lb n="0437b12" ed="T"/>惡，是其十也。此十<anchor xml:id="nkr_note_orig_0437006" n="0437006"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0437006" n="0437006"/><anchor xml:id="beg0437006" n="0437006"/>順<anchor xml:id="end0437006"/>益，名之爲善。道義有
<lb n="0437b13" ed="T"/>二：對思心，通暢前思名之爲道；若對後果，通
<lb n="0437b14" ed="T"/>人至果目之爲道。此有五階，如經說，所謂凡
<lb n="0437b15" ed="T"/>夫、聲聞、緣覺、菩薩、佛十善，廣如別章。菩薩具
<lb n="0437b16" ed="T"/>修而爲土因，故言是土。下明得果，通明十善
<lb n="0437b17" ed="T"/>因果衆生來生其國。「命不中夭」，無殺生果；言
<lb n="0437b18" ed="T"/>「大富」者，無劫盜果。此明無果。言「梵行」者，無邪
<lb n="0437b19" ed="T"/>婬行；「所言誠諦」，無妄語行；「常以軟語」，無惡口
<lb n="0437b20" ed="T"/>行。此明無因。「眷屬不離」，無兩舌果；「善和諍訟」，
<lb n="0437b21" ed="T"/>無兩舌行；「言必饒益」，無<g ref="#CB02447">䛴</g>語行。言「不嫉」者，無
<lb n="0437b22" ed="T"/>貪嫉行；言「不恚」者，無瞋恚行；言「正見」者，無邪
<lb n="0437b23" ed="T"/>見行。自修十善而爲因故，感此衆生來生其
<lb n="0437b24" ed="T"/>國。此後三句，通亦是其人莊嚴矣。</p><p xml:id="pT38p0437b2414" cb:place="inline">上明行體，
<lb n="0437b25" ed="T"/>下明行修次第成義。於中初別、後總結勸。別
<lb n="0437b26" ed="T"/>中初言「如是寶積」，總以吿發。如下所說其事
<lb n="0437b27" ed="T"/>實是，故曰如是。「隨其<anchor xml:id="nkr_note_orig_0437007" n="0437007"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0437007" n="0437007"/><anchor xml:id="beg0437007" n="0437007"/>直<anchor xml:id="end0437007"/>心」，是種性心。種性已
<lb n="0437b28" ed="T"/>上心無邪僞，故名爲直。「則能發行」，是解行心。
<lb n="0437b29" ed="T"/>解行發求出世間行，故名發行。「隨其發行」，因前
<pb n="0437c" ed="T" xml:id="T38.1776.0437c"/>
<lb n="0437c01" ed="T"/>起後。「得深心」者，初地心也。初地已上信樂<anchor xml:id="nkr_note_orig_0437008" n="0437008"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0437008" n="0437008"/><anchor xml:id="beg0437008" n="0437008"/>慇<anchor xml:id="end0437008"/>
<lb n="0437c02" ed="T"/>至，故曰深心。「隨其深心則意調伏」，是二地行。
<lb n="0437c03" ed="T"/>第二地中持戒離過，名爲調伏。故彼二地十
<lb n="0437c04" ed="T"/>直心中，宣說軟心、調伏心矣。「隨其調伏則如
<lb n="0437c05" ed="T"/>說行」，是三地行。依聞修宣，名如說行。故三地
<lb n="0437c06" ed="T"/>云如說行者乃得佛法，不可但以口言得淨
<lb n="0437c07" ed="T"/>入諸禪等。「隨如說行則能迴向」，是其四五六
<lb n="0437c08" ed="T"/>地行。修習順忍趣向無生，故曰迴向。「隨其迴
<lb n="0437c09" ed="T"/>向則有方便」，是七地。修習十方便慧，名爲方
<lb n="0437c10" ed="T"/>便。「隨其方便則成生」者，還是七地發起勝行，
<lb n="0437c11" ed="T"/>亦可七地修無量種化衆生德，名成衆生。「隨
<lb n="0437c12" ed="T"/>成衆生則佛土淨」，是八地行。八地修習淨佛
<lb n="0437c13" ed="T"/>國土，名佛土淨。「隨佛土淨則說法淨」，是九地
<lb n="0437c14" ed="T"/>行。九地辯才爲人說法，名說法淨。「隨說法淨
<lb n="0437c15" ed="T"/>則智慧淨」，是十地行。十地成就智波羅蜜，名
<lb n="0437c16" ed="T"/>智慧淨。「隨智慧淨則心淨」者，金剛心淨。隨其
<lb n="0437c17" ed="T"/>心淨，因前起後，則一切功德淨、佛果淨也，由
<lb n="0437c18" ed="T"/>金剛心得佛一切淨功德矣，淨土之果卽是
<lb n="0437c19" ed="T"/>一切德淨所攝。上來別論。下總結勸。前諸句
<lb n="0437c20" ed="T"/>中據後以勸，餘略不論。言「是故」者，是前心淨，
<lb n="0437c21" ed="T"/>得佛一切功德淨土故。「若菩薩欲得淨土<anchor xml:id="nkr_note_add_0437c2101" n="0437c2101"/><anchor xml:id="beg0437c2101" n="0437c2101"/>當<anchor xml:id="end0437c2101"/>
<lb n="0437c22" ed="T"/>淨其心」者，擧果勸因。「隨其心淨則佛土淨」，明
<lb n="0437c23" ed="T"/>因得果。有人宣說心淨在果。當應不然，下文
<lb n="0437c24" ed="T"/>宣說「爲菩薩時意豈不淨」，意猶是心，明不在
<lb n="0437c25" ed="T"/>果。上來正顯淨土因果。</p><p xml:id="pT38p0437c2510" cb:place="inline">自下第二，拂疑顯淨。
<lb n="0437c26" ed="T"/>何故須然？前說淨土因得淨土果。而佛自身
<lb n="0437c27" ed="T"/>現居穢國，事與言乖、所說難信，故須拂疑以
<lb n="0437c28" ed="T"/>成前義。諸經多爾。故《涅槃》中佛說菩薩修淨
<lb n="0437c29" ed="T"/>佛土，德王卽問：「如來何故不修淨土，自居穢
<pb n="0438a" ed="T" xml:id="T38.1776.0438a"/>
<lb n="0438a01" ed="T"/>國？」佛卽答之：「我土常淨。」與此相似。文中有三：
<lb n="0438a02" ed="T"/>一、舍利弗疑念起發；二、「佛知念」下，對之顯淨；
<lb n="0438a03" ed="T"/>三、「常佛現此嚴淨時」下，明化利益。初中「爾時」，
<lb n="0438a04" ed="T"/>生念時也，謂此說時。言「舍利弗」，擧疑念人。經
<lb n="0438a05" ed="T"/>中亦名秋露子，又亦名爲憂波提舍。舍利，母
<lb n="0438a06" ed="T"/>名，母眼似舍利，此翻名身。弗多羅者，此翻名
<lb n="0438a07" ed="T"/>子。舍利之子，名舍利弗。秋露子者，母名，其母
<lb n="0438a08" ed="T"/>眼似秋露鳥眼，故名秋露。約母以別，名秋露
<lb n="0438a09" ed="T"/>子。憂波提舍，此名爲論。其人聰慧善能難論，
<lb n="0438a10" ed="T"/>從此呼之爲優波提舍。何故此人偏獨疑念？
<lb n="0438a11" ed="T"/>良以其人聰慧第一，能於深法生疑起發，故偏
<lb n="0438a12" ed="T"/>疑念。下文數爾。「承佛威神」，生念所由。<anchor xml:id="nkr_note_orig_0438001" n="0438001"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0438001" n="0438001"/><anchor xml:id="beg0438001" n="0438001"/>下<anchor xml:id="end0438001"/>稟
<lb n="0438a13" ed="T"/>上力，說之爲承。威者威德，神者神力。此承如
<lb n="0438a14" ed="T"/>來<anchor xml:id="nkr_note_orig_0438002" n="0438002"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0438002" n="0438002"/><anchor xml:id="beg0438002" n="0438002"/>意力加被<anchor xml:id="end0438002"/>，故生疑念。何故須然？因此疑念
<lb n="0438a15" ed="T"/>廣有開發、所起事大，故須承矣。噵承佛威，明
<lb n="0438a16" ed="T"/>念契常。「作是念者」，正起疑心。下顯疑相。「若菩
<lb n="0438a17" ed="T"/>薩心淨」，牒佛上言。生疑由此，所以牒之。下約
<lb n="0438a18" ed="T"/>生疑。「我世尊者」，擧所疑人。爲簡前他方淨土
<lb n="0438a19" ed="T"/>之佛，是故標言我世尊矣。此佛居穢，有疑可
<lb n="0438a20" ed="T"/>怪，故須別標。佛備衆德爲世欽仰，故號世尊，
<lb n="0438a21" ed="T"/>化我之尊名我世尊。「本爲菩薩意豈不淨，而
<lb n="0438a22" ed="T"/>是佛土不淨若此」，出所疑事。本爲菩薩意豈
<lb n="0438a23" ed="T"/>不淨，準果撿因，疑無淨心。意猶心也，豈謂可
<lb n="0438a24" ed="T"/>也。佛前自說心淨土淨，佛今自身住不淨土，
<lb n="0438a25" ed="T"/>本在因中爲菩薩時所有心意豈不淨也，而
<lb n="0438a26" ed="T"/>是佛土不淨若此？將因驗果，怪無淨土。本
<lb n="0438a27" ed="T"/>有淨心應得淨土，何緣今日所得國土不淨
<lb n="0438a28" ed="T"/>若此？</p><p xml:id="pT38p0438a2803" cb:place="inline">下對顯淨。顯之云何？明土實淨，衆生
<lb n="0438a29" ed="T"/>不見，土隨不見應爲不淨。文中有三：一、佛正
<pb n="0438b" ed="T" xml:id="T38.1776.0438b"/>
<lb n="0438b01" ed="T"/>顯淨；二、螺髻助顯；三、如來重顯。此三相成。佛
<lb n="0438b02" ed="T"/>是化主兼是所疑，故佛先顯。佛雖說淨，無人
<lb n="0438b03" ed="T"/>證見，語成難信，故須螺髻彰己所見助成佛
<lb n="0438b04" ed="T"/>語。螺髻雖復言己見淨，舍利不覩猶謂叵信，
<lb n="0438b05" ed="T"/>故須如來重復顯淨助成螺髻。以此三<anchor xml:id="fxT38p0438b01"/><anchor xml:id="nkr_note_add_0438b0501" n="0438b0501"/><anchor xml:id="beg0438b0501" n="0438b0501"/>番<anchor xml:id="end0438b0501"/>展
<lb n="0438b06" ed="T"/>轉顯淨，穢相始盡。又復初<anchor xml:id="fxT38p0438b02"/><anchor xml:id="nkr_note_add_0438b0601" n="0438b0601"/><anchor xml:id="beg0438b0601" n="0438b0601"/>番<anchor xml:id="end0438b0601"/>如來顯淨，令使
<lb n="0438b07" ed="T"/>聞知；第二螺髻明己見淨，生其信解。第三如
<lb n="0438b08" ed="T"/>來隱穢<anchor xml:id="nkr_note_orig_0438003" n="0438003"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0438003" n="0438003"/><anchor xml:id="beg0438003" n="0438003"/>顯淨<anchor xml:id="end0438003"/>，<anchor xml:id="nkr_note_orig_0438004" n="0438004"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0438004" n="0438004"/><anchor xml:id="beg0438004" n="0438004"/>含<anchor xml:id="end0438004"/>其證見。此則敎入之次第也。
<lb n="0438b09" ed="T"/>就初段中，「佛知其念」，顯淨所由。由知所念，故
<lb n="0438b10" ed="T"/>爲顯示。「卽吿已」下，正爲顯淨。約喩顯之，句別
<lb n="0438b11" ed="T"/>有四：一、如來就喩反問舍利。爲約舍利所知
<lb n="0438b12" ed="T"/>之事，類所不知，故須反問。「於意云何」，就心總
<lb n="0438b13" ed="T"/>問，問其意解，於汝意中所解云何。「日月豈」下，
<lb n="0438b14" ed="T"/>就事別問。初言「日月豈不淨」者，是其一問。爲
<lb n="0438b15" ed="T"/>約此事明土非穢，所以問之。耶者，是其不定
<lb n="0438b16" ed="T"/>之辭。「而盲不見」，復爲一問。約此事明舍利等
<lb n="0438b17" ed="T"/>不見所由，故復問之。二、舍利正答。「不也」，總答。
<lb n="0438b18" ed="T"/>彰彼日月盲雖不見，而非不淨，故曰不也。下
<lb n="0438b19" ed="T"/>別答之。「是盲者過」，答其後問，推過在盲。「非日
<lb n="0438b20" ed="T"/>月咎」，答其初問，免過日月，明其日月無不淨
<lb n="0438b21" ed="T"/>咎。三、佛取所答，類之顯土。「衆生罪故，不見如
<lb n="0438b22" ed="T"/>來佛國嚴淨」，取前所答，推過屬凡。「非如來咎」，
<lb n="0438b23" ed="T"/>取其後答，免過於佛。此言稍隱，準喩應<anchor xml:id="nkr_note_orig_0438005" n="0438005"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0438005" n="0438005"/><anchor xml:id="beg0438005" n="0438005"/>言<anchor xml:id="end0438005"/>言
<lb n="0438b24" ed="T"/>非佛土咎。但前舍利就佛疑責，故今還須就
<lb n="0438b25" ed="T"/>佛免過，是故說言<anchor xml:id="nkr_note_orig_0438006" n="0438006"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0438006" n="0438006"/><anchor xml:id="beg0438006" n="0438006"/>非<anchor xml:id="end0438006"/>非如來咎。此言含通，別
<lb n="0438b26" ed="T"/>則有二：一、非如來因中有其不淨心咎，二、非
<lb n="0438b27" ed="T"/>如來果中有其不淨土咎。四、就所顯結己土
<lb n="0438b28" ed="T"/>淨，推彼不見。「我此土淨」，結己土淨。「而汝不見」，
<lb n="0438b29" ed="T"/>推其不見。汝自不見，何得疑我心土不淨？</p><p xml:id="pT38p0438b2917" cb:place="inline">自
<pb n="0438c" ed="T" xml:id="T38.1776.0438c"/>
<lb n="0438c01" ed="T"/>下第二，螺髻顯淨。佛雖說淨，無人證見，淨則
<lb n="0438c02" ed="T"/><anchor xml:id="nkr_note_add_0438c0201" n="0438c0201"/><anchor xml:id="beg0438c0201" n="0438c0201"/>叵<anchor xml:id="end0438c0201"/>信，故復螺髻顯淨助成。又復舍利穢相未
<lb n="0438c03" ed="T"/>除，須彼螺髻顯淨除遣。文中有四：一、遮呵舍
<lb n="0438c04" ed="T"/>利執穢之心。二、「所以」下，螺髻自申己之所見，明
<lb n="0438c05" ed="T"/>土實淨，成彼不應。三、「舍利言我見此」下，舍利
<lb n="0438c06" ed="T"/>自彰己之所見，明非故違。四、螺髻釋其見穢
<lb n="0438c07" ed="T"/>所由，幷解菩薩見淨所以。就初段中，「螺髻梵
<lb n="0438c08" ed="T"/>王」，擧能呵人。「語舍利弗」，吿所呵者。「勿作是意
<lb n="0438c09" ed="T"/>謂此不淨」，正是誡辭。自下第二，螺髻自申己
<lb n="0438c10" ed="T"/>之所見，明土實淨。「所以者何」，徵前起後。所以
<lb n="0438c11" ed="T"/>不應謂此佛土不淨者何？「我見已」下，明己所
<lb n="0438c12" ed="T"/>見，彰土實淨，成前不應。「我見土淨如自在宮」，
<lb n="0438c13" ed="T"/>類以顯之。此應名彼中間梵王所居之處爲
<lb n="0438c14" ed="T"/>自在宮。何者是其中間梵王？於初禪中，除覺
<lb n="0438c15" ed="T"/>觀在，名中間禪。彼何處住？初禪之中有其三
<lb n="0438c16" ed="T"/>天：一梵<anchor xml:id="nkr_note_add_0438c1601" n="0438c1601"/><anchor xml:id="beg0438c1601" n="0438c1601"/>輔<anchor xml:id="end0438c1601"/>天、二梵衆天、三大梵天。梵衆梵<anchor xml:id="nkr_note_add_0438c1602" n="0438c1602"/><anchor xml:id="beg0438c1602" n="0438c1602"/>輔<anchor xml:id="end0438c1602"/>同
<lb n="0438c17" ed="T"/>在一處，民、主之別。大梵卽是中間梵王。云何
<lb n="0438c18" ed="T"/>得知？名此大梵爲自在天。如經中說，外道所
<lb n="0438c19" ed="T"/>計自在天因是大梵王，彼於千世界統王自
<lb n="0438c20" ed="T"/>在名自在天，此梵住處名自在宮。此卽螺髻
<lb n="0438c21" ed="T"/>所居之處，螺髻見土同彼淨矣。理實佛土淨
<lb n="0438c22" ed="T"/>過三界，此亦螺髻隨分見耳。自下第三，舍利
<lb n="0438c23" ed="T"/>自彰己之所見，明非惡心故違說穢。故今說
<lb n="0438c24" ed="T"/>言「我見此土丘陵坑坎棘沙」等。「螺髻言」下是
<lb n="0438c25" ed="T"/>第四段，螺髻釋其見穢所由，幷解菩薩見淨所
<lb n="0438c26" ed="T"/>以。解彼舍利見穢所由，令人厭捨；解釋菩薩
<lb n="0438c27" ed="T"/>見淨所以，使人修學。先明舍利見穢所由。「心
<lb n="0438c28" ed="T"/>有高下不依佛慧」，見穢所以。心有高下，明無
<lb n="0438c29" ed="T"/>等悲。於諸衆生分別違順善惡等異，名心高
<pb n="0439a" ed="T" xml:id="T38.1776.0439a"/>
<lb n="0439a01" ed="T"/>下。不依佛慧，明無深智。於諸法中分別染淨
<lb n="0439a02" ed="T"/>空有等別，<anchor xml:id="fxT38p0439a01"/><anchor xml:id="nkr_note_add_0439a0201" n="0439a0201"/><anchor xml:id="beg0439a0201" n="0439a0201"/>障<anchor xml:id="end0439a0201"/>佛深慧，故曰不依。「故見此土爲
<lb n="0439a03" ed="T"/>不淨」者，正明見穢。下釋菩薩見淨所由。「於一
<lb n="0439a04" ed="T"/>切生悉皆平等深心淸淨」，見淨所以。於生平
<lb n="0439a05" ed="T"/>等，明有等慈，翻前高下。深心淸淨，明有妙慧，
<lb n="0439a06" ed="T"/>翻前舍利不依佛慧。「則能見此佛土淨」者，正
<lb n="0439a07" ed="T"/>明見淨，翻前舍利故見不淨。上來第二螺髻
<lb n="0439a08" ed="T"/>顯淨。</p><p xml:id="pT38p0439a0803" cb:place="inline">自下第三，如來重<anchor xml:id="nkr_note_add_0439a0801" n="0439a0801"/><anchor xml:id="beg0439a0801" n="0439a0801"/>顯。以<anchor xml:id="end0439a0801"/>前舍利言見不
<lb n="0439a09" ed="T"/>淨，故須重現。文中有五：一、如來現淨；二、大衆
<lb n="0439a10" ed="T"/>同見；三、佛勸舍利<anchor xml:id="nkr_note_orig_0439001" n="0439001"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0439001" n="0439001"/><anchor xml:id="beg0439001" n="0439001"/>令<anchor xml:id="end0439001"/>其觀察；四、舍利答佛明
<lb n="0439a11" ed="T"/>己已見；五、佛就所見明土本淨。初中「佛以足
<lb n="0439a12" ed="T"/>指按地」，現相變土。「卽時三千珍寶嚴飾」，隱穢
<lb n="0439a13" ed="T"/>現淨。「譬如」已下，類以顯勝。此卽顯佛不思議
<lb n="0439a14" ed="T"/>德。</p><p xml:id="pT38p0439a1402" cb:place="inline">問曰：前說由心高下、不依佛慧，故見不淨。
<lb n="0439a15" ed="T"/>佛今何不改變其心令使見淨，乃須按地？釋
<lb n="0439a16" ed="T"/>言：爲化差別有三，一變境從心、二變心從境、
<lb n="0439a17" ed="T"/>三境心俱變。<anchor xml:id="nkr_note_orig_0439002" n="0439002"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0439002" n="0439002"/><anchor xml:id="beg0439002" n="0439002"/>令<anchor xml:id="end0439002"/>依初門變境從心，從彼舍利
<lb n="0439a18" ed="T"/>求淨之意，爲彰穢境無定相矣。</p><p xml:id="pT38p0439a1813" cb:place="inline">自下第二大
<lb n="0439a19" ed="T"/>衆同見。初歎未有，後見自身坐寶蓮華。先來
<lb n="0439a20" ed="T"/>恒處，今時始見。自下第三，如來勸觀。「汝且觀」
<lb n="0439a21" ed="T"/>者，暫見非永，故曰且觀。又見不見在於舍利，
<lb n="0439a22" ed="T"/>未可專定，故曰且觀。自下第四，舍利答佛明
<lb n="0439a23" ed="T"/>己已見。「唯然世尊」，奉命觀察。唯是敬辭，亦是
<lb n="0439a24" ed="T"/>專義。然是許可依順之義。專依佛敎觀察土
<lb n="0439a25" ed="T"/>淨，故曰唯然。下明所見。「本所不見本所不聞」，
<lb n="0439a26" ed="T"/>彰昔未覩。「今佛國土嚴淨悉現」，明今始見。噵
<lb n="0439a27" ed="T"/>此語者，彰淨殊異。與前大衆歎未曾有，其言
<lb n="0439a28" ed="T"/>相似。又欲彰土始淨非本。自下第五，爲遣舍
<lb n="0439a29" ed="T"/>利始淨之言，如來重復明土本淨。於中初法、
<pb n="0439b" ed="T" xml:id="T38.1776.0439b"/>
<lb n="0439b01" ed="T"/>次喩、後合。法中初言「我佛國土常淨若此」，明
<lb n="0439b02" ed="T"/>淨非始。「爲欲度」下，辨應顯眞，成土本淨。言「爲
<lb n="0439b03" ed="T"/>下劣示土不淨」，明於上人由來常淨。</p><p xml:id="pT38p0439b0315" cb:place="inline">問曰：穢
<lb n="0439b04" ed="T"/>土乃是衆生自業所招，何關佛事，而言爲度
<lb n="0439b05" ed="T"/>示土不淨？釋言：衆生見穢見淨實由自業，然
<lb n="0439b06" ed="T"/>其所見見於佛土，良以佛土淨妙無礙，能隨
<lb n="0439b07" ed="T"/>衆生現種種相，如淨妙珠，能隨衆緣現種種
<lb n="0439b08" ed="T"/>色。佛土隨緣，令人異見，故說爲度下劣人故
<lb n="0439b09" ed="T"/>示不淨耳。</p><p xml:id="pT38p0439b0905" cb:place="inline">喩中「諸天」，喩見土人。天福不同見
<lb n="0439b10" ed="T"/>飯各異，人行不同見土各別，故取爲喩。「共寶
<lb n="0439b11" ed="T"/>器」者，喩同一國。用土資身，名爲共食。「隨其福
<lb n="0439b12" ed="T"/>德飯色異」者，喩行不同，見土別也。於佛一種
<lb n="0439b13" ed="T"/>圓妙土中種種異見，如於一飯見色各異，一
<lb n="0439b14" ed="T"/>質異見此之謂也。下合顯法。「如是舍利若人
<lb n="0439b15" ed="T"/>心淨便見此土功德嚴」者，合彼勝天見飯好
<lb n="0439b16" ed="T"/>也。亦應說言，若人心垢見土不淨，合彼劣天
<lb n="0439b17" ed="T"/>見食不如，文略不說。上來第二因念顯淨。</p><p xml:id="pT38p0439b1717" cb:place="inline">自
<lb n="0439b18" ed="T"/>下第三明化利益。於中有二：一、由現淨利益；
<lb n="0439b19" ed="T"/>二、由還穢利益聲聞。前中「<anchor xml:id="nkr_note_orig_0439003" n="0439003"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0439003" n="0439003"/><anchor xml:id="beg0439003" n="0439003"/>常<anchor xml:id="end0439003"/>佛現國淨時」，得
<lb n="0439b20" ed="T"/>益所由。下正明益。「寶積所將得無生」者，知土
<lb n="0439b21" ed="T"/>本淨從來無染，無染可起故得無生。「八萬四千
<lb n="0439b22" ed="T"/>發菩提」者，覩淨願求，所以發心。後中「佛攝還
<lb n="0439b23" ed="T"/>復如故」，得益所由。下正顯益。「三萬二千遠塵
<lb n="0439b24" ed="T"/>離垢法眼淨」者，道悟初果，由見土變，知有爲
<lb n="0439b25" ed="T"/>法皆悉無常，不取不執，名爲遠塵。內<anchor xml:id="nkr_note_orig_0439004" n="0439004"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0439004" n="0439004"/><anchor xml:id="beg0439004" n="0439004"/>離<anchor xml:id="end0439004"/>見惑，
<lb n="0439b26" ed="T"/>名爲離垢。見諦明白，名法眼淨。「八千比丘不
<lb n="0439b27" ed="T"/>受諸法漏盡意解得羅漢果」，由見土變，知三
<lb n="0439b28" ed="T"/>界法悉無定性，不生貪取，名不受法，當前遠
<lb n="0439b29" ed="T"/>塵；內除愛染，名爲漏盡，當前離垢；得無學智，
<lb n="0439b30" ed="T"/>名爲意解，當前得眼。</p></cb:div>
<pb n="0439c" ed="T" xml:id="T38.1776.0439c"/>
<lb n="0439c01" ed="T"/><cb:div type="pin"><cb:mulu level="1" type="品">2 方便品(一末)</cb:mulu><p xml:id="pT38p0439c0101">「方便品」者，從此已下第二會說。於中九品，此
<lb n="0439c02" ed="T"/>品之中廣顯維摩權導方便發起後說，因以
<lb n="0439c03" ed="T"/>標品名方便品。方便之義，汎論有四：一、進
<lb n="0439c04" ed="T"/>趣方便。進趣向果，如見道前七方便等。二、
<lb n="0439c05" ed="T"/>權巧方便。如二智中方便智等，實無三乘，權
<lb n="0439c06" ed="T"/>巧施之。三、施造方便。如十波羅蜜中方便
<lb n="0439c07" ed="T"/>波羅，所爲善巧，故曰方便。四、集成方便。如
<lb n="0439c08" ed="T"/>《地論》說，此法巧成名方便等。諸法同體巧
<lb n="0439c09" ed="T"/>相集成，故曰方便。前三唯德，後一通法。今
<lb n="0439c10" ed="T"/>此所論，義當第二權巧方便。但權巧中義別
<lb n="0439c11" ed="T"/>有三：一、身方便，現形六道，無所不爲；二、口
<lb n="0439c12" ed="T"/>方便，實無三乘，權以施之；三、意方便，現證
<lb n="0439c13" ed="T"/>聲聞緣覺之果，及起煩惱業苦等事。今此正
<lb n="0439c14" ed="T"/>明身業方便，亦兼口意，故下文言「以如是等
<lb n="0439c15" ed="T"/>無量方便饒益衆生」。又復此中巧化衆生，亦
<lb n="0439c16" ed="T"/>卽是其施造方便。明此方便，名方便品。</p><p xml:id="pT38p0439c1616" cb:place="inline">下隨
<lb n="0439c17" ed="T"/>文釋。此會之中有序有正。不定進退，有二：一、
<lb n="0439c18" ed="T"/>唯取維摩現今一會所說之法以爲正宗。是
<lb n="0439c19" ed="T"/>卽從初至獨寢以疾臥來，通爲由序；「善來文
<lb n="0439c20" ed="T"/>殊不來相」下，是其正宗。序中約人，兩門分別：
<lb n="0439c21" ed="T"/>一通維摩及佛分別；第二唯就維摩分別。通
<lb n="0439c22" ed="T"/>約維摩及佛分別者，序中分二：初〈方便品〉明
<lb n="0439c23" ed="T"/>其維摩現病起發；二〈弟子品〉下彰其如來吿
<lb n="0439c24" ed="T"/>命起說。前現病中文別有三：初、擧維摩爲起
<lb n="0439c25" ed="T"/>說人；二、「已曾」下，讚歎維摩彰起說德；三，「其以
<lb n="0439c26" ed="T"/>方便現身疾」下，現病起說。後明如來吿命序
<lb n="0439c27" ed="T"/>中，文別亦三：初、維摩詰念待聖問，起吿所由。
<lb n="0439c28" ed="T"/>二、如來因念，正吿問疾。三、「念文殊與衆來」下，
<lb n="0439c29" ed="T"/>維摩空室待其所吿。於此分中吿問爲宗，是
<pb n="0440a" ed="T" xml:id="T38.1776.0440a"/>
<lb n="0440a01" ed="T"/>故總名如來吿問起發序矣。卽文以求，爲序
<lb n="0440a02" ed="T"/>正爾。通約維摩及佛如是，唯就維摩分別云
<lb n="0440a03" ed="T"/>何？於中略以三<anchor xml:id="nkr_note_orig_0440001" n="0440001"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0440001" n="0440001"/><anchor xml:id="beg0440001" n="0440001"/>門<anchor xml:id="end0440001"/>分別：一、顯德序；二、現相
<lb n="0440a04" ed="T"/>序；三、興念序。言顯德者，廣顯維摩行德殊勝，
<lb n="0440a05" ed="T"/>令人敬信，聞說樂受。於中有三：一、直歎顯德；
<lb n="0440a06" ed="T"/>二、「以疾故國王大臣皆往問」下，寄就說顯德，
<lb n="0440a07" ed="T"/>亦得名爲寄化顯德；三、〈弟子品〉下，寄對顯德。
<lb n="0440a08" ed="T"/>於此分中，先對不堪，彰其德高。〈問疾品〉初寄
<lb n="0440a09" ed="T"/>對所堪，顯其德妙。顯德如是。言現相者，所現
<lb n="0440a10" ed="T"/>有二：一、現病爲由。二、〈問疾品〉空室起發。論其
<lb n="0440a11" ed="T"/>現病爲後十原，語其空室爲後七本，故得名
<lb n="0440a12" ed="T"/>序。十之與七，〈問疾品〉中當廣辨列。現相如是。
<lb n="0440a13" ed="T"/>言興念者，爲念有二：一、〈弟子品〉初，念問爲由。
<lb n="0440a14" ed="T"/>二、〈問疾品〉初，念文殊來，空室相待。序相如是，
<lb n="0440a15" ed="T"/>正宗之文至時當辨。此一序正，舊來共傳。</p><p xml:id="pT38p0440a1517" cb:place="inline">二
<lb n="0440a16" ed="T"/>通攝維摩一世所說悉爲正宗。是則從初乃
<lb n="0440a17" ed="T"/>至方便現身疾來，判爲由序；「以其疾故國王
<lb n="0440a18" ed="T"/>大臣皆往問」下，悉爲正宗。廣集維摩一世所
<lb n="0440a19" ed="T"/>說，爲正行法，令人學故。就初序中，文別有三：
<lb n="0440a20" ed="T"/>一、標列說人。二、「已曾供」下，歎其說德。三、「其以
<lb n="0440a21" ed="T"/>方便現身疾」下，現疾起說。初中「毘耶」，出其住
<lb n="0440a22" ed="T"/>處。言「有長者」，標列其人。德標時望，故號長者。
<lb n="0440a23" ed="T"/>「名維摩詰」，列其名諱。次歎其德。於中初先歎
<lb n="0440a24" ed="T"/>其實德。「欲度人」下，歎其權德。實爲化本故先
<lb n="0440a25" ed="T"/>讚歎，權爲化由故<anchor xml:id="nkr_note_orig_0440002" n="0440002"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0440002" n="0440002"/><anchor xml:id="beg0440002" n="0440002"/>復<anchor xml:id="end0440002"/>歎之。實中有二：一、明
<lb n="0440a26" ed="T"/>維摩內德充盈；二、「諸佛咨」下，美響遐振，爲人
<lb n="0440a27" ed="T"/>敬歎。前中先歎自分功德，「久於佛道心已純」
<lb n="0440a28" ed="T"/>下歎其勝進。就自分中先歎自利，「明了生」下
<lb n="0440a29" ed="T"/>歎其利他。前自利中先歎行圓，「大願成就」歎
<pb n="0440b" ed="T" xml:id="T38.1776.0440b"/>
<lb n="0440b01" ed="T"/>其願滿。歎行圓中約位以歎，亦以維摩住於
<lb n="0440b02" ed="T"/>一地，普攝一切諸地功德，故約諸位而以歎
<lb n="0440b03" ed="T"/>之。「已曾供養無量諸佛深殖善本」，歎七地已
<lb n="0440b04" ed="T"/>還功用之行，如《地經》說。一一地中多供養佛，
<lb n="0440b05" ed="T"/>名爲已供。無量諸佛，此攝功德。深殖善本，明
<lb n="0440b06" ed="T"/>攝智慧。又供諸佛，起行所依。深殖善本，正起
<lb n="0440b07" ed="T"/>所行。得無生忍，歎八地行。忍別有五，如《仁王》
<lb n="0440b08" ed="T"/>說：一者伏忍，種性解行深伏煩惱，故名爲伏。
<lb n="0440b09" ed="T"/>二者信忍，初二三地，於後無生深信不壞。三
<lb n="0440b10" ed="T"/>者順忍，四五六地，趣順無生。四無生忍，七八
<lb n="0440b11" ed="T"/>九地，見法無起。五寂滅忍，十地及佛，相盡證
<lb n="0440b12" ed="T"/>寂得大涅槃。七地雖得無生忍而未淸淨，八
<lb n="0440b13" ed="T"/>地已上無生忍淨，故就說之。「辯才無礙」，歎九
<lb n="0440b14" ed="T"/>地行。彼具四無礙辯才，爲生說法，名辯無礙。
<lb n="0440b15" ed="T"/>「遊戲通」等，歎十地行。遊戲神通，是十地中神
<lb n="0440b16" ed="T"/>通大也。化用難測名之爲神，神而無壅故說
<lb n="0440b17" ed="T"/>爲通。於此神通歷涉名遊，出入無礙如戲相
<lb n="0440b18" ed="T"/>似，故復名戲。「逮諸總持」，是十地中大陀羅尼
<lb n="0440b19" ed="T"/>也。「獲無畏」等，是十地中智慧大也。智有四種：
<lb n="0440b20" ed="T"/>一摧邪智、二入正智，此二一對；三是實智、四
<lb n="0440b21" ed="T"/>方便智，復是一對。文中初言「獲無所畏降魔
<lb n="0440b22" ed="T"/>勞怨」，是摧邪智。獲無畏者，得四無畏，伏外道
<lb n="0440b23" ed="T"/>也。降魔怨者，得佛十力，壞魔怨也。魔能勞亂
<lb n="0440b24" ed="T"/>名之爲勞，敗人善根故說爲怨；十力堅固能
<lb n="0440b25" ed="T"/>降伏之。此皆佛德，何故說爲十地智大也？滿
<lb n="0440b26" ed="T"/>在佛果，得在十地，故《大品經･發趣品》中宣說
<lb n="0440b27" ed="T"/>十力、四無畏等十地悉得。「入深法門」，是入正
<lb n="0440b28" ed="T"/>智。如來藏性是深法門，證會名入。此初對竟。
<lb n="0440b29" ed="T"/>「善於智度」，是其實智。經說十地智波羅蜜最
<pb n="0440c" ed="T" xml:id="T38.1776.0440c"/>
<lb n="0440c01" ed="T"/>爲增上，名善智度，此卽證智。「通達方便」，是方
<lb n="0440c02" ed="T"/>便智。隨有巧知，名通方便，此卽敎智。前歎行
<lb n="0440c03" ed="T"/>圓，「大願成就」歎其願滿。所求皆得，名大願成。
<lb n="0440c04" ed="T"/>前歎自利，下歎利他。「明了衆生心之所趣」，<anchor xml:id="nkr_note_orig_0440003" n="0440003"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0440003" n="0440003"/><anchor xml:id="beg0440003" n="0440003"/>知<anchor xml:id="end0440003"/>
<lb n="0440c05" ed="T"/>其欲也。現起希望名之爲欲，<anchor xml:id="fxT38p0440c01"/><anchor xml:id="nkr_note_add_0440c0501" n="0440c0501"/><anchor xml:id="beg0440c0501" n="0440c0501"/>知<anchor xml:id="end0440c0501"/>欲所求名之
<lb n="0440c06" ed="T"/>所趣。「又能分別諸根利鈍」，知物根也。宿習今
<lb n="0440c07" ed="T"/>成，說以爲根，謂信進等。根性不同有利有鈍，
<lb n="0440c08" ed="T"/>維摩悉知。前歎自分，下歎勝進。上攝佛德，名
<lb n="0440c09" ed="T"/>爲勝進。於中四句：「<anchor xml:id="nkr_note_orig_0440004" n="0440004"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0440004" n="0440004"/><anchor xml:id="beg0440004" n="0440004"/>久<anchor xml:id="end0440004"/>於佛道心已純淑」，是第
<lb n="0440c10" ed="T"/>一句，明其願成。大菩提果，是其佛道。純謂精
<lb n="0440c11" ed="T"/>也，淑猶善也。維摩於佛，求心精純、求心善淑，
<lb n="0440c12" ed="T"/>故名純淑。「決定大乘」，是第二句，明其信成。佛
<lb n="0440c13" ed="T"/>果爲佛，大人所乘，名爲大乘。於此深信決定
<lb n="0440c14" ed="T"/>不疑，故名決定。「諸有所作能善思量」，是第三
<lb n="0440c15" ed="T"/>句，明其解成。勝修非一，名諸所作。於此中審
<lb n="0440c16" ed="T"/>觀不謬，名善思量。「住佛威儀心大如海」，是第
<lb n="0440c17" ed="T"/>四句，明其行成。住佛威儀，身行同佛。心大如
<lb n="0440c18" ed="T"/>海，心行同佛。前歎德盈，下歎名美爲人敬歎。
<lb n="0440c19" ed="T"/>「諸佛咨嗟」，上爲佛歎。十方諸佛咨口嗟歎，故
<lb n="0440c20" ed="T"/>云<anchor xml:id="nkr_note_orig_0440005" n="0440005"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0440005" n="0440005"/><anchor xml:id="beg0440005" n="0440005"/>咨嗟<anchor xml:id="end0440005"/>。「弟子釋梵世主敬」者，下爲人敬。弟子敬
<lb n="0440c21" ed="T"/>者，爲人敬也，爲佛四部弟子同敬。釋梵世主，
<lb n="0440c22" ed="T"/>爲天敬也。釋謂帝釋，梵謂梵王，世主是其護
<lb n="0440c23" ed="T"/>世四王，常爲此等之所尊敬。六趣同敬，且擧
<lb n="0440c24" ed="T"/>此等。上歎實德，下歎權德。權中初總，「資財無
<lb n="0440c25" ed="T"/>量攝貧」下別。「以如是等無量方便饒益生」下，
<lb n="0440c26" ed="T"/>總以結歎。就初總中，「欲度人故」，現生所爲。「以
<lb n="0440c27" ed="T"/>善方便」，現生之智。方便之義，約行汎論有其
<lb n="0440c28" ed="T"/>三種：一、證方便，於第一義能捨情相善巧證
<lb n="0440c29" ed="T"/>入。故彼《地經》第八地中名彼證行以爲善慧
<pb n="0441a" ed="T" xml:id="T38.1776.0441a"/>
<lb n="0441a01" ed="T"/>方便矣。二、助方便，於彼隨有助道行中善巧
<lb n="0441a02" ed="T"/>修習故名方便。故《地持》中宣說十二巧方便
<lb n="0441a03" ed="T"/>行，於此門中巧修自利、巧能利他悉名方便。
<lb n="0441a04" ed="T"/>三、不住行中善巧修起。於中有六：一、觀空不
<lb n="0441a05" ed="T"/>著，能起有行，名爲方便。如《地經》說「十方便慧
<lb n="0441a06" ed="T"/>發起勝行」，卽其事也。第二、行有不染，心常證
<lb n="0441a07" ed="T"/>寂，故名方便。三、卽淨常染，得大涅槃不捨世
<lb n="0441a08" ed="T"/>間，故曰方便。四、卽染恒淨，不捨世間而常涅
<lb n="0441a09" ed="T"/>槃，故曰方便。五、自利兼他，不偏自利，故名方
<lb n="0441a10" ed="T"/>便。六、他利兼自，不失自善，故名方便。今此所
<lb n="0441a11" ed="T"/>論，不住方便。於不住中，證空隨有、卽淨隨染、
<lb n="0441a12" ed="T"/>卽自兼他，名方便智。「居毘耶離」，正明現生。別
<lb n="0441a13" ed="T"/>中有二：一、以道攝俗，謂以六度攝取衆生，文
<lb n="0441a14" ed="T"/>相可知。二、從「雖爲白衣」已下，卽俗以通道。於
<lb n="0441a15" ed="T"/>中有三：一、處俗不同；二、「入治正」下，以法化益；
<lb n="0441a16" ed="T"/>三、「若在長者長者尊」下，居上攝下。初中合有
<lb n="0441a17" ed="T"/>十三句文，攝爲三對自利利他：初七一對，次
<lb n="0441a18" ed="T"/>四一對，後二一對。就初對中，前六自利，後一
<lb n="0441a19" ed="T"/>利他。前自利中，初一約形道俗分別，「雖爲白
<lb n="0441a20" ed="T"/>衣奉持沙門淸淨律行」。次一約處，「雖處居家
<lb n="0441a21" ed="T"/>不著三界」。次二約人，「示有妻子常修梵行，現
<lb n="0441a22" ed="T"/>有眷屬常樂遠離」。後二約就資具分別。雖服
<lb n="0441a23" ed="T"/>寶飾，相好嚴身；雖<anchor xml:id="nkr_note_orig_0441001" n="0441001"/>服飮食，禪悅爲味。食有二
<lb n="0441a24" ed="T"/>種：一世間食、二出世食。世食有四：所謂段食、
<lb n="0441a25" ed="T"/>思食、觸食及以識食。出世之食有其五種：法
<lb n="0441a26" ed="T"/>食、禪食、念食、願食及解脫食。然今維摩雖處
<lb n="0441a27" ed="T"/>段食，禪悅爲味。禪卽禪食。禪定釋神名之爲
<lb n="0441a28" ed="T"/>悅，甘神曰味。此前自利。「博弈戲處輒以度人」，
<lb n="0441a29" ed="T"/>是其利他。博謂六博，弈謂碁弈，此等戲處輒
<pb n="0441b" ed="T" xml:id="T38.1776.0441b"/>
<lb n="0441b01" ed="T"/>以度人。此初對竟。第二對中，初二自利。「受諸
<lb n="0441b02" ed="T"/>異道不毀正信」，明信不壞。「雖明世典常樂佛
<lb n="0441b03" ed="T"/>法」，明願不壞。後二利他。「一切見敬供養中最」，
<lb n="0441b04" ed="T"/>身業益物。維摩巧化<anchor xml:id="nkr_note_add_0441b0401" n="0441b0401"/><anchor xml:id="beg0441b0401" n="0441b0401"/>令<anchor xml:id="end0441b0401"/>他見者悉共尊仰，是
<lb n="0441b05" ed="T"/>故名爲一切見敬。維摩德深，有尊敬者獲無
<lb n="0441b06" ed="T"/>量福，故爲一切供養中最。「執<anchor xml:id="nkr_note_orig_0441002" n="0441002"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0441002" n="0441002"/><anchor xml:id="beg0441002" n="0441002"/>持<anchor xml:id="end0441002"/>正法攝諸長
<lb n="0441b07" ed="T"/>幼」口業益物。以佛正法大小同敎，故攝長幼。
<lb n="0441b08" ed="T"/>此兩對竟。第三對中初自利。少集多慶，名作
<lb n="0441b09" ed="T"/>「諧偶」。心無貪愛，故「獲俗利不以喜悅」。後句利
<lb n="0441b10" ed="T"/>他。遇人便化，故「遊四衢饒益衆生」。上來第一
<lb n="0441b11" ed="T"/>在俗不同。自下第二以法益物，於中五句：「入
<lb n="0441b12" ed="T"/>治正法救護一切」，王法益物。「入講論處<anchor xml:id="nkr_note_add_0441b1201" n="0441b1201"/><anchor xml:id="beg0441b1201" n="0441b1201"/>導<anchor xml:id="end0441b1201"/>以
<lb n="0441b13" ed="T"/>大乘」，佛法攝人。「入諸學堂誘開童蒙」，俗法敎
<lb n="0441b14" ed="T"/>物。「入諸婬舍示欲之過，入諸酒肆能立其志」，
<lb n="0441b15" ed="T"/>此之兩句行法利生。此兩段竟。</p><p xml:id="pT38p0441b1513" cb:place="inline">自下第三居
<lb n="0441b16" ed="T"/>上攝下。有十一句，前八人尊、後三天尊。六道
<lb n="0441b17" ed="T"/>俱<anchor xml:id="nkr_note_orig_0441003" n="0441003"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0441003" n="0441003"/><anchor xml:id="beg0441003" n="0441003"/>上<anchor xml:id="end0441003"/>，人天益多，所以偏擧。人中初言「長者中
<lb n="0441b18" ed="T"/>尊說勝法」者，凡是長者人多諮稟，須敎勝法。
<lb n="0441b19" ed="T"/>「居士中尊斷貪著」者，居士有二：一、廣積資產，
<lb n="0441b20" ed="T"/>居財之士，名爲居士。二、在家修道，居家道士，
<lb n="0441b21" ed="T"/>名爲居士。今據初門，彼多貪財，故敎斷貪。「刹
<lb n="0441b22" ed="T"/>利中尊敎忍辱」者，刹利王種，自在難寢，故須
<lb n="0441b23" ed="T"/>敎忍。「婆羅門中除我慢」者，彼多博學，喜生慢
<lb n="0441b24" ed="T"/>高，故敎除之。「大臣中尊敎正法」者，臣吏宰俗
<lb n="0441b25" ed="T"/>喜生<anchor xml:id="nkr_note_orig_0441004" n="0441004"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0441004" n="0441004"/><anchor xml:id="beg0441004" n="0441004"/>柱<anchor xml:id="end0441004"/>罰，須敎正法。「王子中尊示忠孝」者，王
<lb n="0441b26" ed="T"/>子於父是臣是子，爲臣須忠、爲子宜孝，所以
<lb n="0441b27" ed="T"/>敎之。王子貪位，喜行逆害，故敎忠孝。「內<anchor xml:id="nkr_note_orig_0441005" n="0441005"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0441005" n="0441005"/><anchor xml:id="beg0441005" n="0441005"/>官<anchor xml:id="end0441005"/>中
<lb n="0441b28" ed="T"/>尊化宮女」者，中曹奄人、<anchor xml:id="nkr_note_orig_0441006" n="0441006"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0441006" n="0441006"/><anchor xml:id="beg0441006" n="0441006"/>主常<anchor xml:id="end0441006"/>宮女易以法化，
<lb n="0441b29" ed="T"/>故敎以正。「庶民中尊令興福」者，凡庶薄福，故
<pb n="0441c" ed="T" xml:id="T38.1776.0441c"/>
<lb n="0441c01" ed="T"/>須敎引令修福業。下爲天尊。「梵天中尊誨勝
<lb n="0441c02" ed="T"/>慧」者，梵者多樂習禪、不修聖道，須敎勝慧。「帝
<lb n="0441c03" ed="T"/>釋中尊示無常」者，彼多著欲，須示無常令生厭
<lb n="0441c04" ed="T"/>離。「護世中尊護衆生」者，彼四天王防護世間，
<lb n="0441c05" ed="T"/>不令鬼神枉害人民，名護世王。維摩在中，常
<lb n="0441c06" ed="T"/>護衆生。諸天無量，且擧斯耳。上來別<anchor xml:id="nkr_note_add_0441c0601" n="0441c0601"/><anchor xml:id="beg0441c0601" n="0441c0601"/>歎<anchor xml:id="end0441c0601"/>。「以如
<lb n="0441c07" ed="T"/>是等無量方便饒益生」者，總以結歎。上來第
<lb n="0441c08" ed="T"/>二歎其說德。</p><p xml:id="pT38p0441c0806" cb:place="inline">「其以方便現身有疾」，是第三段，
<lb n="0441c09" ed="T"/>現病起說。假病弘道，故曰方便。此亦是前諸
<lb n="0441c10" ed="T"/>方便中一方便耳。上來由序。</p><p xml:id="pT38p0441c1012" cb:place="inline">下爲正宗。於中
<lb n="0441c11" ed="T"/>略以五門分別：一、約所化凡聖分別；二、約所
<lb n="0441c12" ed="T"/>敎凡夫二乘菩薩分別；三、就維摩顯德分別；
<lb n="0441c13" ed="T"/>四、約所顯因果分別；五、隨文釋。初言所化凡
<lb n="0441c14" ed="T"/>聖別者，盡此品來因凡問疾，明敎凡夫法。〈弟
<lb n="0441c15" ed="T"/>子品〉下因聖問疾，明敎賢聖中先對不堪彰昔
<lb n="0441c16" ed="T"/>所說。〈問疾品〉下，對其所堪明今所說。此一門
<lb n="0441c17" ed="T"/>竟。言約所敎凡夫二乘菩薩別者，盡此品來
<lb n="0441c18" ed="T"/>敎凡夫法。第二一品敎聲聞法。菩薩問疾盡
<lb n="0441c19" ed="T"/>〈香積品〉，敎菩薩法。於中初先寄對不堪彰其
<lb n="0441c20" ed="T"/>法體，〈問疾品〉下對<anchor xml:id="nkr_note_orig_0441007" n="0441007"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0441007" n="0441007"/><anchor xml:id="beg0441007" n="0441007"/>所<anchor xml:id="end0441007"/>堪明其修相。此兩門竟。
<lb n="0441c21" ed="T"/>就維摩顯德分別者，初盡菩薩問疾品來，廣
<lb n="0441c22" ed="T"/>擧維摩巧說難敵，彰其智勝。〈問疾品〉下廣顯
<lb n="0441c23" ed="T"/>維摩神變難測，明其通勝。細實兼通，麁判如
<lb n="0441c24" ed="T"/>是。此三門竟。言就所顯因果別者，因果有二：
<lb n="0441c25" ed="T"/>一法身因果、二淨土因果。從初盡〈入不二門
<lb n="0441c26" ed="T"/>品〉明法身因果，〈香積〉一品明淨土因果。就前
<lb n="0441c27" ed="T"/>法身因果之中，隨人分三：此品之中對化凡
<lb n="0441c28" ed="T"/>夫顯法身因果。常樂佛身是法身果，從於無
<lb n="0441c29" ed="T"/>量功德生等是法身因。〈弟子品〉中對化聲聞
<pb n="0442a" ed="T" xml:id="T38.1776.0442a"/>
<lb n="0442a01" ed="T"/>顯法身因果，對前九人明法身因，對後一人
<lb n="0442a02" ed="T"/>彰法身果。菩薩問疾盡〈不二門〉，對敎菩薩顯
<lb n="0442a03" ed="T"/>法身因果。初彌勒明菩薩德是法身果。先嚴
<lb n="0442a04" ed="T"/><anchor xml:id="nkr_note_add_0442a0401" n="0442a0401"/><anchor xml:id="beg0442a0401" n="0442a0401"/>己<anchor xml:id="end0442a0401"/>，後明法身因。就明因中，先對不堪辨出行
<lb n="0442a05" ed="T"/>體，〈問疾品〉下約對所堪明修成相。法身因果，
<lb n="0442a06" ed="T"/>辨之麁爾。就明淨土因果之中，〈香積品〉初明
<lb n="0442a07" ed="T"/>淨土果，寄就香積如來以顯；〈香積品〉末修十
<lb n="0442a08" ed="T"/>修八明淨土因，所顯如是。</p><p xml:id="pT38p0442a0811" cb:place="inline">次釋其文。此品之
<lb n="0442a09" ed="T"/>中因凡問疾，明敎凡法。於中有三：一、因前
<lb n="0442a10" ed="T"/>現病，國王大臣婆羅門等皆往問疾。二、「其往」
<lb n="0442a11" ed="T"/>下，因其問疾，廣爲說法。三、「長者維摩爲諸問
<lb n="0442a12" ed="T"/>疾而說法」下，明說利益。初段可知。第二段中，
<lb n="0442a13" ed="T"/>初言「往者廣爲說法」，總明爲說。下別顯之，別
<lb n="0442a14" ed="T"/>中有二：一、說生死過，令其生厭；二、說佛功德，
<lb n="0442a15" ed="T"/>使其生欣。前厭生死，護煩惱行；後令生欣，護
<lb n="0442a16" ed="T"/>小乘行。前敎厭中，初先別敎觀身五過；下「諸
<lb n="0442a17" ed="T"/><anchor xml:id="nkr_note_orig_0442001" n="0442001"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0442001" n="0442001"/><anchor xml:id="beg0442001" n="0442001"/>仁<anchor xml:id="end0442001"/>者此可<anchor xml:id="nkr_note_add_0442a1701" n="0442a1701"/><anchor xml:id="beg0442a1701" n="0442a1701"/>患厭<anchor xml:id="end0442a1701"/>」，結勸生厭。前別敎中，敎觀無
<lb n="0442a18" ed="T"/>常、苦、空、無我及與不淨，通後佛身，合有六法。
<lb n="0442a19" ed="T"/>然諸法門開合不定，總準一法，謂一法界。或
<lb n="0442a20" ed="T"/>分爲二，生死、涅槃，此二之外無第三法。約之
<lb n="0442a21" ed="T"/>說人，凡聖之外無第三人。或分爲三，謂三自
<lb n="0442a22" ed="T"/>性，如《楞伽》說，所謂緣起、自性及成。緣起妄想
<lb n="0442a23" ed="T"/>是生死法，生死之中有境無實。從緣集生說
<lb n="0442a24" ed="T"/>爲緣起，心虛不眞說爲妄想。成是涅槃，性不
<lb n="0442a25" ed="T"/>壞故。或分爲四，謂四法印，如《地持》說：一切行
<lb n="0442a26" ed="T"/>無常、一切行苦、諸法無我、涅槃寂滅，是其四
<lb n="0442a27" ed="T"/>也。前三生死，後一涅槃。</p><p xml:id="pT38p0442a2710" cb:place="inline">問曰：無我理通諸法，
<lb n="0442a28" ed="T"/>何故偏判以爲生死？此義不定，進退四門。一、
<lb n="0442a29" ed="T"/>就情分別。生死有我，涅槃無我。以著我故世
<pb n="0442b" ed="T" xml:id="T38.1776.0442b"/>
<lb n="0442b01" ed="T"/>間受生，是故有我偏在生死；離我不生，爲是
<lb n="0442b02" ed="T"/>涅槃一向無我。二、就法相相對分別。生死無
<lb n="0442b03" ed="T"/>我，涅槃有我。生死之法體無性實、用不自在，
<lb n="0442b04" ed="T"/>故說無我；涅槃性實，故說有我。三、就性實及
<lb n="0442b05" ed="T"/>與假用。生死、涅槃二俱有我。是義云何？生死
<lb n="0442b06" ed="T"/>法中有二種我：一、性實我，所謂佛性。故經問
<lb n="0442b07" ed="T"/>言「二十五有，有我不也？」佛答：「我者卽如來藏，
<lb n="0442b08" ed="T"/>藏卽佛性。一切衆生悉有佛性，卽是我義。」二、
<lb n="0442b09" ed="T"/>假用我，五陰和合集成我人，故經云「言衆生
<lb n="0442b10" ed="T"/>佛性，不卽六法、不離六法。」言六法者，五陰及
<lb n="0442b11" ed="T"/>我，此我卽是假用我也。生死有此，涅槃亦然。
<lb n="0442b12" ed="T"/>如來法身是其性我，如《涅槃》說「若法是常、是
<lb n="0442b13" ed="T"/>眞是實、是主是依名爲我者，是性實我。」說諸
<lb n="0442b14" ed="T"/>佛五陰集成假人，是假用我，此是第三。四、就
<lb n="0442b15" ed="T"/>因緣破相空理。生死涅槃二俱無我，如經中
<lb n="0442b16" ed="T"/>說。今就第二，是故無我判屬生死。故《涅槃》說
<lb n="0442b17" ed="T"/>「生死法爲無常、苦、無我、不淨；涅槃之法，常樂
<lb n="0442b18" ed="T"/>我淨。」</p><p xml:id="pT38p0442b1803" cb:place="inline">或分爲五，如《楞伽》中五法是也。名、相、妄
<lb n="0442b19" ed="T"/>想、正智、如如，是其五法。名相妄想是生死法，
<lb n="0442b20" ed="T"/>名之與相是生死境，境體無實但是名有說
<lb n="0442b21" ed="T"/>之爲名，事相差別說之爲相，妄想是其生死
<lb n="0442b22" ed="T"/>之情。正智、如如是涅槃法，正智能證，如如所
<lb n="0442b23" ed="T"/>證。又復如下迦旃延中所說五法，亦是五也。
<lb n="0442b24" ed="T"/>彼生死中宣說無常、苦、空、無我，涅槃說一，故
<lb n="0442b25" ed="T"/>合爲五。空與無我有何差別而須分二？依如
<lb n="0442b26" ed="T"/>《毘曇》，陰體非我名爲無我，陰非我所說以爲
<lb n="0442b27" ed="T"/>空。若依《成實》，衆生空者名之爲空，法體空者
<lb n="0442b28" ed="T"/>說爲無我。故於彼論中衆生空觀名空，通遣
<lb n="0442b29" ed="T"/>十六神故；法空觀者名無我行。若依此經，衆
<pb n="0442c" ed="T" xml:id="T38.1776.0442c"/>
<lb n="0442c01" ed="T"/>生空者名爲無我，故下文言「衆生是道場，知
<lb n="0442c02" ed="T"/>無我故。」法空名空，故<anchor xml:id="nkr_note_orig_0442002" n="0442002"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0442002" n="0442002"/><anchor xml:id="beg0442002" n="0442002"/>下<anchor xml:id="end0442002"/>文言「一切法是道場，
<lb n="0442c03" ed="T"/>知諸法空故。」以有此異，故別分爲二。如此中
<lb n="0442c04" ed="T"/>說生死，宣說無常、苦、空、無我、不淨，涅槃合一，
<lb n="0442c05" ed="T"/>故有六種。或分爲八，如《涅槃》說，生死法中宣
<lb n="0442c06" ed="T"/>說無常、苦、無我、不淨，涅槃宣說常、樂、我、淨，是其
<lb n="0442c07" ed="T"/>八也。或說爲十，生死宣說無常、苦、空、無我、不
<lb n="0442c08" ed="T"/>淨，涅槃宣說常、樂、我、淨及與有義，故合有十。
<lb n="0442c09" ed="T"/>或說十六，如《涅槃》說，涅槃有八，常樂我淨、眞
<lb n="0442c10" ed="T"/>實善有；翻對涅槃，生死亦八，故有十六。廣則
<lb n="0442c11" ed="T"/>無量，今據一門且說六矣。就前生死五法之
<lb n="0442c12" ed="T"/>中，先敎無常、次敎觀苦、次敎觀空、次敎觀無
<lb n="0442c13" ed="T"/>我、後敎觀不淨。明無常中，「是身無常」，生無常
<lb n="0442c14" ed="T"/>也。生分始起，故曰無常。「無彊」是老，老失健故
<lb n="0442c15" ed="T"/>曰無彊。「無力」病也，病奪彊力故云無力。「無堅」
<lb n="0442c16" ed="T"/>死也，性不堅固，易可滅壞。此麁無常。「速朽法」
<lb n="0442c17" ed="T"/>者，是念無常。念念遷滅，名速朽法。「不可信」者，
<lb n="0442c18" ed="T"/>總結顯過。身相如是，世人謂常，不可信也。就
<lb n="0442c19" ed="T"/>明苦中，初先正辨。「如此身」下，約智顯過。前正
<lb n="0442c20" ed="T"/>辨中，「爲苦」心苦；「爲惱」病集，是身苦也。爲惱
<lb n="0442c21" ed="T"/>外苦，違緣逼惱，病集內苦。就下約智顯過之
<lb n="0442c22" ed="T"/>中，「如此身」者，牒前苦身。道言「智者所不怙」者，
<lb n="0442c23" ed="T"/>諸佛賢聖明智慧人，終不恃怙如此苦身。就
<lb n="0442c24" ed="T"/>明空中，句別有十。前五別就五陰以論，如《華
<lb n="0442c25" ed="T"/>嚴》說：色如聚沫、受如水泡、想如野馬、行如芭蕉、
<lb n="0442c26" ed="T"/>觀識如幻。文中初言「身如聚沫不可撮磨」，是
<lb n="0442c27" ed="T"/>彼色陰。「是身如泡不得<anchor xml:id="nkr_note_orig_0442003" n="0442003"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0442003" n="0442003"/><anchor xml:id="beg0442003" n="0442003"/>久立<anchor xml:id="end0442003"/>」，是彼受陰。「是身
<lb n="0442c28" ed="T"/>如炎從渴愛生」，是彼想陰。炎謂陽炎，浮動相
<lb n="0442c29" ed="T"/>似野馬，故《華嚴》中說爲野馬。「身如芭蕉中無
<pb n="0443a" ed="T" xml:id="T38.1776.0443a"/>
<lb n="0443a01" ed="T"/>有堅」，是彼行陰。如芭蕉樹，衆葉相裹中無堅
<lb n="0443a02" ed="T"/>實；行亦如是，諸心數法聚合成行，中無性實。
<lb n="0443a03" ed="T"/>「是身如幻從顚倒起」，是彼識陰。如世幻法，依
<lb n="0443a04" ed="T"/>事妄起；心識如是，依法妄起。後五通就五陰
<lb n="0443a05" ed="T"/>明空，於中前三約就所依因緣辨空，後之兩
<lb n="0443a06" ed="T"/>句就身體性無常顯空。就前三中，「是身如夢
<lb n="0443a07" ed="T"/>虛妄見」者，約就所依明身虛妄。此身依於妄
<lb n="0443a08" ed="T"/>識心起，如夢中身依睡心起，謂依七識妄心
<lb n="0443a09" ed="T"/>起也。「是身如影從業現」者，約對所因明身虛
<lb n="0443a10" ed="T"/>假。身從過去善惡業生，業如形質、身如影像，
<lb n="0443a11" ed="T"/>故取爲喩。「是身如響屬因緣」者，約對所緣明
<lb n="0443a12" ed="T"/>身虛誑。身從過去煩惱緣生，亦假現在父母
<lb n="0443a13" ed="T"/>精血、飮食緣成，緣如聲、形如響矣。就後兩句，
<lb n="0443a14" ed="T"/>以性無常顯空<anchor xml:id="nkr_note_orig_0443001" n="0443001"/>之。「身如浮雲須臾滅」者，此句
<lb n="0443a15" ed="T"/>擧其分段無常以顯空也。「是身如電念念不
<lb n="0443a16" ed="T"/>住」，以念無常顯眞空也。就無我中，句別有八：
<lb n="0443a17" ed="T"/>前之五句約就四大以顯無我，後之三句<anchor xml:id="fxT38p0443a01"/><anchor xml:id="nkr_note_add_0443a1701" n="0443a1701"/><anchor xml:id="beg0443a1701" n="0443a1701"/>當<anchor xml:id="end0443a1701"/>
<lb n="0443a18" ed="T"/>相辨無。就前五中，初四別約四大之喩以顯
<lb n="0443a19" ed="T"/>無我，後一總約四大之法以顯無我。就前四
<lb n="0443a20" ed="T"/>中，「是身無主爲如地」者，衆塵和合假以爲地，
<lb n="0443a21" ed="T"/>地雖昇持而無主宰。身亦如是，假衆法成，雖
<lb n="0443a22" ed="T"/>有作用而無主宰。「是身無我爲如火」者，自實
<lb n="0443a23" ed="T"/>我體，自在我用。火得草木自在焚蕩，似有我
<lb n="0443a24" ed="T"/>用而無我實。衆生如是，雖有作用而無我實。
<lb n="0443a25" ed="T"/>「是身無壽爲如風」者，相續名壽，風雖相續偃
<lb n="0443a26" ed="T"/>山移岳，而無壽者。身亦如是，雖復相續從此
<lb n="0443a27" ed="T"/>到彼，而無壽者。「是身無人爲如水」者，宰用名
<lb n="0443a28" ed="T"/>人，水雖汎潤而無人體。身亦如是，雖有作用
<lb n="0443a29" ed="T"/>而無人體。就下總中，「是身不實四大爲家」，攬大
<pb n="0443b" ed="T" xml:id="T38.1776.0443b"/>
<lb n="0443b01" ed="T"/>成身，所以不實。大爲神宅，故名爲家。上來約
<lb n="0443b02" ed="T"/>大明身無我，自下三句<anchor xml:id="fxT38p0443b01"/><anchor xml:id="nkr_note_add_0443b0201" n="0443b0201"/><anchor xml:id="beg0443b0201" n="0443b0201"/>當<anchor xml:id="end0443b0201"/>相辨無。「是身爲空
<lb n="0443b03" ed="T"/>離我我所」，明無我體。解釋有<anchor xml:id="nkr_note_orig_0443002" n="0443002"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0443002" n="0443002"/><anchor xml:id="beg0443002" n="0443002"/>三：一<anchor xml:id="end0443002"/><anchor xml:id="nkr_note_orig_0443003" n="0443003"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0443003" n="0443003"/><anchor xml:id="beg0443003" n="0443003"/>內<anchor xml:id="end0443003"/>外分別。
<lb n="0443b04" ed="T"/>約報名我。外境是其我家所有，名爲我所。二
<lb n="0443b05" ed="T"/>就內總分別。五陰和合集成假人，名之爲我。
<lb n="0443b06" ed="T"/>五陰是其我家所有，名爲我所。三就五陰相
<lb n="0443b07" ed="T"/>望分別。說色爲我，餘陰爲所。說受作我，餘陰
<lb n="0443b08" ed="T"/>爲所。如是一切。云何無我及我所？分別有三：
<lb n="0443b09" ed="T"/>一無橫計十六神我名爲無我，以無我故諸
<lb n="0443b10" ed="T"/>法便非我家所有，名無我所，如《毘曇》說。二假
<lb n="0443b11" ed="T"/>衆生中無有我性名爲無我，假名法中無有
<lb n="0443b12" ed="T"/>定性名無我所，如《成實》說。第三假名人相令
<lb n="0443b13" ed="T"/>無名爲無我，假名相全無所有名無我所。此
<lb n="0443b14" ed="T"/>義如下〈觀生品〉說。今言如空離我我所，含此
<lb n="0443b15" ed="T"/>多義此無我體。自下兩句明無我用。「是身無
<lb n="0443b16" ed="T"/>知如草木」等，約就心法明無我用。現見有知，
<lb n="0443b17" ed="T"/>云何言無？法有四重：一事、二法、三理、四實。陰
<lb n="0443b18" ed="T"/>界入等事相分別，名之爲事。苦無常等諸法
<lb n="0443b19" ed="T"/>之數，說以爲法。破相之空，名之爲理。非有非
<lb n="0443b20" ed="T"/>無如來藏性，說以爲實。此四重中，約初事門，
<lb n="0443b21" ed="T"/>其實有知；就法推求，知則無知。是義云何？
<lb n="0443b22" ed="T"/>一念之心具足四相，初生、次住、終異、後滅。此
<lb n="0443b23" ed="T"/>四相中何者是知？若生是知，餘三應非；若餘
<lb n="0443b24" ed="T"/>非知，生亦應非。乃至滅相，類亦同然。若使四
<lb n="0443b25" ed="T"/>相各別是知，便是四念別知四法，何關一念
<lb n="0443b26" ed="T"/>具足四相？若使四相各別非知，四相和合方
<lb n="0443b27" ed="T"/>爲知者，非知共聚云何能知？如一盲不見，雖
<lb n="0443b28" ed="T"/>伴衆盲豈有見理？又復四相無和合義，生相
<lb n="0443b29" ed="T"/>現時餘相未來，共誰和合？住相現時，生相已
<pb n="0443c" ed="T" xml:id="T38.1776.0443c"/>
<lb n="0443c01" ed="T"/>謝，餘二未現，與誰和合？乃至滅相現前之時，
<lb n="0443c02" ed="T"/>餘相已謝，復與誰合？是故進退都無合義，何
<lb n="0443c03" ed="T"/>處生知？就法如是。就理推求，法相尙無，知復
<lb n="0443c04" ed="T"/>安寄？就實以求，破相之理亦不可得，況法與
<lb n="0443c05" ed="T"/>知。云何<anchor xml:id="nkr_note_orig_0443004" n="0443004"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0443004" n="0443004"/><anchor xml:id="beg0443004" n="0443004"/>叵<anchor xml:id="end0443004"/>得？法若曾有，可對說無。由<anchor xml:id="nkr_note_orig_0443005" n="0443005"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0443005" n="0443005"/><anchor xml:id="beg0443005" n="0443005"/>未<anchor xml:id="end0443005"/>不
<lb n="0443c06" ed="T"/>有，對何說無？是故亦無無相可存。此四重中，
<lb n="0443c07" ed="T"/>今據後三，故說無知。現見此身有動有止，云
<lb n="0443c08" ed="T"/>何無知？故復擧草木事類以顯無動。而無知
<lb n="0443c09" ed="T"/>事同草木不動，無知猶如瓦礫。「是身無作風
<lb n="0443c10" ed="T"/>力轉」者，約就色法明無我用。進止施爲但是
<lb n="0443c11" ed="T"/>風轉，非是我作。無我如是。次論不淨，句別有
<lb n="0443c12" ed="T"/>八：初之一句正顯不淨，後七更以餘義助顯。
<lb n="0443c13" ed="T"/>就初句中，「是身不淨」，<anchor xml:id="fxT38p0443c01"/><anchor xml:id="nkr_note_add_0443c1301" n="0443c1301"/><anchor xml:id="beg0443c1301" n="0443c1301"/>當<anchor xml:id="end0443c1301"/>相正擧。「穢惡充滿」，釋
<lb n="0443c14" ed="T"/>以顯之。不淨有五：一種子不淨，是身過去結
<lb n="0443c15" ed="T"/>業爲種，現在父母精血爲種。二住處不淨，在
<lb n="0443c16" ed="T"/>母腹中生藏之下、熟藏之上安置己體。三自體
<lb n="0443c17" ed="T"/>不淨，三十六物集成己體。四自相不淨，九孔
<lb n="0443c18" ed="T"/>常流。五畢竟不淨，此身死已，虫食成糞、火燒
<lb n="0443c19" ed="T"/>成灰、埋<anchor xml:id="nkr_note_orig_0443006" n="0443006"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0443006" n="0443006"/><anchor xml:id="beg0443006" n="0443006"/>爲<anchor xml:id="end0443006"/>爲土，究竟推求無一淨相。今言不
<lb n="0443c20" ed="T"/>淨穢惡充滿，卽是五中自體不淨，餘略不擧。
<lb n="0443c21" ed="T"/>下以餘義助顯不淨，謂以無常苦無我等而
<lb n="0443c22" ed="T"/>助顯之。又苦無常空無我等，不淨法故，亦名
<lb n="0443c23" ed="T"/>不淨。於中初句以無常義而顯不淨，其次五
<lb n="0443c24" ed="T"/>句以其苦義而顯不淨，末後<anchor xml:id="nkr_note_orig_0443007" n="0443007"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0443007" n="0443007"/><anchor xml:id="beg0443007" n="0443007"/>一句<anchor xml:id="end0443007"/>以空無我而
<lb n="0443c25" ed="T"/>顯不淨。就初句中，「是身虛僞」，是性無常。因緣
<lb n="0443c26" ed="T"/>虛集而無性實，名曰虛僞。虛僞無性，說何爲
<lb n="0443c27" ed="T"/>常？名性無常。此破常性。「雖假衣食<anchor xml:id="nkr_note_add_0443c2701" n="0443c2701"/><anchor xml:id="beg0443c2701" n="0443c2701"/>必<anchor xml:id="end0443c2701"/>歸磨滅」，
<lb n="0443c28" ed="T"/>是相無常。前後遷變是無常相，破去常相，無
<lb n="0443c29" ed="T"/>常爲體，身云何淨？次五以苦顯不淨中，初三
<pb n="0444a" ed="T" xml:id="T38.1776.0444a"/>
<lb n="0444a01" ed="T"/>以其老病死苦而顯不淨，次一以其四大違
<lb n="0444a02" ed="T"/>苦而顯不淨，後一五陰生滅之苦而顯不淨。
<lb n="0444a03" ed="T"/>就前三中，「是身爲災<anchor xml:id="nkr_note_add_0444a0301" n="0444a0301"/><anchor xml:id="beg0444a0301" n="0444a0301"/>百<anchor xml:id="end0444a0301"/>一病惱」，是病苦也。一
<lb n="0444a04" ed="T"/>大不調百一病生，四大不調四百四病同時
<lb n="0444a05" ed="T"/>俱作，今約一大且言百一。「是身如丘井爲老
<lb n="0444a06" ed="T"/>所逼」，是老苦也。高丘必頹、深井必滿、有身必
<lb n="0444a07" ed="T"/>老，故取爲喩。爲老所逼，約喩顯法，亦得名爲
<lb n="0444a08" ed="T"/>辨法同喩。「是身不定爲要當死」，是死苦也。此
<lb n="0444a09" ed="T"/>前三竟，亦應說生苦，微故不論。「如毒蛇」者，是
<lb n="0444a10" ed="T"/>其四大違損苦也。譬如四蛇盛之一篋，共相
<lb n="0444a11" ed="T"/>違害。四大如是，盛一身篋，性相乖反，故取爲
<lb n="0444a12" ed="T"/>喩。云何乖反？論地則堅而重、風則動而輕、水
<lb n="0444a13" ed="T"/>則濕而冷、火則熱而<g ref="#CB02411">𤍜</g>，故曰相反。「如怨賊」者，
<lb n="0444a14" ed="T"/>是其五陰生滅苦也。何故五陰說爲怨賊，人
<lb n="0444a15" ed="T"/>皆樂住？而此五陰共相摧滅違反人情，故名
<lb n="0444a16" ed="T"/>怨賊。以能相害，經中亦說爲旃陀羅。是義云
<lb n="0444a17" ed="T"/>何？於五陰中，識陰始生，想來摧滅。想陰始現，
<lb n="0444a18" ed="T"/>受來摧滅。受陰始起，行來摧滅。行陰始生，識
<lb n="0444a19" ed="T"/>復摧滅。想於色陰中，根用相代，生滅相功，故
<lb n="0444a20" ed="T"/>名怨賊。苦想如是，以苦爲身，身云何淨？言「如
<lb n="0444a21" ed="T"/>空聚陰界諸入共合成」者，以空無我顯不淨
<lb n="0444a22" ed="T"/>也。上來別敎。言「諸仁者此可患厭」，結勸令厭。
<lb n="0444a23" ed="T"/>上敎生厭，護煩惱行。下敎生欣，護小乘行。於
<lb n="0444a24" ed="T"/>中有二：一約自行，敎求佛身，護彼小心。二「欲
<lb n="0444a25" ed="T"/>得佛身斷生病」下，約就利他，敎求菩提，護彼狹
<lb n="0444a26" ed="T"/>心。前中復二：一、勸求佛果；二、「從無量功德生」
<lb n="0444a27" ed="T"/>下，明果由因，勸修佛因。前中初言「常樂佛身」，
<lb n="0444a28" ed="T"/>擧果正勸因。聲聞厭有則求取滅，菩薩異彼
<lb n="0444a29" ed="T"/>故須樂佛。下釋勸意。「所以者何」，徵前起後。所
<pb n="0444b" ed="T" xml:id="T38.1776.0444b"/>
<lb n="0444b01" ed="T"/>以勸汝求佛者何？下對釋之。「佛卽法身」，故須
<lb n="0444b02" ed="T"/>樂之。有人見佛示同有爲，疑不可求。爲遮此
<lb n="0444b03" ed="T"/>意，故說佛身卽是法身，爲是須求。佛具三義，
<lb n="0444b04" ed="T"/>廣如別章。今言法身，是佛報身，說從無量功
<lb n="0444b05" ed="T"/>德生故。以佛一切功德法成，故名法身。就下
<lb n="0444b06" ed="T"/>明果從因生中，初「從無量功德生」者，總以標
<lb n="0444b07" ed="T"/>擧；「從戒」下別；下「從如是無量淨法生如來身」，
<lb n="0444b08" ed="T"/>總以結之。就初總中，言「從無量功德生」者，報
<lb n="0444b09" ed="T"/>身本無，方便修起，故從德生。德別衆多，故曰
<lb n="0444b10" ed="T"/>無量。別中有二：一、從敎行生；二、「從眞實」下，從
<lb n="0444b11" ed="T"/>證行生。就敎行中，初先別論。「從斷一切不善
<lb n="0444b12" ed="T"/>法」下，總以結之。別中有四：一、明行因；二、「從六
<lb n="0444b13" ed="T"/>通」下明其行果；三、「從三十七品」下明其道因；
<lb n="0444b14" ed="T"/>四、「從十力四無畏」下明其道果。就初段中，文
<lb n="0444b15" ed="T"/>別有四：初「從戒」等，是自利行。其戒、定、慧、解脫、
<lb n="0444b16" ed="T"/>知見，餘處名爲五分法身，義如別章。今且釋
<lb n="0444b17" ed="T"/>名。防禁名戒、住緣稱定、觀遠名慧，此三相因
<lb n="0444b18" ed="T"/>從斯得果。果絕<g ref="#CB00651">覊</g>縛，說爲解脫，謂心解脫、慧
<lb n="0444b19" ed="T"/>解脫等。於已解脫時，照知顯了，名解脫知見。
<lb n="0444b20" ed="T"/>此五猶是戒定慧三行所攝，初一是戒，次一
<lb n="0444b21" ed="T"/>是定，後三通攝皆是智慧。二「慈悲」等，是利他
<lb n="0444b22" ed="T"/>行。此前一對。三「布施」等，復明自利，施戒忍進
<lb n="0444b23" ed="T"/>四種可解。就禪度中，「禪」是四禪，「定」者是其四
<lb n="0444b24" ed="T"/>無色定。言「解脫」者，謂八解脫。言「三昧」者，謂三
<lb n="0444b25" ed="T"/>三昧。就波若中，多聞敎智，智慧理智，亦名證
<lb n="0444b26" ed="T"/>知。上來別論。「諸波羅蜜」，總以結之。四「從方便
<lb n="0444b27" ed="T"/>生」，復明利他，謂方便智。此復一對。上來行因，
<lb n="0444b28" ed="T"/>六通三明是其行果。言「六通」者，身通、天眼、天
<lb n="0444b29" ed="T"/>耳、他心、宿命、漏盡，是其六也。言「三明」者，宿命、
<pb n="0444c" ed="T" xml:id="T38.1776.0444c"/>
<lb n="0444c01" ed="T"/>天眼及以漏盡，亦如別章。「從三十七道品生，
<lb n="0444c02" ed="T"/>從止觀生」，是其道也。「十力、無畏、十八不共」，是
<lb n="0444c03" ed="T"/>其道果。四無畏義，此應具釋。此三皆是十地
<lb n="0444c04" ed="T"/>中得，是故從之得生佛身。上來別竟。「從斷一
<lb n="0444c05" ed="T"/>切不善法生，集一切善法生」，總以結之。上來
<lb n="0444c06" ed="T"/>敎行，下明證行。「從眞實生」，是所證理。如來藏
<lb n="0444c07" ed="T"/>性是其眞實，此佛正因，故佛從生。「從不放逸」，
<lb n="0444c08" ed="T"/>是其能證。妄情浮蕩，名爲放逸；證實除捨，名
<lb n="0444c09" ed="T"/>不放逸，此卽般若不放逸根。前總、次別。「從如
<lb n="0444c10" ed="T"/>是法生如來身」，總以結之。前約自行，敎求佛
<lb n="0444c11" ed="T"/>身；下約利他，敎求菩提，是故吿言「欲得佛身
<lb n="0444c12" ed="T"/>斷生病者，當發阿耨三菩提心。」前明諸人皆
<lb n="0444c13" ed="T"/>往問疾，次爲說法，下明說益。「長者維摩爲問
<lb n="0444c14" ed="T"/>疾者而爲說法，令無數人發菩提心。」</p>
<lb n="0444c15" ed="T"/><cb:juan n="001b" fun="close"><cb:jhead>維摩義記卷第一<note place="inline">末</note></cb:jhead></cb:juan></cb:div>
</body>
<back>
<cb:div type="apparatus">
<head>校注</head>
<p>
<app from="#beg0421002" to="#end0421002"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">處</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark"><space quantity="0"/></rdg></app>
<app from="#beg0421b0701" to="#end0421b0701"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)"><space quantity="0"/><note type="cf1">T37n1764_p0613a18</note><note type="cf2">T85n2745_p0167a07</note></lem><rdg wit="#wit.orig">齊</rdg></app>
<app from="#beg0421003" to="#end0421003"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)"><space quantity="0"/><note type="cf1">T37n1745_p0091a29</note><note type="cf2">T37n1764_p0613a28</note></lem><rdg wit="#wit.orig">受</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark"><space quantity="0"/></rdg></app>
<app from="#beg0421004" to="#end0421004"><lem wit="#wit.orig">芉</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1">稈</rdg></app>
<app from="#beg0421005" to="#end0421005"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">雲<note type="cf1">T85n2745_p0167b06</note></lem><rdg wit="#wit.orig">云</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">雲</rdg></app>
<app from="#beg0421006" to="#end0421006"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">示<note type="cf1">T38n1781_p0914c28</note></lem><rdg wit="#wit.orig">不</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark"><space quantity="0"/></rdg></app>
<app from="#beg0421007" to="#end0421007"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">頑</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">詮</rdg></app>
<app from="#beg0422001" to="#end0422001"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">關<note type="cf1">T41n1821_p0169c14</note><note type="cf2">T27n1545_p0008b18</note></lem><rdg wit="#wit.orig">閣</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">關</rdg></app>
<app from="#beg0422002" to="#end0422002"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">後</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">復</rdg></app>
<app from="#beg0422003" to="#end0422003"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">綺</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">縛</rdg></app>
<app from="#beg0422004" to="#end0422004"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)"><space quantity="0"/><note type="cf1">T33n1705_p0254c12</note><note type="cf2">T34n1726_p0877a23</note></lem><rdg wit="#wit.orig">留</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark"><space quantity="0"/></rdg></app>
<app from="#beg0422005" to="#end0422005"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">復</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">復士</rdg></app>
<app from="#beg0423001" to="#end0423001"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">二</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">人</rdg></app>
<app from="#beg0423002" to="#end0423002"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">令</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">合</rdg></app>
<app from="#beg0423003" to="#end0423003"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">達</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">建</rdg></app>
<app from="#beg0423004" to="#end0423004"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">共者</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark"><space quantity="0"/></rdg></app>
<app from="#beg0423c1701" to="#end0423c1701"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">噵<note type="cf1">T38n1776_p0424a09</note><note type="cf2">T38n1776_p0424a13</note></lem><rdg wit="#wit.orig">導</rdg></app>
<app from="#beg0423005" to="#end0423005"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">當<note type="cf1">T37n1749_p0174b25</note><note type="cf2">T37n1764_p0616a15</note></lem><rdg wit="#wit.orig">常</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">人</rdg></app>
<app from="#beg0424a0601" to="#end0424a0601"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">噵<note type="cf1">T38n1776_p0424a09</note><note type="cf2">T38n1776_p0424a13</note></lem><rdg wit="#wit.orig">導</rdg></app>
<app from="#beg0424001" to="#end0424001"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">順<note type="cf1">T37n1764_p0616a27</note></lem><rdg wit="#wit.orig"><g ref="#CB00914">㥽</g></rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">順</rdg></app>
<app from="#beg0424a2101" to="#end0424a2101"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">何<note type="cf1">T37n1745_p0092c26</note><note type="cf2">T37n1749_p0174c08</note></lem><rdg wit="#wit.orig"><space quantity="0"/></rdg></app>
<app from="#beg0424002" to="#end0424002"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">令</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">合</rdg></app>
<app from="#beg0424003" to="#end0424003"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">亡<note type="cf1">T37n1745_p0093a06</note><note type="cf2">T37n1764_p0616b17</note></lem><rdg wit="#wit.orig">言</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">亡</rdg></app>
<app from="#beg0424004" to="#end0424004"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">常</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">當</rdg></app>
<app from="#beg0424c2601" to="#end0424c2601"><lem wit="#wit.cbeta #wit2" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">阿<note type="cf1">X18n0336_p0316a22</note></lem><rdg wit="#wit.orig">何</rdg></app>
<app from="#beg0424005" to="#end0424005"><lem wit="#wit.cbeta #wit2" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">時，明<note type="cf1">X18n0336_p0316b01</note></lem><rdg wit="#wit.orig">明，</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">明時</rdg></app>
<app from="#beg0425001" to="#end0425001"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">曼</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">佛</rdg></app>
<app from="#beg0425002" to="#end0425002"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">卒</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">率</rdg></app>
<app from="#beg0425003" to="#end0425003"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">自</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">向</rdg></app>
<app from="#beg0425004" to="#end0425004"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">經</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark"><space quantity="0"/></rdg></app>
<app from="#beg0425005" to="#end0425005"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">首</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">陀</rdg></app>
<app from="#beg0425006" to="#end0425006"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">後<note type="cf1">T85n2745_p0166c22</note></lem><rdg wit="#wit.orig">復</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">後</rdg></app>
<app from="#beg0425007" to="#end0425007"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">彰</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">障</rdg></app>
<app from="#beg0425008" to="#end0425008"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">更</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">其</rdg></app>
<app from="#beg0426001" to="#end0426001"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">隨</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">墮</rdg></app>
<app from="#beg0426002" to="#end0426002"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">局<note type="cf1">T37n1745_p0093c06</note></lem><rdg wit="#wit.orig">居</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">局</rdg></app>
<app from="#beg0426003" to="#end0426003"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">少</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">小</rdg></app>
<app from="#beg0426004" to="#end0426004"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">殊</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">好</rdg></app>
<app from="#beg0426005" to="#end0426005"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">無</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">先</rdg></app>
<app from="#beg0426006" to="#end0426006"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">度</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">廣</rdg></app>
<app from="#beg0426007" to="#end0426007"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">勝進<note type="cf1">T42n1828_p0485a06</note><note type="cf2">X45n0753_p0031c23</note></lem><rdg wit="#wit.orig">勝</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">勝進</rdg></app>
<app from="#beg0426008" to="#end0426008"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">成</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">能成</rdg></app>
<app from="#beg0427001" to="#end0427001"><lem wit="#wit.cbeta #wit2" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">怯<note type="cf1">X18n0336_p0318b24</note></lem><rdg wit="#wit.orig">性</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">怯</rdg></app>
<app from="#beg0427002" to="#end0427002"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">矣</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">稱</rdg></app>
<app from="#beg0427003" to="#end0427003"><lem wit="#wit.cbeta #wit2" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">番<note type="cf1">X18n0336_p0318c17</note></lem><rdg wit="#wit.orig">憣</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">番</rdg></app>
<app from="#beg_1" to="#end_1" corresp="#0427003"><lem wit="#wit.cbeta #wit2" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">番<note type="cf1">X18n0336_p0318c17</note></lem><rdg wit="#wit.orig">憣</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">番</rdg></app>
<app from="#beg_2" to="#end_2" corresp="#0427003"><lem wit="#wit.cbeta #wit2" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">番<note type="cf1">X18n0336_p0318c17</note></lem><rdg wit="#wit.orig">憣</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">番</rdg></app>
<app from="#beg_3" to="#end_3" corresp="#0427003"><lem wit="#wit.cbeta #wit2" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">番<note type="cf1">X18n0336_p0318c17</note></lem><rdg wit="#wit.orig">憣</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">番</rdg></app>
<app from="#beg_4" to="#end_4" corresp="#0427003"><lem wit="#wit.cbeta #wit2" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">番<note type="cf1">X18n0336_p0318c17</note></lem><rdg wit="#wit.orig">憣</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">番</rdg></app>
<app from="#beg_5" to="#end_5" corresp="#0427003"><lem wit="#wit.cbeta #wit2" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">番<note type="cf1">X18n0336_p0318c17</note></lem><rdg wit="#wit.orig">憣</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">番</rdg></app>
<app from="#beg_6" to="#end_6" corresp="#0427003"><lem wit="#wit.cbeta #wit2" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">番<note type="cf1">X18n0336_p0318c17</note></lem><rdg wit="#wit.orig">憣</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">番</rdg></app>
<app from="#beg0427b2501" to="#end0427b2501"><lem wit="#wit.cbeta #wit2" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">番<note type="cf1">X18n0336_p0318c17</note></lem><rdg wit="#wit.orig">憣</rdg></app>
<app from="#beg_7" to="#end_7" corresp="#0427003"><lem wit="#wit.cbeta #wit2" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">番<note type="cf1">X18n0336_p0318c17</note></lem><rdg wit="#wit.orig">憣</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">番</rdg></app>
<app from="#beg_8" to="#end_8" corresp="#0427003"><lem wit="#wit.cbeta #wit2" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">番<note type="cf1">X18n0336_p0318c17</note></lem><rdg wit="#wit.orig">憣</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">番</rdg></app>
<app from="#beg_9" to="#end_9" corresp="#0427003"><lem wit="#wit.cbeta #wit2" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">番<note type="cf1">X18n0336_p0318c17</note></lem><rdg wit="#wit.orig">憣</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">番</rdg></app>
<app from="#beg_a" to="#end_a" corresp="#0427003"><lem wit="#wit.cbeta #wit2" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">番<note type="cf1">X18n0336_p0318c17</note></lem><rdg wit="#wit.orig">憣</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">番</rdg></app>
<app from="#beg_b" to="#end_b" corresp="#0427003"><lem wit="#wit.cbeta #wit2" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">番<note type="cf1">X18n0336_p0318c17</note></lem><rdg wit="#wit.orig">憣</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">番</rdg></app>
<app from="#beg0428001" to="#end0428001"><lem wit="#wit.cbeta #wit2" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">下<note type="cf1">X18n0336_p0319b17</note></lem><rdg wit="#wit.orig">不</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">下</rdg></app>
<app from="#beg0428a0901" to="#end0428a0901"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">蓋<note type="cf1">T85n2770_p0355a22</note></lem><rdg wit="#wit.orig">義</rdg></app>
<app from="#beg0428a1201" to="#end0428a1201"><lem resp="#resp4 #resp5" wit="#wit.cbeta">掉</lem><rdg wit="#wit.orig">悼</rdg></app>
<app from="#beg0428002" to="#end0428002"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">眠</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark"><space quantity="0"/></rdg></app>
<app from="#beg0428003" to="#end0428003"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">縛<note type="cf1">T85n2770_p0355a28</note></lem><rdg wit="#wit.orig">傳</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">淨</rdg></app>
<app from="#beg0428004" to="#end0428004"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">陳</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">練</rdg></app>
<app from="#beg0428005" to="#end0428005"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)"><space quantity="0"/><note type="cf1">T85n2770_p0355c28</note></lem><rdg wit="#wit.orig">生</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark"><space quantity="0"/></rdg></app>
<app from="#beg0429001" to="#end0429001"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">慇<note type="cf1">T85n2770_p0356b28</note></lem><rdg wit="#wit.orig">愍</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">慇</rdg></app>
<app from="#beg0429002" to="#end0429002"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">眞</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">其</rdg></app>
<app from="#beg0429b1801" to="#end0429b1801"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">物<note type="cf1">T85n2770_p0356c03</note></lem><rdg wit="#wit.orig">明</rdg></app>
<app from="#beg0429003" to="#end0429003"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">障<note type="cf1">T85n2770_p0356c03</note></lem><rdg wit="#wit.orig">彰</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">障</rdg></app>
<app from="#beg0429004" to="#end0429004"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">緣<note type="cf1">T85n2770_p0356c13</note></lem><rdg wit="#wit.orig">德</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">緣</rdg></app>
<app from="#beg0429005" to="#end0429005"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">一事<note type="cf1">T85n2770_p0356c25</note></lem><rdg wit="#wit.orig">事</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">一事</rdg></app>
<app from="#beg0429006" to="#end0429006"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">用</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">有</rdg></app>
<app from="#beg0429007" to="#end0429007"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">幻<note type="cf1">T85n2770_p0356c29</note></lem><rdg wit="#wit.orig">約</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">幻</rdg></app>
<app from="#beg0429008" to="#end0429008"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">性，相</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">相性</rdg></app>
<app from="#beg0429009" to="#end0429009"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">緣</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">緣二</rdg></app>
<app from="#beg0430002" to="#end0430002"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">懼<note type="cf1">T85n2770_p0357a23</note></lem><rdg wit="#wit.orig">具</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">畏</rdg></app>
<app from="#beg0430003" to="#end0430003"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">出無<note type="cf1">T85n2770_p0357b17</note></lem><rdg wit="#wit.orig">出</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">出無</rdg></app>
<app from="#beg0430004" to="#end0430004"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">彰</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">障</rdg></app>
<app from="#beg0430b1101" to="#end0430b1101"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">無<note type="cf1">T85n2770_p0357b27</note></lem><rdg wit="#wit.orig">爲</rdg></app>
<app from="#beg0430005" to="#end0430005"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">勸<note type="cf1">T85n2770_p0357c09</note></lem><rdg wit="#wit.orig">筋</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">勸</rdg></app>
<app from="#beg0430006" to="#end0430006"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">不</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark"><space quantity="0"/></rdg></app>
<app from="#beg0430007" to="#end0430007"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">具</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">且</rdg></app>
<app from="#beg0430009" to="#end0430009"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">偏</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">編</rdg></app>
<app from="#beg0431001" to="#end0431001"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">散<note type="cf1">T85n2770_p0358b16</note></lem><rdg wit="#wit.orig">敬</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">散</rdg></app>
<app from="#beg0431002" to="#end0431002"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">髺<note type="cf1">T85n2770_p0358b18</note></lem><rdg wit="#wit.orig">結</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">髻</rdg></app>
<app from="#beg0431b0601" to="#end0431b0601"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">姨<note type="cf1">T85n2770_p0358b24</note></lem><rdg wit="#wit.orig">夷</rdg></app>
<app from="#beg0431003" to="#end0431003"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">從</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">徒</rdg></app>
<app from="#beg0431004" to="#end0431004"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">令<note type="cf1">T85n2770_p0358c17</note></lem><rdg wit="#wit.orig">合</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">令</rdg></app>
<app from="#beg0432001" to="#end0432001"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">段<note type="cf1">T85n2770_p0359a29</note></lem><rdg wit="#wit.orig">收</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">段</rdg></app>
<app from="#beg0432002" to="#end0432002"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">頌<note type="cf1">T38n1776_p0432a08</note></lem><rdg wit="#wit.orig">訟</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">頌</rdg></app>
<app from="#beg0432003" to="#end0432003"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)"><space quantity="0"/><note type="cf1">T85n2770_p0359b04</note></lem><rdg wit="#wit.orig">難</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark"><space quantity="0"/></rdg></app>
<app from="#beg0432a2301" to="#end0432a2301"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">歎<note type="cf1">T38n1776_p0432a23</note></lem><rdg wit="#wit.orig">難</rdg></app>
<app from="#beg0432004" to="#end0432004"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)"><space quantity="0"/><note type="cf1">T85n2770_p0359b20</note></lem><rdg wit="#wit.orig">劫</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark"><space quantity="0"/></rdg></app>
<app from="#beg0432005" to="#end0432005"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">頌<note type="cf1">T38n1776_p0432b13</note></lem><rdg wit="#wit.orig">訟</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">頌</rdg></app>
<app from="#beg0432b1401" to="#end0432b1401"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">已<note type="cf1">T38n1776_p0432b13</note></lem><rdg wit="#wit.orig">己</rdg></app>
<app from="#beg0432006" to="#end0432006"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">以</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">已</rdg></app>
<app from="#beg0432b1601" to="#end0432b1601"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">頌<note type="cf1">T38n1776_p0432b13</note></lem><rdg wit="#wit.orig">訟</rdg></app>
<app from="#beg0432b1701" to="#end0432b1701"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">頌<note type="cf1">T38n1776_p0432b13</note></lem><rdg wit="#wit.orig">訟</rdg></app>
<app from="#beg0432b1801" to="#end0432b1801"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">頌<note type="cf1">T38n1776_p0432b13</note></lem><rdg wit="#wit.orig">訟</rdg></app>
<app from="#beg0432007" to="#end0432007"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)"><space quantity="0"/><note type="cf1">T85n2770_p0359c18</note></lem><rdg wit="#wit.orig">後</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark"><space quantity="0"/></rdg></app>
<app from="#beg0432008" to="#end0432008"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">說</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">諸</rdg></app>
<app from="#beg0432009" to="#end0432009"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">有</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">有不有</rdg></app>
<app from="#beg0432c1101" to="#end0432c1101"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)"><space quantity="0"/><note type="cf1">T85n2770_p0360a06</note></lem><rdg wit="#wit.orig">而有</rdg></app>
<app from="#beg0432c2901" to="#end0432c2901"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)"><space quantity="0"/><note type="cf1">T85n2770_p0360a25</note></lem><rdg wit="#wit.orig">菩</rdg></app>
<app from="#beg0433001" to="#end0433001"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">云<note type="cf1">T85n2770_p0360b02</note></lem><rdg wit="#wit.orig">就</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">名</rdg></app>
<app from="#beg0433002" to="#end0433002"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">以</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">已</rdg></app>
<app from="#beg0433003" to="#end0433003"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">妄<note type="cf1">T85n2770_p0360b06</note></lem><rdg wit="#wit.orig">忘</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">妄</rdg></app>
<app from="#beg0433004" to="#end0433004"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">想</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">相</rdg></app>
<app from="#beg0433005" to="#end0433005"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">輪<note type="cf1">T85n2770_p0360b25</note></lem><rdg wit="#wit.orig">轉</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">輪</rdg></app>
<app from="#beg0433006" to="#end0433006"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">諦<note type="cf1">T85n2770_p0360c01</note></lem><rdg wit="#wit.orig">說</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">諦</rdg></app>
<app from="#beg0433007" to="#end0433007"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">承<note type="cf1">T85n2770_p0361a15</note></lem><rdg wit="#wit.orig">永</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">承</rdg></app>
<app from="#beg0433c2501" to="#end0433c2501"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">頌<note type="cf1">T38n1776_p0434a01</note></lem><rdg wit="#wit.orig">訟</rdg></app>
<app from="#beg0433008" to="#end0433008"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">頌<note type="cf1">T38n1776_p0434a01</note></lem><rdg wit="#wit.orig">訟</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">頌</rdg></app>
<app from="#beg0433c2601" to="#end0433c2601"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">頌<note type="cf1">T38n1776_p0434a01</note></lem><rdg wit="#wit.orig">訟</rdg></app>
<app from="#beg0433c2701" to="#end0433c2701"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">頌<note type="cf1">T38n1776_p0434a01</note></lem><rdg wit="#wit.orig">訟</rdg></app>
<app from="#beg0433c2901" to="#end0433c2901"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">頌<note type="cf1">T38n1776_p0434a01</note></lem><rdg wit="#wit.orig">訟</rdg></app>
<app from="#beg0434a0301" to="#end0434a0301"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">頌<note type="cf1">T38n1776_p0434a01</note></lem><rdg wit="#wit.orig">訟</rdg></app>
<app from="#beg0434001" to="#end0434001"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">觀<note type="cf1">T85n2770_p0361a28</note></lem><rdg wit="#wit.orig"><g ref="#CB04699">𮑖</g></rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">觀</rdg></app>
<app from="#beg0434a0901" to="#end0434a0901"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">觀<note type="cf1">T85n2770_p0361a29</note></lem><rdg wit="#wit.orig"><g ref="#CB04699">𮑖</g></rdg></app>
<app from="#beg0434002" to="#end0434002"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">聞<note type="cf1">T85n2770_p0361b12</note></lem><rdg wit="#wit.orig">間</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">聞</rdg></app>
<app from="#beg0434003" to="#end0434003"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">當<note type="cf1">T85n2770_p0361b28</note></lem><rdg wit="#wit.orig">常</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">當</rdg></app>
<app from="#beg_c" to="#end_c" corresp="#0434003"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">當<note type="cf1">T85n2770_p0361b28</note></lem><rdg wit="#wit.orig">常</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">當</rdg></app>
<app from="#beg0434004" to="#end0434004"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">到<note type="cf1">T85n2770_p0361c14</note></lem><rdg wit="#wit.orig">利</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">到</rdg></app>
<app from="#beg0434b2701" to="#end0434b2701"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">能<note type="cf1">T85n2770_p0361c19</note></lem><rdg wit="#wit.orig"><space quantity="0"/></rdg></app>
<app from="#beg0434005" to="#end0434005"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">人</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">去</rdg></app>
<app from="#beg0434b2702" to="#end0434b2702"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)"><space quantity="0"/><note type="cf1">T85n2770_p0361c19</note></lem><rdg wit="#wit.orig">來</rdg></app>
<app from="#beg0434006" to="#end0434006"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">菩提<note type="cf1">T85n2770_p0362a16</note></lem><rdg wit="#wit.orig">菩</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">菩提</rdg></app>
<app from="#beg0435001" to="#end0435001"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">失<note type="cf1">T85n2770_p0362b06</note></lem><rdg wit="#wit.orig">吿</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">亡</rdg></app>
<app from="#beg0435a1801" to="#end0435a1801"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">下<note type="cf1">T85n2770_p0362b12</note></lem><rdg wit="#wit.orig">上</rdg></app>
<app from="#beg0435002" to="#end0435002"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)"><space quantity="0"/><note type="cf1">T85n2770_p0362b28</note></lem><rdg wit="#wit.orig">耶</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark"><space quantity="0"/></rdg></app>
<app from="#beg0435003" to="#end0435003"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)"><space quantity="0"/><note type="cf1">T85n2770_p0362c12</note></lem><rdg wit="#wit.orig">前</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark"><space quantity="0"/></rdg></app>
<app from="#beg0435004" to="#end0435004"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">下<note type="cf1">T85n2770_p0362c12</note></lem><rdg wit="#wit.orig">不</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">下</rdg></app>
<app from="#beg0435005" to="#end0435005"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">失<note type="cf1">T85n2770_p0362c29</note></lem><rdg wit="#wit.orig">吿</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">失</rdg></app>
<app from="#beg0435c0701" to="#end0435c0701"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">失<note type="cf1">T85n2770_p0363a04</note></lem><rdg wit="#wit.orig">吿</rdg></app>
<app from="#beg0435c0801" to="#end0435c0801"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">下<note type="cf1">T85n2770_p0363a06</note></lem><rdg wit="#wit.orig">上</rdg></app>
<app from="#beg0436001" to="#end0436001"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">此</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">此因</rdg></app>
<app from="#beg0436002" to="#end0436002"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">別<note type="cf1">T85n2770_p0363b08</note></lem><rdg wit="#wit.orig">利</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">別</rdg></app>
<app from="#beg0436003" to="#end0436003"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">慇<note type="cf1">T85n2770_p0363b16</note></lem><rdg wit="#wit.orig">愍</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">慇</rdg></app>
<app from="#beg0436004" to="#end0436004"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">今</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">人</rdg></app>
<app from="#beg0436005" to="#end0436005"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">衆</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">聚</rdg></app>
<app from="#beg0436006" to="#end0436006"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">亡<note type="cf1">T85n2770_p0363c25</note></lem><rdg wit="#wit.orig">已</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">亡</rdg></app>
<app from="#beg0436007" to="#end0436007"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">下次明<note type="cf1">T85n2770_p0364a17</note></lem><rdg wit="#wit.orig">下</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">下明</rdg></app>
<app from="#beg0436008" to="#end0436008"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">精<note type="cf1">T85n2770_p0364a24</note></lem><rdg wit="#wit.orig">釋</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark"><space quantity="0"/></rdg></app>
<app from="#beg0437001" to="#end0437001"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)"><space quantity="0"/><note type="cf1">T85n2770_p0364b07</note></lem><rdg wit="#wit.orig">亦</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark"><space quantity="0"/></rdg></app>
<app from="#beg0437002" to="#end0437002"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)"><space quantity="0"/><note type="cf1">T85n2770_p0364b14</note></lem><rdg wit="#wit.orig">句</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark"><space quantity="0"/></rdg></app>
<app from="#beg0437003" to="#end0437003"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">當<note type="cf1">T85n2770_p0364b14</note></lem><rdg wit="#wit.orig">常</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">當</rdg></app>
<app from="#beg0437004" to="#end0437004"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">障<note type="cf1">T12n0374_p0428c26</note></lem><rdg wit="#wit.orig">彰</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">障</rdg></app>
<app from="#beg0437005" to="#end0437005"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">通</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">道</rdg></app>
<app from="#beg0437006" to="#end0437006"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">順<note type="cf1">X21n0370_p0407a02</note></lem><rdg wit="#wit.orig">頓</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">順</rdg></app>
<app from="#beg0437007" to="#end0437007"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">直<note type="cf1">T14n0475_p0538b27</note></lem><rdg wit="#wit.orig">惠</rdg></app>
<app from="#beg0437008" to="#end0437008"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">慇<note type="cf1">T38n1776_p0436a18</note></lem><rdg wit="#wit.orig">愍</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">慇</rdg></app>
<app from="#beg0437c2101" to="#end0437c2101"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">當<note type="cf1">T14n0475_p0538c04</note></lem><rdg wit="#wit.orig">常</rdg></app>
<app from="#beg0438001" to="#end0438001"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">下<note type="cf1">T37n1744_p0028a26</note><note type="cf2">T38n1776_p0469c02</note></lem><rdg wit="#wit.orig">不</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">下</rdg></app>
<app from="#beg0438002" to="#end0438002"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">意力加被<note type="cf1">T38n1776_p0469c03</note></lem><rdg wit="#wit.orig">意力加備</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">威力加被</rdg></app>
<app from="#beg0438b0501" to="#end0438b0501"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">番<note type="cf1">T37n1764_p0622a23</note><note type="cf2">X42n0736_p0668c14</note></lem><rdg wit="#wit.orig">憣</rdg></app>
<app from="#beg0438b0601" to="#end0438b0601"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">番<note type="cf1">T37n1764_p0622a23</note><note type="cf2">X42n0736_p0668c14</note></lem><rdg wit="#wit.orig">憣</rdg></app>
<app from="#beg0438003" to="#end0438003"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">顯淨<note type="cf1">T47n1958_p0006b18</note><note type="cf2">ZW02n0020_p0337a22</note></lem><rdg wit="#wit.orig">顯</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">顯淨</rdg></app>
<app from="#beg0438004" to="#end0438004"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">含</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">令</rdg></app>
<app from="#beg0438005" to="#end0438005"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">言</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark"><space quantity="0"/></rdg></app>
<app from="#beg0438006" to="#end0438006"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">非</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark"><space quantity="0"/></rdg></app>
<app from="#beg0438c0201" to="#end0438c0201"><lem wit="#wit.cbeta #wit2" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">叵<note type="cf1">X18n0336_p0330c16</note></lem><rdg wit="#wit.orig">回</rdg></app>
<app from="#beg0438c1601" to="#end0438c1601"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">輔<note type="cf1">T01n0005_p0167a05</note><note type="cf2">T44n1851_p0628a02</note></lem><rdg wit="#wit.orig">補</rdg></app>
<app from="#beg0438c1602" to="#end0438c1602"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">輔<note type="cf1">T01n0005_p0167a05</note><note type="cf2">T44n1851_p0628a02</note></lem><rdg wit="#wit.orig">補</rdg></app>
<app from="#beg0439a0201" to="#end0439a0201"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">障<note type="cf1">X18n0340_p0888a18</note></lem><rdg wit="#wit.orig">彰</rdg></app>
<app from="#beg0439a0801" to="#end0439a0801"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">顯。以<note type="cf1">T38n1776_p0438b01</note></lem><rdg wit="#wit.orig">以顯。</rdg></app>
<app from="#beg0439001" to="#end0439001"><lem wit="#wit.cbeta #wit2" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">令<note type="cf1">X18n0336_p0331a24</note></lem><rdg wit="#wit.orig">合</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">令</rdg></app>
<app from="#beg0439002" to="#end0439002"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">令</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">今</rdg></app>
<app from="#beg0439003" to="#end0439003"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">常</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">當</rdg></app>
<app from="#beg0439004" to="#end0439004"><lem wit="#wit.cbeta #wit2" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">離<note type="cf1">X18n0336_p0331c14</note></lem><rdg wit="#wit.orig">者</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">離</rdg></app>
<app from="#beg0440001" to="#end0440001"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">門<note type="cf1">T38n1776_p0469c29</note></lem><rdg wit="#wit.orig">問</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">門</rdg></app>
<app from="#beg0440002" to="#end0440002"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">復</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">後</rdg></app>
<app from="#beg0440003" to="#end0440003"><lem wit="#wit.cbeta #wit2" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">知<note type="cf1">X18n0336_p0333a01</note></lem><rdg wit="#wit.orig">智</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">知</rdg></app>
<app from="#beg0440c0501" to="#end0440c0501"><lem wit="#wit.cbeta #wit2" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">知<note type="cf1">X18n0336_p0333a01</note></lem><rdg wit="#wit.orig">智</rdg></app>
<app from="#beg0440004" to="#end0440004"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">久<note type="cf1">T14n0475_p0539a13</note></lem><rdg wit="#wit.orig">文</rdg></app>
<app from="#beg0440005" to="#end0440005"><lem wit="#wit.cbeta #wit2" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">咨嗟<note type="cf1">X18n0336_p0333a15</note></lem><rdg wit="#wit.orig">咨</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">咨嗟</rdg></app>
<app from="#beg0441b0401" to="#end0441b0401"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">令</lem><rdg wit="#wit.orig">今</rdg></app>
<app from="#beg0441002" to="#end0441002"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">持<note type="cf1">T14n0475_p0539a25</note></lem><rdg wit="#wit.orig">治</rdg></app>
<app from="#beg0441b1201" to="#end0441b1201"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">導<note type="cf1">T14n0475_p0539a27</note></lem><rdg wit="#wit.orig">道</rdg></app>
<app from="#beg0441003" to="#end0441003"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">上</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">下</rdg></app>
<app from="#beg0441004" to="#end0441004"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">柱</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">枉</rdg></app>
<app from="#beg0441005" to="#end0441005"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">官</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit.orig" type="correctionRemark">宮</rdg></app>
<app from="#beg0441006" to="#end0441006"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">主常</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">常主</rdg></app>
<app from="#beg0441c0601" to="#end0441c0601"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">歎</lem><rdg wit="#wit.orig">難</rdg></app>
<app from="#beg0441007" to="#end0441007"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">所</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">其所</rdg></app>
<app from="#beg0442a0401" to="#end0442a0401"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">己</lem><rdg wit="#wit.orig">已</rdg></app>
<app from="#beg0442001" to="#end0442001"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">仁<note type="cf1">T14n0474_p0521b14</note><note type="cf2">T14n0475_p0539b29</note></lem><rdg wit="#wit.orig">人</rdg></app>
<app from="#beg0442a1701" to="#end0442a1701"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">患厭<note type="cf1">T14n0474_p0521b14</note><note type="cf2">T14n0475_p0539b29</note></lem><rdg wit="#wit.orig">厭患</rdg></app>
<app from="#beg0442002" to="#end0442002"><lem wit="#wit.cbeta #wit2" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">下<note type="cf1">X18n0336_p0335a06</note></lem><rdg wit="#wit.orig">不</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">下</rdg></app>
<app from="#beg0442003" to="#end0442003"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">久立<note type="cf1">T14n0474_p0521b03</note><note type="cf2">T14n0475_p0539b16</note></lem><rdg wit="#wit.orig">文應</rdg></app>
<app from="#beg0443a1701" to="#end0443a1701"><lem wit="#wit.cbeta #wit2" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">當<note type="cf1">X18n0336_p0335b21</note></lem><rdg wit="#wit.orig">常</rdg></app>
<app from="#beg0443b0201" to="#end0443b0201"><lem wit="#wit.cbeta #wit2" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">當<note type="cf1">X18n0336_p0335c08</note></lem><rdg wit="#wit.orig">常</rdg></app>
<app from="#beg0443002" to="#end0443002"><lem wit="#wit.cbeta #wit2" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">三：一<note type="cf1">X18n0336_p0335c09</note></lem><rdg wit="#wit.orig">三：</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">三一</rdg></app>
<app from="#beg0443003" to="#end0443003"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">內</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">就</rdg></app>
<app from="#beg0443004" to="#end0443004"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">叵</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">可</rdg></app>
<app from="#beg0443005" to="#end0443005"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">未</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">來</rdg></app>
<app from="#beg0443c1301" to="#end0443c1301"><lem wit="#wit.cbeta #wit2" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">當<note type="cf1">X18n0336_p0336a19</note></lem><rdg wit="#wit.orig">常</rdg></app>
<app from="#beg0443006" to="#end0443006"><lem resp="#resp2" wit="#wit.orig">爲</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">以</rdg></app>
<app from="#beg0443007" to="#end0443007"><lem wit="#wit.cbeta #wit2" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">一句<note type="cf1">X18n0336_p0336c05</note></lem><rdg wit="#wit.orig">一</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1" type="correctionRemark">一句</rdg></app>
<app from="#beg0443c2701" to="#end0443c2701"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">必<note type="cf1">T14n0475_p0539b26</note><note type="cf2">T14n0476_p0561a05</note></lem><rdg wit="#wit.orig">畢</rdg></app>
<app from="#beg0444a0301" to="#end0444a0301"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">百<note type="cf1">T14n0475_p0539b26</note><note type="cf2">T38n1775_p0342a28</note></lem><rdg wit="#wit.orig">爲</rdg></app>
</p>
</cb:div>
<cb:div type="cbeta-notes">
<head>CBETA 校注</head>
<p>
<note n="0421002" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0421002">處【大】，〔－〕【考僞-原】</note>
<note n="0421003" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0421b18.03" target="#nkr_note_mod_0421003">［－］【CB】【考僞-原】，受【大】</note>
<note n="0421004" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0421004">芉【大】，稈【原】</note>
<note n="0421005" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0421c06.13" target="#nkr_note_mod_0421005">雲【CB】【考僞-大】，云【大】</note>
<note n="0421006" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0421c26.12" target="#nkr_note_mod_0421006">示【CB】，不【大】，〔－〕【考僞-原】</note>
<note n="0421007" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0421007">頑【大】，詮【考僞-原】</note>
<note n="0422001" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0422a07.05" target="#nkr_note_mod_0422001">關【CB】【考僞-原】，閣【大】</note>
<note n="0422002" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0422002">後【大】，復【考僞-原】</note>
<note n="0422003" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0422003">綺【大】，縛【考僞-原】</note>
<note n="0422004" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0422c01.03" target="#nkr_note_mod_0422004">［－］【CB】【考僞-原】，留【大】</note>
<note n="0422005" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0422005">復【大】，復士【考僞-原】</note>
<note n="0423001" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0423001">二【大】，人【考僞-原】</note>
<note n="0423002" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0423002">令【大】，合【考僞-原】</note>
<note n="0423003" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0423003">達【大】，建【考僞-原】</note>
<note n="0423004" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0423004">共者【大】，〔－〕【考僞-原】</note>
<note n="0423005" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0423c23.08" target="#nkr_note_mod_0423005">當【CB】，常【大】，人【考僞-原】</note>
<note n="0424001" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0424a11.11" target="#nkr_note_mod_0424001">順【CB】【考僞-原】，<g ref="#CB00914">㥽</g>【大】</note>
<note n="0424002" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0424002">令【大】，合【考僞-原】</note>
<note n="0424003" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0424b01.16" target="#nkr_note_mod_0424003">亡【CB】【考僞-原】，言【大】</note>
<note n="0424004" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0424004">常【大】，當【考僞-原】</note>
<note n="0424005" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0424c29.06" target="#nkr_note_mod_0424005">時明【CB】【卍續-CB】，明【大】，明時【考僞-原】</note>
<note n="0425001" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0425001">曼【大】，佛【考僞-原】</note>
<note n="0425002" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0425002">卒【大】，率【考僞-原】</note>
<note n="0425003" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0425003">自【大】，向【考僞-原】</note>
<note n="0425004" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0425004">經【大】，〔－〕【考僞-原】</note>
<note n="0425005" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0425005">首【大】，陀【考僞-大】</note>
<note n="0425006" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0425b23.07" target="#nkr_note_mod_0425006">後【CB】【考僞-原】，復【大】</note>
<note n="0425007" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0425007">彰【大】，障【考僞-原】</note>
<note n="0425008" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0425008">更【大】，其【考僞-原】（CBETA 按：「更」疑爲「處」。（T37n1749_p0175a15、T37n1764_p0617b12、X45n0753_p0030a15））</note>
<note n="0426001" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0426001">隨【大】，墮【考僞-原】</note>
<note n="0426002" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0426a26.01" target="#nkr_note_mod_0426002">局【CB】【考僞-原】，居【大】</note>
<note n="0426003" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0426003">少【大】，小【考僞-原】</note>
<note n="0426004" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0426004">殊【大】，好【考僞-原】</note>
<note n="0426005" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0426005">無【大】，先【考僞-原】</note>
<note n="0426006" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0426006">度【大】，廣【考僞-原】</note>
<note n="0426007" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0426c20.01" target="#nkr_note_mod_0426007">勝進【CB】【考僞-原】，勝【大】</note>
<note n="0426008" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0426008">成【大】，能成【考僞-原】</note>
<note n="0427001" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0427a19.14" target="#nkr_note_mod_0427001">怯【CB】【卍續-CB】【考僞-原】，性【大】</note>
<note n="0427002" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0427002">矣【大】，稱【考僞-原】</note>
<note n="0427003" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0427b10.03" target="#nkr_note_mod_0427003">番【CB】【卍續-CB】【考僞-原】，憣【大】</note>
<note n="0428001" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0428a07.15" target="#nkr_note_mod_0428001">下【CB】【卍續-CB】【考僞-原】，不【大】</note>
<note n="0428002" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0428002">眠【大】，〔－〕【考僞-原】</note>
<note n="0428003" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0428a16.10" target="#nkr_note_mod_0428003">縛【CB】，傳【大】，淨【考僞-原】</note>
<note n="0428004" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0428004">陳【大】，練【考僞-原】</note>
<note n="0428005" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0428c15.09" target="#nkr_note_mod_0428005">［－］【CB】【考僞-原】，生【大】</note>
<note n="0429001" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0429b13.15" target="#nkr_note_mod_0429001">慇【CB】【考僞-原】，愍【大】</note>
<note n="0429002" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0429002">眞【大】，其【考僞-原】</note>
<note n="0429003" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0429b18.13" target="#nkr_note_mod_0429003">障【CB】【考僞-原】，彰【大】</note>
<note n="0429004" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0429b27.10" target="#nkr_note_mod_0429004">緣【CB】【考僞-原】，德【大】</note>
<note n="0429005" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0429c10.12" target="#nkr_note_mod_0429005">一事【CB】【考僞-原】，事【大】</note>
<note n="0429006" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0429006">用【大】，有【考僞-原】</note>
<note n="0429007" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0429c14.09" target="#nkr_note_mod_0429007">幻【CB】【考僞-原】，約【大】</note>
<note n="0429008" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0429008">性相【大】，相性【考僞-原】</note>
<note n="0429009" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0429009">緣【大】，緣二【考僞-原】</note>
<note n="0430002" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0430a07.17" target="#nkr_note_mod_0430002">懼【CB】，具【大】，畏【考僞-原】</note>
<note n="0430003" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0430b01.06" target="#nkr_note_mod_0430003">出無【CB】【考僞-原】，出【大】</note>
<note n="0430004" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0430004">彰【大】，障【考僞-大】</note>
<note n="0430005" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0430b21.14" target="#nkr_note_mod_0430005">勸【CB】【考僞-原】，筋【大】</note>
<note n="0430006" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0430006">不【大】，〔－〕【考僞-原】</note>
<note n="0430007" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0430007">具【大】，且【考僞-原】</note>
<note n="0430009" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0430009">偏【大】，編【考僞-大】</note>
<note n="0431001" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0431a27.11" target="#nkr_note_mod_0431001">散【CB】【考僞-原】，敬【大】</note>
<note n="0431002" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0431a29.03" target="#nkr_note_mod_0431002">髺【CB】，結【大】，髻【考僞-大】</note>
<note n="0431003" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0431003">從【大】，徒【考僞-原】</note>
<note n="0431004" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0431b27.08" target="#nkr_note_mod_0431004">令【CB】【考僞-原】，合【大】</note>
<note n="0432001" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0432a07.14" target="#nkr_note_mod_0432001">段【CB】【考僞-原】，收【大】</note>
<note n="0432002" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0432a11.03" target="#nkr_note_mod_0432002">頌【CB】【考僞-原】，訟【大】</note>
<note n="0432003" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0432a12.12" target="#nkr_note_mod_0432003">［－］【CB】【考僞-原】，難【大】</note>
<note n="0432004" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0432a26.12" target="#nkr_note_mod_0432004">［－］【CB】【考僞-原】，劫【大】</note>
<note n="0432005" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0432b14.01" target="#nkr_note_mod_0432005">頌【CB】【考僞-原】＊，訟【大】＊</note>
<note n="0432006" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0432006">以【大】，已【考僞-原】</note>
<note n="0432007" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0432b23.02" target="#nkr_note_mod_0432007">［－］【CB】【考僞-原】，後【大】</note>
<note n="0432008" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0432008">說【大】，諸【考僞-原】</note>
<note n="0432009" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0432009">有【大】，有不有【考僞-原】</note>
<note n="0433001" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0433a06.15" target="#nkr_note_mod_0433001">云【CB】，就【大】，名【考僞-原】</note>
<note n="0433002" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0433002">以【大】，已【考僞-大】</note>
<note n="0433003" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0433a16.11" target="#nkr_note_mod_0433003">妄【CB】【考僞-原】，忘【大】</note>
<note n="0433004" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0433004">想【大】，相【考僞-原】</note>
<note n="0433005" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0433b06.09" target="#nkr_note_mod_0433005">輪【CB】【考僞-原】，轉【大】</note>
<note n="0433006" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0433b11.09" target="#nkr_note_mod_0433006">諦【CB】【考僞-原】，說【大】</note>
<note n="0433007" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0433c24.11" target="#nkr_note_mod_0433007">承【CB】【考僞-原】，永【大】</note>
<note n="0433008" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0433c25.15" target="#nkr_note_mod_0433008">頌【CB】【考僞-原】下同，訟【大】下同</note>
<note n="0434001" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0434a07.17" target="#nkr_note_mod_0434001">觀【CB】【考僞-原】＊，<g ref="#CB04699">𮑖</g>【大】＊</note>
<note n="0434002" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0434a20.14" target="#nkr_note_mod_0434002">聞【CB】【考僞-原】，間【大】</note>
<note n="0434003" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0434b07.14" target="#nkr_note_mod_0434003">當【CB】【考僞-原】＊，常【大】＊</note>
<note n="0434004" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0434b22.03" target="#nkr_note_mod_0434004">到【CB】【考僞-原】，利【大】</note>
<note n="0434005" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0434005">人【大】，去【考僞-原】</note>
<note n="0434006" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0434c22.16" target="#nkr_note_mod_0434006">菩提【CB】【考僞-原】，菩【大】</note>
<note n="0435001" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0435a11.17" target="#nkr_note_mod_0435001">失【CB】，吿【大】，亡【考僞-原】</note>
<note n="0435002" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0435b04.06" target="#nkr_note_mod_0435002">［－］【CB】【考僞-原】，耶【大】</note>
<note n="0435003" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0435b17.01" target="#nkr_note_mod_0435003">［－］【CB】【考僞-原】，前【大】</note>
<note n="0435004" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0435b24.01" target="#nkr_note_mod_0435004">下【CB】【考僞-原】，不【大】</note>
<note n="0435005" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0435c03.08" target="#nkr_note_mod_0435005">失【CB】【考僞-大】＊，吿【大】＊</note>
<note n="0436001" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0436001">此【大】，此因【考僞-原】</note>
<note n="0436002" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0436a09.11" target="#nkr_note_mod_0436002">別【CB】【考僞-原】，利【大】</note>
<note n="0436003" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0436a18.02" target="#nkr_note_mod_0436003">慇【CB】【考僞-原】，愍【大】</note>
<note n="0436004" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0436004">今【大】，人【考僞-原】</note>
<note n="0436005" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0436005">衆【大】，聚【考僞-原】</note>
<note n="0436006" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0436b25.01" target="#nkr_note_mod_0436006">亡【CB】【考僞-原】，已【大】</note>
<note n="0436007" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0436c15.03" target="#nkr_note_mod_0436007">下次明【CB】，下【大】，下明【考僞-原】</note>
<note n="0436008" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0436c22.10" target="#nkr_note_mod_0436008">精【CB】，釋【大】，〔－〕【考僞-原】</note>
<note n="0437001" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0437a04.16" target="#nkr_note_mod_0437001">［－］【CB】【考僞-原】，亦【大】</note>
<note n="0437002" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0437a11.10" target="#nkr_note_mod_0437002">［－］【CB】【考僞-原】，句【大】</note>
<note n="0437003" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0437a16.02" target="#nkr_note_mod_0437003">當【CB】【考僞-原】，常【大】</note>
<note n="0437004" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0437b03.03" target="#nkr_note_mod_0437004">障【CB】【考僞-原】＊，彰【大】＊</note>
<note n="0437005" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0437005">通【大】，道【考僞-原】</note>
<note n="0437006" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0437b12.08" target="#nkr_note_mod_0437006">順【CB】【考僞-原】，頓【大】</note>
<note n="0437007" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0437b27.09" target="#nkr_note_mod_0437007">直【CB】，惠【大】，冠註曰惠經作直</note>
<note n="0437008" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0437c01.17" target="#nkr_note_mod_0437008">慇【CB】【考僞-原】，愍【大】</note>
<note n="0438001" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0438a12.15" target="#nkr_note_mod_0438001">下【CB】【考僞-原】，不【大】</note>
<note n="0438002" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0438a14.02" target="#nkr_note_mod_0438002">意力加被【CB】，意力加備【大】，威力加被【考僞-原】</note>
<note n="0438003" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0438b08.04" target="#nkr_note_mod_0438003">顯淨【CB】【考僞-原】，顯【大】</note>
<note n="0438004" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0438004">含【大】，令【考僞-原】</note>
<note n="0438005" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0438005">言【大】，〔－〕【考僞-原】</note>
<note n="0438006" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0438006">非【大】，〔－〕【考僞-原】</note>
<note n="0439001" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0439a10.08" target="#nkr_note_mod_0439001">令【CB】【卍續-CB】【考僞-原】，合【大】</note>
<note n="0439002" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0439002">令【大】，今【考僞-原】</note>
<note n="0439003" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0439003">常【大】＊，當【考僞-原】＊</note>
<note n="0439004" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0439b25.15" target="#nkr_note_mod_0439004">離【CB】【卍續-CB】【考僞-原】，者【大】</note>
<note n="0440001" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0440a03.07" target="#nkr_note_mod_0440001">門【CB】【考僞-原】，問【大】</note>
<note n="0440002" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0440002">復【大】，後【考僞-原】</note>
<note n="0440003" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0440c04.17" target="#nkr_note_mod_0440003">知【CB】【卍續-CB】【考僞-原】＊，智【大】＊</note>
<note n="0440004" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0440c09.08" target="#nkr_note_mod_0440004">久【CB】，文【大】，冠註曰文經作久</note>
<note n="0440005" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0440c20.02" target="#nkr_note_mod_0440005">咨嗟【CB】【卍續-CB】【考僞-原】，咨【大】</note>
<note n="0441002" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0441b06.12" target="#nkr_note_mod_0441002">持【CB】，治【大】，冠註曰治經作持</note>
<note n="0441003" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0441003">上【大】，下【考僞-原】</note>
<note n="0441004" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0441004">柱【大】，枉【考僞-原】</note>
<note n="0441005" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0441005">官【大】，宮【考僞-大】</note>
<note n="0441006" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0441006">主常【大】，常主【考僞-原】</note>
<note n="0441007" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0441007">所【大】，其所【考僞-原】</note>
<note n="0442001" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0442a17.01" target="#nkr_note_mod_0442001">仁【CB】，人【大】，冠註曰人經作仁</note>
<note n="0442002" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0442c02.09" target="#nkr_note_mod_0442002">下【CB】【卍續-CB】【考僞-原】，不【大】</note>
<note n="0442003" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0442c27.10" target="#nkr_note_mod_0442003">久立【CB】，文應【大】，冠註曰文應經作久立</note>
<note n="0443002" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0443b03.12" target="#nkr_note_mod_0443002">三一【CB】【卍續-CB】【考僞-原】，三【大】</note>
<note n="0443003" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0443003">內【大】，就【考僞-原】</note>
<note n="0443004" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0443004">叵【大】，可【考僞-原】</note>
<note n="0443005" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0443005">未【大】，來【考僞-原】</note>
<note n="0443006" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0443006">爲【大】，以【考僞-原】</note>
<note n="0443007" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T38.0443c24.12" target="#nkr_note_mod_0443007">一句【CB】【卍續-CB】【考僞-原】，一【大】</note>
</p>
</cb:div>
<cb:div type="taisho-notes">
<head>大正藏 校注</head>
<p>
<note n="0421001" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0421001">【原】正德三年刊宗敎大學藏本</note>
<note n="0421002" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0421002">〔處〕－ヵ【原】</note>
<note n="0421003" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0421003">〔受〕－ヵ【原】</note>
<note n="0421004" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0421004">芉＝稈【原】</note>
<note n="0421005" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0421005">云＝雲？</note>
<note n="0421006" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0421006">〔不〕－ヵ【原】</note>
<note n="0421007" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0421007">頑＝詮ヵ【原】</note>
<note n="0422001" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0422001">閣＝關ヵ【原】</note>
<note n="0422002" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0422002">後＝復ヵ【原】</note>
<note n="0422003" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0422003">綺＝縛ヵ【原】</note>
<note n="0422004" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0422004">〔留〕－ヵ【原】</note>
<note n="0422005" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0422005">復＋（士）ヵ【原】</note>
<note n="0423001" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0423001">二＝人ヵ【原】</note>
<note n="0423002" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0423002">令＝合ヵ【原】</note>
<note n="0423003" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0423003">達＝建ヵ【原】</note>
<note n="0423004" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0423004">〔共者〕－ヵ【原】</note>
<note n="0423005" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0423005">常＝人ヵ【原】</note>
<note n="0424001" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0424001">情＝順ヵ【原】</note>
<note n="0424002" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0424002">令＝合ヵ【原】</note>
<note n="0424003" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0424003">言＝亡ヵ【原】</note>
<note n="0424004" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0424004">常＝當ヵ【原】</note>
<note n="0424005" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0424005">明＋（時）ヵ【原】</note>
<note n="0425001" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0425001">曼＝佛ヵ【原】</note>
<note n="0425002" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0425002">卒＝率ヵ【原】</note>
<note n="0425003" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0425003">自＝向ヵ【原】</note>
<note n="0425004" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0425004">〔經〕－ヵ【原】</note>
<note n="0425005" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0425005">首＝陀？</note>
<note n="0425006" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0425006">復＝後ヵ【原】</note>
<note n="0425007" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0425007">彰＝障ヵ【原】</note>
<note n="0425008" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0425008">更＝其ヵ【原】</note>
<note n="0426001" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0426001">隨＝墮ヵ【原】</note>
<note n="0426002" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0426002">居＝局ヵ【原】</note>
<note n="0426003" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0426003">少＝小ヵ【原】</note>
<note n="0426004" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0426004">殊＝好ヵ【原】</note>
<note n="0426005" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0426005">無＝先ヵ【原】</note>
<note n="0426006" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0426006">度＝廣ヵ【原】</note>
<note n="0426007" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0426007">勝＋（進）ヵ【原】</note>
<note n="0426008" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0426008">（能）ヵ＋成【原】</note>
<note n="0427001" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0427001">性＝怯ヵ【原】</note>
<note n="0427002" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0427002">矣＝稱ヵ【原】</note>
<note n="0427003" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0427003">憣＝番ヵ【原】</note>
<note n="0428001" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0428001">不＝下ヵ【原】</note>
<note n="0428002" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0428002">〔眼〕－ヵ【原】</note>
<note n="0428003" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0428003">傳＝淨ヵ【原】</note>
<note n="0428004" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0428004">陳＝練ヵ【原】</note>
<note n="0428005" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0428005">〔生〕－ヵ【原】</note>
<note n="0429001" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0429001">愍＝慇ヵ【原】</note>
<note n="0429002" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0429002">眞＝其ヵ【原】</note>
<note n="0429003" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0429003">彰＝障ヵ【原】</note>
<note n="0429004" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0429004">德＝緣ヵ【原】</note>
<note n="0429005" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0429005">（一）ヵ＋事【原】</note>
<note n="0429006" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0429006">用＝有ヵ【原】</note>
<note n="0429007" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0429007">約＝幻ヵ【原】</note>
<note n="0429008" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0429008">性相＝相性ヵ【原】</note>
<note n="0429009" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0429009">緣＋（二）ヵ【原】</note>
<note n="0430001" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0430001">冠註曰爲經作乃</note>
<note n="0430002" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0430002">具＝畏ヵ【原】</note>
<note n="0430003" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0430003">出＋（無）ヵ【原】</note>
<note n="0430004" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0430004">彰＝障？</note>
<note n="0430005" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0430005">筋＝勸ヵ【原】</note>
<note n="0430006" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0430006">〔不〕－ヵ【原】</note>
<note n="0430007" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0430007">貝＝且ヵ【原】</note>
<note n="0430008" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0430008">冠註曰此皆應是下疑有脫文</note>
<note n="0430009" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0430009">偏＝編？</note>
<note n="0431001" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0431001">敬＝散ヵ【原】</note>
<note n="0431002" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0431002">結＝髻？</note>
<note n="0431003" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0431003">從＝徒ヵ【原】</note>
<note n="0431004" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0431004">合＝令ヵ【原】</note>
<note n="0432001" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0432001">收＝段ヵ【原】</note>
<note n="0432002" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0432002">訟＝頌ヵ【原】</note>
<note n="0432003" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0432003">〔難〕－ヵ【原】</note>
<note n="0432004" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0432004">〔劫〕－ヵ【原】</note>
<note n="0432005" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0432005">訟＝頌ヵ【原】＊</note>
<note n="0432006" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0432006">以＝已ヵ【原】</note>
<note n="0432007" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0432007">〔後〕－ヵ【原】</note>
<note n="0432008" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0432008">說＝諸ヵ【原】</note>
<note n="0432009" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0432009">有＋（不有）ヵ【原】</note>
<note n="0433001" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0433001">就＝名ヵ【原】</note>
<note n="0433002" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0433002">以＝已？</note>
<note n="0433003" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0433003">忘＝妄ヵ【原】</note>
<note n="0433004" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0433004">想＝相ヵ【原】</note>
<note n="0433005" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0433005">轉＝輪ヵ【原】</note>
<note n="0433006" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0433006">說＝諦ヵ【原】</note>
<note n="0433007" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0433007">永＝承ヵ【原】</note>
<note n="0433008" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0433008">訟＝頌ヵ【原】下同</note>
<note n="0434001" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0434001"><g ref="#CB04699">𮑖</g>＝觀ヵ【原】＊</note>
<note n="0434002" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0434002">間＝聞ヵ【原】</note>
<note n="0434003" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0434003">常＝當ヵ【原】＊</note>
<note n="0434004" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0434004">利＝到ヵ【原】</note>
<note n="0434005" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0434005">人＝去ヵ【原】</note>
<note n="0434006" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0434006">菩＋（提）ヵ【原】</note>
<note n="0435001" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0435001">吿＝亡ヵ【原】</note>
<note n="0435002" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0435002">〔耶〕－ヵ【原】</note>
<note n="0435003" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0435003">〔前〕－ヵ【原】</note>
<note n="0435004" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0435004">不＝下ヵ【原】</note>
<note n="0435005" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0435005">吿＝失？＊</note>
<note n="0436001" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0436001">此＋（因）ヵ【原】</note>
<note n="0436002" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0436002">利＝別ヵ【原】</note>
<note n="0436003" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0436003">愍＝慇ヵ【原】</note>
<note n="0436004" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0436004">今＝人ヵ【原】</note>
<note n="0436005" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0436005">衆＝聚ヵ【原】</note>
<note n="0436006" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0436006">已＝亡ヵ【原】</note>
<note n="0436007" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0436007">下＋（明）ヵ【原】</note>
<note n="0436008" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0436008">〔釋〕－ヵ【原】</note>
<note n="0437001" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0437001">〔亦〕－ヵ【原】</note>
<note n="0437002" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0437002">〔句〕－ヵ【原】</note>
<note n="0437003" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0437003">常＝當ヵ【原】</note>
<note n="0437004" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0437004">彰＝障ヵ【原】＊</note>
<note n="0437005" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0437005">通＝道ヵ【原】</note>
<note n="0437006" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0437006">頓＝順ヵ【原】</note>
<note n="0437007" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0437007">冠註曰惠經作直</note>
<note n="0437008" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0437008">愍＝慇ヵ【原】</note>
<note n="0438001" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0438001">不＝下ヵ【原】</note>
<note n="0438002" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0438002">意力加備＝威力加被ヵ【原】</note>
<note n="0438003" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0438003">顯＋（淨）ヵ【原】</note>
<note n="0438004" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0438004">含＝令ヵ【原】</note>
<note n="0438005" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0438005">〔言〕－ヵ【原】</note>
<note n="0438006" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0438006">〔非〕－ヵ【原】</note>
<note n="0439001" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0439001">合＝令ヵ【原】</note>
<note n="0439002" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0439002">令＝今ヵ【原】</note>
<note n="0439003" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0439003">常＝當ヵ【原】＊</note>
<note n="0439004" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0439004">者＝離ヵ【原】</note>
<note n="0440001" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0440001">問＝門ヵ【原】</note>
<note n="0440002" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0440002">復＝後ヵ【原】</note>
<note n="0440003" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0440003">智＝知ヵ【原】＊</note>
<note n="0440004" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0440004">冠註曰文經作久</note>
<note n="0440005" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0440005">咨＋（嗟）ヵ【原】</note>
<note n="0441001" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0441001">冠註曰服經作復</note>
<note n="0441002" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0441002">冠註曰治經作持</note>
<note n="0441003" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0441003">上＝下ヵ【原】</note>
<note n="0441004" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0441004">柱＝枉ヵ【原】</note>
<note n="0441005" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0441005">官＝宮？</note>
<note n="0441006" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0441006">主常＝常主ヵ【原】</note>
<note n="0441007" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0441007">（其）ヵ＋所【原】</note>
<note n="0442001" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0442001">冠註曰人經作仁</note>
<note n="0442002" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0442002">不＝下ヵ【原】</note>
<note n="0442003" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0442003">冠註曰文應經作久立</note>
<note n="0443001" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0443001">冠註曰之下恐有脫文</note>
<note n="0443002" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0443002">三＋（一）ヵ【原】</note>
<note n="0443003" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0443003">內＝就ヵ【原】</note>
<note n="0443004" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0443004">叵＝可ヵ【原】</note>
<note n="0443005" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0443005">未＝來ヵ【原】</note>
<note n="0443006" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0443006">爲＝以ヵ【原】</note>
<note n="0443007" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0443007">一＋（句）ヵ【原】</note>
</p>
</cb:div>
<cb:div type="add-notes">
<head>新增校注</head>
<p>
<note n="0421b0701" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T38.0421b07.03" target="#nkr_note_add_0421b0701">［－］【CB】，齊【大】</note>
<note n="0423c1701" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T38.0423c17.05" target="#nkr_note_add_0423c1701">噵【CB】，導【大】</note>
<note n="0424a0601" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T38.0424a06.08" target="#nkr_note_add_0424a0601">噵【CB】，導【大】</note>
<note n="0424a2101" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T38.0424a21.04" target="#nkr_note_add_0424a2101">何【CB】，［－］【大】</note>
<note n="0424c2601" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T38.0424c26.02" target="#nkr_note_add_0424c2601">阿【CB】【卍續-CB】，何【大】</note>
<note n="0427b2501" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T38.0427b25.14" target="#nkr_note_add_0427b2501">番【CB】【卍續-CB】，憣【大】</note>
<note n="0428a0901" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T38.0428a09.16" target="#nkr_note_add_0428a0901">蓋【CB】，義【大】</note>
<note n="0428a1201" resp="#resp1" type="add" target="#nkr_note_add_0428a1201">掉【CB】，悼【大】</note>
<note n="0429b1801" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T38.0429b18.08" target="#nkr_note_add_0429b1801">物【CB】，明【大】</note>
<note n="0430b1101" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T38.0430b11.08" target="#nkr_note_add_0430b1101">無【CB】，爲【大】</note>
<note n="0431b0601" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T38.0431b06.05" target="#nkr_note_add_0431b0601">姨【CB】，夷【大】</note>
<note n="0432a2301" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T38.0432a23.12" target="#nkr_note_add_0432a2301">歎【CB】，難【大】</note>
<note n="0432b1401" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T38.0432b14.11" target="#nkr_note_add_0432b1401">已【CB】，己【大】</note>
<note n="0432b1601" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T38.0432b16.08" target="#nkr_note_add_0432b1601">頌【CB】，訟【大】</note>
<note n="0432b1701" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T38.0432b17.14" target="#nkr_note_add_0432b1701">頌【CB】，訟【大】</note>
<note n="0432b1801" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T38.0432b18.09" target="#nkr_note_add_0432b1801">頌【CB】，訟【大】</note>
<note n="0432c1101" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T38.0432c11.06" target="#nkr_note_add_0432c1101">〔－〕【CB】，而有【大】</note>
<note n="0432c2901" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T38.0432c29.17" target="#nkr_note_add_0432c2901">［－］【CB】，菩【大】</note>
<note n="0433c2501" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T38.0433c25.04" target="#nkr_note_add_0433c2501">頌【CB】，訟【大】</note>
<note n="0433c2601" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T38.0433c26.14" target="#nkr_note_add_0433c2601">頌【CB】，訟【大】</note>
<note n="0433c2701" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T38.0433c27.16" target="#nkr_note_add_0433c2701">頌【CB】，訟【大】</note>
<note n="0433c2901" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T38.0433c29.02" target="#nkr_note_add_0433c2901">頌【CB】，訟【大】</note>
<note n="0434a0301" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T38.0434a03.03" target="#nkr_note_add_0434a0301">頌【CB】，訟【大】</note>
<note n="0434a0901" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T38.0434a09.03" target="#nkr_note_add_0434a0901">觀【CB】，<g ref="#CB04699">𮑖</g>【大】</note>
<note n="0434b2701" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T38.0434b27.05" target="#nkr_note_add_0434b2701">能【CB】，［－］【大】</note>
<note n="0434b2702" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T38.0434b27.08" target="#nkr_note_add_0434b2702">［－］【CB】，來【大】</note>
<note n="0435a1801" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T38.0435a18.02" target="#nkr_note_add_0435a1801">下【CB】，上【大】</note>
<note n="0435c0701" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T38.0435c07.13" target="#nkr_note_add_0435c0701">失【CB】，吿【大】</note>
<note n="0435c0801" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T38.0435c08.08" target="#nkr_note_add_0435c0801">下【CB】，上【大】</note>
<note n="0437c2101" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T38.0437c21.17" target="#nkr_note_add_0437c2101">當【CB】，常【大】</note>
<note n="0438b0501" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T38.0438b05.16" target="#nkr_note_add_0438b0501">番【CB】，憣【大】</note>
<note n="0438b0601" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T38.0438b06.11" target="#nkr_note_add_0438b0601">番【CB】，憣【大】</note>
<note n="0438c0201" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T38.0438c02.01" target="#nkr_note_add_0438c0201">叵【CB】【卍續-CB】，回【大】</note>
<note n="0438c1601" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T38.0438c16.04" target="#nkr_note_add_0438c1601">輔【CB】，補【大】</note>
<note n="0438c1602" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T38.0438c16.17" target="#nkr_note_add_0438c1602">輔【CB】，補【大】</note>
<note n="0439a0201" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T38.0439a02.05" target="#nkr_note_add_0439a0201">障【CB】，彰【大】</note>
<note n="0439a0801" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T38.0439a08.10" target="#nkr_note_add_0439a0801">顯以【CB】，以顯【大】</note>
<note n="0440c0501" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T38.0440c05.12" target="#nkr_note_add_0440c0501">知【CB】【卍續-CB】，智【大】</note>
<note n="0441b0401" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T38.0441b04.09" target="#nkr_note_add_0441b0401">令【CB】，今【大】</note>
<note n="0441b1201" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T38.0441b12.16" target="#nkr_note_add_0441b1201">導【CB】，道【大】</note>
<note n="0441c0601" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T38.0441c06.15" target="#nkr_note_add_0441c0601">歎【CB】，難【大】</note>
<note n="0442a0401" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T38.0442a04.01" target="#nkr_note_add_0442a0401">己【CB】，已【大】</note>
<note n="0442a1701" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T38.0442a17.05" target="#nkr_note_add_0442a1701">患厭【CB】，厭患【大】</note>
<note n="0443a1701" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T38.0443a17.17" target="#nkr_note_add_0443a1701">當【CB】【卍續-CB】，常【大】</note>
<note n="0443b0201" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T38.0443b02.10" target="#nkr_note_add_0443b0201">當【CB】【卍續-CB】，常【大】</note>
<note n="0443c1301" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T38.0443c13.09" target="#nkr_note_add_0443c1301">當【CB】【卍續-CB】，常【大】</note>
<note n="0443c2701" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T38.0443c27.14" target="#nkr_note_add_0443c2701">必【CB】，畢【大】</note>
<note n="0444a0301" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T38.0444a03.09" target="#nkr_note_add_0444a0301">百【CB】，爲【大】</note>
</p>
</cb:div>
</back></text></TEI>