<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>
<?xml-stylesheet type="text/xsl" href="/static/taisho.xsl"?>
<TEI xmlns:cb="http://www.cbeta.org/ns/1.0" xml:lang="lzh-Hant-HK" xml:id="T38n1777">
<teiHeader>
	<fileDesc>
		<titleStmt>
			<title>Taishō Tripiṭaka, Electronic version, No. 1777 維摩經玄疏</title>
			<title xml:lang="zh-Hant">大正新脩大藏經數位版, No. 1777 維摩經玄疏</title>
			<author>隋 智顗撰</author>
			<respStmt>
				<resp>Electronic Version by</resp>
				<name>CBETA</name>
			</respStmt>
		</titleStmt>
		<editionStmt>
			<edition>XML TEI P5</edition>
			<respStmt xml:id="resp1"><resp>corrections</resp><name>CBETA</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp2"><resp>corrections</resp><name>Taisho</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp3"><resp>corrections</resp><name>CBETA.poyung</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp4"><resp>corrections</resp><name>CBETA.maha</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp5"><resp>corrections</resp><name>CBETA.shin</name></respStmt>
		</editionStmt>
		<extent>6卷</extent>
		<publicationStmt>
			<idno type="CBETA">
				<idno type="canon">T</idno>.<idno type="vol">38</idno>.<idno type="no">1777</idno>
			</idno>
			<distributor>
				<name>中華電子佛典協會 (CBETA)</name>
				<address>
					<addrLine><email>service@cbeta.org</email></addrLine>
				</address>
			</distributor>
			<availability>
				<p>Available for non-commercial use when distributed with this header intact.</p>
			</availability>
			<date>2024-06-20 13:08:22 +0800</date>
		</publicationStmt>
		<sourceDesc>
			<bibl>
				<title level="s">Taishō Tripiṭaka</title>
				<title level="s" xml:lang="zh-Hant">大正新脩大藏經</title>
				<title level="m" xml:lang="zh-Hant">維摩經玄疏</title>
			</bibl>
		</sourceDesc>
	</fileDesc>
	<encodingDesc>
		<projectDesc>
			<p xml:lang="en" cb:type="ly">Text as provided by Mr. Hsiao Chen-Kuo, Text as provided by Anonymous from USA</p>
			<p xml:lang="zh-Hant" cb:type="ly">蕭鎭國大德提供，北美某大德提供</p>
		</projectDesc>
		<editorialDecl>
			<punctuation resp="#resp1"><p>新式標點</p></punctuation>
		</editorialDecl>
		<tagsDecl>
			<namespace name="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
				<tagUsage gi="rdg">
					<listWit>
						<witness xml:id="wit.cbeta">【CB】</witness>
						<witness xml:id="wit.orig">【大】</witness>
						<witness xml:id="wit1">【卍續-CB】</witness>
						<witness xml:id="wit2">【甲】</witness>
					</listWit>
				</tagUsage>
			</namespace>
		</tagsDecl>
			</encodingDesc>
	<profileDesc>
		<langUsage>
			<language ident="en">English</language>
			<language ident="zh-Hant">Chinese (Traditional)</language>
		</langUsage>
	</profileDesc>
	<revisionDesc>
		<change when="2013-05-20">
			<name>CW</name><name>Ray Chou 周邦信</name>P4 to P5 conversion by p4top5a.py, intended for publication
		</change>
		<change when="2000-04-24T16:17:48">
			CW (ed.) Created initial TEI XML version with BASICX.BAT (00/01/24)
		</change>
	</revisionDesc>
</teiHeader>
<text><body>
<milestone n="1" unit="juan"/>
<pb n="0519a" ed="T" xml:id="T38.1777.0519a"/>
<lb n="0519a01" ed="T"/>
<lb n="0519a02" ed="T"/><cb:docNumber>No. 1777 [cf. Nos. 475, 1778, 1779]</cb:docNumber>
<lb n="0519a03" ed="T"/><cb:juan n="001" fun="open"><cb:mulu n="1" type="卷"/><cb:jhead><anchor xml:id="nkr_note_orig_0519001" n="0519001"/>維摩經玄疏卷第一</cb:jhead></cb:juan>
<lb n="0519a04" ed="T"/>
<lb n="0519a05" ed="T"/><byline cb:type="author"><name role="" type="person">天台山</name><name role="" type="person">修禪寺</name>沙門智顗撰</byline>
<lb n="0519a06" ed="T"/><cb:div type="jing"><p xml:id="pT38p0519a0601">此經理致深遠，言旨淵玄。若但依文帖釋，恐
<lb n="0519a07" ed="T"/>止事數而已。一敎宗極，終自難量，猶須略忖
<lb n="0519a08" ed="T"/>幽微，顯不思議旨趣。今輒於文前，撰五重玄
<lb n="0519a09" ed="T"/>義：</p>
<lb n="0519a10" ed="T"/><p xml:id="pT38p0519a1001">第一釋名　第二出體　第三明宗
<lb n="0519a11" ed="T"/>　第四辨力用　第五判敎相</p>
<lb n="0519a12" ed="T"/><p xml:id="pT38p0519a1201">釋此五義，卽爲二：一，通釋；二，別釋。</p><p xml:id="pT38p0519a1214" cb:place="inline">就通釋五
<lb n="0519a13" ed="T"/>重，略爲六意：一，通標五義名；二，辨次第；三，引
<lb n="0519a14" ed="T"/>證；四，明總別；五，約觀心；六，對四悉檀。</p>
<lb n="0519a15" ed="T"/><p xml:id="pT38p0519a1501">第一、通標五義名者，此經以不思議人、法爲
<lb n="0519a16" ed="T"/>「名」，不思議眞性解脫爲「體」，不思議佛國因果
<lb n="0519a17" ed="T"/>爲「宗」，不思議權實折伏、攝受爲「用」，不思議帶
<lb n="0519a18" ed="T"/>偏顯圓爲「敎相」。故今明此經，始從「如是我聞……」，
<lb n="0519a19" ed="T"/>終乎「歡喜奉行」，皆明不思議也。</p>
<lb n="0519a20" ed="T"/><p xml:id="pT38p0519a2001">第二、辨次第者：</p><p xml:id="pT38p0519a2007" cb:place="inline">雖理絕名言，非名言無以設
<lb n="0519a21" ed="T"/>敎，故於無名之道假名相說，而名以召法，法
<lb n="0519a22" ed="T"/>以應名。是以經之指歸，蘊在名內，故先「標名」。</p>
<lb n="0519a23" ed="T"/><p xml:id="pT38p0519a2301">夫尋名得理，理卽眞性解脫，眞性解脫卽經
<lb n="0519a24" ed="T"/>之體也，故次「出體」。</p><p xml:id="pT38p0519a2408" cb:place="inline">體不孤致，求之有方；涉行
<lb n="0519a25" ed="T"/>修因，然後致果，故用佛國因果爲入理綱宗，
<lb n="0519a26" ed="T"/>提綱目動，故次「明宗」也。</p><p xml:id="pT38p0519a2610" cb:place="inline">行因趣果，得果卽能
<lb n="0519a27" ed="T"/>巧用權實，折伏、攝受利益衆生，故次「明用」也。</p>
<lb n="0519a28" ed="T"/><p xml:id="pT38p0519a2801">聖人設敎，隨逗機緣，機緣不一，是以敎有異
<lb n="0519a29" ed="T"/>同，故次明「敎相」也。</p>
<pb n="0519b" ed="T" xml:id="T38.1777.0519b"/>
<lb n="0519b01" ed="T"/><p xml:id="pT38p0519b0101">第三、引證者：</p><p xml:id="pT38p0519b0106" cb:place="inline">〈囑累品〉云「此經名『維摩詰所說』，
<lb n="0519b02" ed="T"/>亦名『不可思議解脫法門』」，此卽人、法雙題共
<lb n="0519b03" ed="T"/>標名也。</p><p xml:id="pT38p0519b0304" cb:place="inline">〈觀衆生品〉云「佛爲增上慢人，說離婬、
<lb n="0519b04" ed="T"/>怒、癡，名爲解脫耳。若無增上慢人，佛說婬、怒、
<lb n="0519b05" ed="T"/>癡性，卽是解脫」，婬、怒、癡性，卽不思議眞性解
<lb n="0519b06" ed="T"/>脫爲體也。</p><p xml:id="pT38p0519b0605" cb:place="inline">又，〈佛國品〉明寶積獻蓋，請問淨土；
<lb n="0519b07" ed="T"/>佛所演答，具說佛國因果，卽是明宗也。</p><p xml:id="pT38p0519b0716" cb:place="inline">室外
<lb n="0519b08" ed="T"/>彈訶，室內攝受，〈不思議品〉云「菩薩住不思議，
<lb n="0519b09" ed="T"/>能種種示現神力自在，如龍象蹴蹋，非驢所
<lb n="0519b10" ed="T"/>堪」，故知此人、法權實折伏、攝受，卽經之用也。</p>
<lb n="0519b11" ed="T"/><p xml:id="pT38p0519b1101">敎相者，通明此經與諸經敎相有同異，故須
<lb n="0519b12" ed="T"/>判敎相也。</p>
<lb n="0519b13" ed="T"/><p xml:id="pT38p0519b1301">第四、明總別者，就前五條，束爲三意：初，但標
<lb n="0519b14" ed="T"/>人、法，此卽是總；次，開體、宗、用，此卽是別；後，明
<lb n="0519b15" ed="T"/>敎相，義兼總別。</p><p xml:id="pT38p0519b1507" cb:place="inline">所以然者，初題人名，名總三
<lb n="0519b16" ed="T"/>義，故名爲總；今欲分別敎門，應須分別體、宗、
<lb n="0519b17" ed="T"/>用之異，故名爲別。人是別總，三義是總別，是
<lb n="0519b18" ed="T"/>則總總於別，別別於總也。所以然者，人名淨、
<lb n="0519b19" ed="T"/>無垢、稱。「淨」卽眞性，眞性淸淨卽是體也；「無垢」
<lb n="0519b20" ed="T"/>卽實慧，實慧因果卽是經宗；「稱」卽方便巧能，
<lb n="0519b21" ed="T"/>卽是經用。引而申之，故謂之別也。敎相者，旣
<lb n="0519b22" ed="T"/>通明諸經同異，故義兼總別。</p><p xml:id="pT38p0519b2212" cb:place="inline">此義虛玄，恐未
<lb n="0519b23" ed="T"/>明了，今借近喩，以暢滯情。譬如人身初受胎
<lb n="0519b24" ed="T"/>報，歌羅邏時，卽有三法：一，命；二，燸；三者，心識。迄
<lb n="0519b25" ed="T"/>乎皓首，猶存三事，總而爲論，共受人名；分而
<lb n="0519b26" ed="T"/>言之，具有三法。雖復世間之境，亦與妙理相
<lb n="0519b27" ed="T"/>應。所以然者，三法成身，卽況初總；心識爲主，
<lb n="0519b28" ed="T"/>卽況前「明體」；風命相續，卽況前「明宗」；擧止運
<lb n="0519b29" ed="T"/>爲，卽況前「明用」；人道雖同，種性殊別，卽況前
<pb n="0519c" ed="T" xml:id="T38.1777.0519c"/>
<lb n="0519c01" ed="T"/>「明敎相同異」也。類此五法，上義可知。</p><p xml:id="pT38p0519c0115" cb:place="inline">問曰：立
<lb n="0519c02" ed="T"/>此五義止明此經，復通餘部？</p><p xml:id="pT38p0519c0212" cb:place="inline">答曰：衆家立義，
<lb n="0519c03" ed="T"/>厝意不同；今爲五重，總貫諸典。</p><p xml:id="pT38p0519c0313" cb:place="inline">問曰：諸經敎
<lb n="0519c04" ed="T"/>相，互有差別。差別之敎，豈盡同五？</p><p xml:id="pT38p0519c0414" cb:place="inline">答曰：譬如
<lb n="0519c05" ed="T"/>五陰成人，人雖不同，共稟五陰。又如經首通
<lb n="0519c06" ed="T"/>序五義，五義雖同，在事別也。</p>
<lb n="0519c07" ed="T"/><p xml:id="pT38p0519c0701">第五、約觀心釋五義者：</p><p xml:id="pT38p0519c0710" cb:place="inline">一切萬法，本自無名，
<lb n="0519c08" ed="T"/>無名而有名者，皆從心起，故心卽名也。</p><p xml:id="pT38p0519c0816" cb:place="inline">心爲
<lb n="0519c09" ed="T"/>體者，衆生心性卽眞法性，故云體也。</p><p xml:id="pT38p0519c0915" cb:place="inline">心爲宗
<lb n="0519c10" ed="T"/>者，此經云「如其心淨，卽佛土淨」，心卽宗義也。</p>
<lb n="0519c11" ed="T"/><p xml:id="pT38p0519c1101">心爲用者，正觀權巧，折伏見愛，故名用也。</p><p xml:id="pT38p0519c1117" cb:place="inline">心
<lb n="0519c12" ed="T"/>爲敎者，此經云「弟子衆塵勞，隨意之所轉」，卽
<lb n="0519c13" ed="T"/>「敎相」也。</p><p xml:id="pT38p0519c1304" cb:place="inline">問曰：何俟約心釋此五義？</p><p xml:id="pT38p0519c1314" cb:place="inline">答曰：此經
<lb n="0519c14" ed="T"/>〈問疾品〉云「諸佛解脫，當於衆生心行中求也」，
<lb n="0519c15" ed="T"/>故《大智論》云「佛爲學問人從聞求解，以樹爲
<lb n="0519c16" ed="T"/>喩；爲坐禪人從心求道，指身爲喩。若因樹生
<lb n="0519c17" ed="T"/>解，是信行人；從身得悟，是法行人。」《大智度論》
<lb n="0519c18" ed="T"/>評云「有慧無多聞，是不知實相；譬如大闇中，
<lb n="0519c19" ed="T"/>有目無所見」，此人專修觀解，不尋經論。又云
<lb n="0519c20" ed="T"/>「有多聞無智慧，亦不知實相；譬如大明中，有
<lb n="0519c21" ed="T"/>燈而無照」，此人止尋經論，不修觀解。又云「多
<lb n="0519c22" ed="T"/>聞利智慧，是所說應受」，此人外通經論，內觀
<lb n="0519c23" ed="T"/>分明也。又云「無聞無智慧，是名人身牛」。夫聖
<lb n="0519c24" ed="T"/>人說法，深鑒機緣，一音所演，隨根曉悟。若無
<lb n="0519c25" ed="T"/>道眼，豈可偏執一端！故說法門必須雙擧，庶
<lb n="0519c26" ed="T"/>幾學者了其明闇。</p><p xml:id="pT38p0519c2608" cb:place="inline">問曰：觀心五義與經五義，
<lb n="0519c27" ed="T"/>爲一、爲異？</p><p xml:id="pT38p0519c2705" cb:place="inline">答曰：不卽不異。</p><p xml:id="pT38p0519c2711" cb:place="inline">問曰：云何名爲不
<lb n="0519c28" ed="T"/>卽不異？</p><p xml:id="pT38p0519c2804" cb:place="inline">答曰：「卽」理雖同，「異」義有六：一者，理卽；
<lb n="0519c29" ed="T"/>二，名字卽；三，觀行卽；四，相似卽；五，分證眞實
<pb n="0520a" ed="T" xml:id="T38.1777.0520a"/>
<lb n="0520a01" ed="T"/>卽；六，究竟卽也。</p><p xml:id="pT38p0520a0107" cb:place="inline">一、理卽者，此經云「淫、怒、癡性，
<lb n="0520a02" ed="T"/>卽是解脫」，此是「理卽」義也。</p><p xml:id="pT38p0520a0211" cb:place="inline">二、名字卽者，如《大
<lb n="0520a03" ed="T"/>涅槃》云「外人舊醫，虛妄計涅槃常、樂、我、淨，如
<lb n="0520a04" ed="T"/>蟲食木，偶得成字，是蟲不知是字非字；有智
<lb n="0520a05" ed="T"/>之人，終不說言：『是蟲解字』」。今末世學問、坐禪
<lb n="0520a06" ed="T"/>之人，聞此大乘方等經說「淫、怒、癡性，卽是解脫，
<lb n="0520a07" ed="T"/>卽大涅槃，不可復滅」，不究深義，執此卽名，謂
<lb n="0520a08" ed="T"/>眞解脫，是則同彼舊醫蟲道之過，此是名字
<lb n="0520a09" ed="T"/>卽也。</p><p xml:id="pT38p0520a0903" cb:place="inline">三、觀行卽者，行人精通三觀，善識二諦、
<lb n="0520a10" ed="T"/>三諦、四諦，開合不亂，信解分明；能知此心卽
<lb n="0520a11" ed="T"/>是解脫，願行善巧，入五品弟子伏忍之位，此
<lb n="0520a12" ed="T"/>是「觀行卽」也。</p><p xml:id="pT38p0520a1206" cb:place="inline">四、相似卽者，如鐵輪十信，雖是
<lb n="0520a13" ed="T"/>肉眼，名爲佛眼。《法華經》說「六根淸淨之相」是
<lb n="0520a14" ed="T"/>也，此卽柔順忍位，名相似卽也。</p><p xml:id="pT38p0520a1413" cb:place="inline">五、分證眞實
<lb n="0520a15" ed="T"/>卽者，從初發心得無生忍，至金剛頂四十一
<lb n="0520a16" ed="T"/>地，皆名分證。所以者何？如《華嚴經》云「初發心
<lb n="0520a17" ed="T"/>時，便成正覺，了達諸法眞實之性，所有慧身
<lb n="0520a18" ed="T"/>不由他悟」，此是分證眞實卽也。乃至十地、等
<lb n="0520a19" ed="T"/>覺，皆是分證。但有深淺之殊，故有諸地階級
<lb n="0520a20" ed="T"/>也。</p><p xml:id="pT38p0520a2002" cb:place="inline">六、究竟卽者，卽是妙覺。一念相應，盡不思
<lb n="0520a21" ed="T"/>議實相之境故。《法華經》云「唯佛與佛，乃能究
<lb n="0520a22" ed="T"/>竟諸法實相」。又《仁王經》云「三賢、十聖忍中行，
<lb n="0520a23" ed="T"/>唯佛一人能盡源」，盡源者，是究竟卽也。</p><p xml:id="pT38p0520a2316" cb:place="inline">此
<lb n="0520a24" ed="T"/>六卽者，在理非殊；約其行解，天人懸絕，豈得
<lb n="0520a25" ed="T"/>聞「卽」，便爲一槪！世間學門、坐禪之人，若不善
<lb n="0520a26" ed="T"/>解六卽之殊，多生叨濫，未解謂解、未得謂得，
<lb n="0520a27" ed="T"/>墮增上慢，起諸過罪，此豈學佛法得意者乎！
<lb n="0520a28" ed="T"/>今擧一可以例諸：一切大乘深經或云：衆生
<lb n="0520a29" ed="T"/>卽是佛、卽是大乘、卽是菩提、卽是涅槃……如是
<pb n="0520b" ed="T" xml:id="T38.1777.0520b"/>
<lb n="0520b01" ed="T"/>等明「卽是」，悉須用「六卽」義約，一切皆不叨濫
<lb n="0520b02" ed="T"/>也。</p>
<lb n="0520b03" ed="T"/><p xml:id="pT38p0520b0301">第六、對四悉檀者，復爲二意：一，以四悉檀對
<lb n="0520b04" ed="T"/>前五義；二，略釋四悉檀起觀敎之相。</p><p xml:id="pT38p0520b0415" cb:place="inline">一、對五
<lb n="0520b05" ed="T"/>義者，卽爲五：</p><p xml:id="pT38p0520b0506" cb:place="inline">一、對經名者，名卽維摩羅詰，維
<lb n="0520b06" ed="T"/>摩羅詰卽是世界悉檀也。</p><p xml:id="pT38p0520b0611" cb:place="inline">二、對體者，體卽眞
<lb n="0520b07" ed="T"/>性解脫，眞性解脫卽是第一義悉檀也。</p><p xml:id="pT38p0520b0716" cb:place="inline">三、對
<lb n="0520b08" ed="T"/>宗者，宗是佛國因果，勸修種種淨土之行，卽
<lb n="0520b09" ed="T"/>爲人悉檀也。</p><p xml:id="pT38p0520b0906" cb:place="inline">四、對用者，彈訶、折伏，此卽對治
<lb n="0520b10" ed="T"/>悉檀也。</p><p xml:id="pT38p0520b1004" cb:place="inline">五、總對敎相者，以四悉檀起諸經敎，
<lb n="0520b11" ed="T"/>與此經敎有同有異，卽是判「敎相」、知同異也。</p>
<lb n="0520b12" ed="T"/><p xml:id="pT38p0520b1201">二、明略用四悉檀起觀敎者，夫心源妙絕，萬
<lb n="0520b13" ed="T"/>法幽玄，諸佛菩薩若不用悉檀，豈能修三觀
<lb n="0520b14" ed="T"/>而進道，演說敎門而度一切！四悉檀起觀敎
<lb n="0520b15" ed="T"/>以通此經，略爲七意：第一，翻釋；第二，辨相；第
<lb n="0520b16" ed="T"/>三，釋成；第四，起三觀；第五，起四敎；第六，起經
<lb n="0520b17" ed="T"/>論；第七，起此經敎。</p><p xml:id="pT38p0520b1708" cb:place="inline">第一、翻釋者，「悉檀」是外國
<lb n="0520b18" ed="T"/>之語，諸師解釋不同，或言有翻，或言無翻。</p><p xml:id="pT38p0520b1817" cb:place="inline">言
<lb n="0520b19" ed="T"/>無翻者，外國有多含之言，此土無有多含之
<lb n="0520b20" ed="T"/>語以翻悉檀。例如：「修多羅」名含五義，此土不
<lb n="0520b21" ed="T"/>的翻也。</p><p xml:id="pT38p0520b2104" cb:place="inline">言有翻者，或翻「宗成」，或翻爲「墨」，或翻
<lb n="0520b22" ed="T"/>爲「印」，或翻爲「實」，或翻爲「成就究竟」。如是異翻
<lb n="0520b23" ed="T"/>非一，難可定存。南岳禪師云：「此例如『大涅槃』，
<lb n="0520b24" ed="T"/>是胡漢兼攝也。」今言「悉檀」者，「悉」是隋音，「檀」是
<lb n="0520b25" ed="T"/>胡語；「悉」之言遍，「檀」翻言施。佛以此四法遍施
<lb n="0520b26" ed="T"/>衆生，故言悉檀也。</p><p xml:id="pT38p0520b2608" cb:place="inline">第二、辨悉檀相者，一、世界
<lb n="0520b27" ed="T"/>悉檀；二、各各爲人悉檀；三、對治悉檀；四、第一
<lb n="0520b28" ed="T"/>義悉檀。大聖爲破外人邪四悉檀，故說此四
<lb n="0520b29" ed="T"/>種正四悉檀，說一切大小乘經敎也。</p><p xml:id="pT38p0520b2915" cb:place="inline">一、世界
<pb n="0520c" ed="T" xml:id="T38.1777.0520c"/>
<lb n="0520c01" ed="T"/>悉檀者，卽是衆生五陰、十二入、十八界，一切
<lb n="0520c02" ed="T"/>諸法名相隔別不同，故名世界。外人迷此世
<lb n="0520c03" ed="T"/>界，或計無因緣有世界，或計邪因緣有世界。
<lb n="0520c04" ed="T"/>大聖隨衆生所欲樂聞，爲說「正因緣世界之
<lb n="0520c05" ed="T"/>法」，令衆生得世間正見，卽是世間法施，故名
<lb n="0520c06" ed="T"/>世界悉檀也。</p><p xml:id="pT38p0520c0606" cb:place="inline">二、各各爲人悉檀者，大聖觀人
<lb n="0520c07" ed="T"/>心而爲說法，人心各各不同，故於一事，或聽、
<lb n="0520c08" ed="T"/>不聽。如經所說：「雜報業故，雜生世間，得雜觸、雜
<lb n="0520c09" ed="T"/>受。」更有《破群那經》說：「無人得觸，無人得受。」此
<lb n="0520c10" ed="T"/>意正爲破執生信，增長善根，施諸善法，故名
<lb n="0520c11" ed="T"/>各各爲人悉檀也。</p><p xml:id="pT38p0520c1108" cb:place="inline">三、對治悉檀者，《大智論》云：
<lb n="0520c12" ed="T"/>「『有法』對治則有，實性則無。」對治則有者，卽是
<lb n="0520c13" ed="T"/>貪欲多，敎修不淨觀；瞋恚多，敎修慈心觀；愚
<lb n="0520c14" ed="T"/>癡多，敎觀因緣也。佛說對治之法藥遍施衆
<lb n="0520c15" ed="T"/>生，爲斷其惡，故名對治悉檀也。</p><p xml:id="pT38p0520c1513" cb:place="inline">四、第一義悉
<lb n="0520c16" ed="T"/>檀者，《大智論》明第一義悉檀有二種：一，約不
<lb n="0520c17" ed="T"/>可說相，明第一義悉檀；二，約可說相，明第一
<lb n="0520c18" ed="T"/>義悉檀。</p><p xml:id="pT38p0520c1804" cb:place="inline">一、約不可說相，明第一義悉檀者，卽
<lb n="0520c19" ed="T"/>是諸佛、辟支佛、羅漢所得眞實法，名第一義悉
<lb n="0520c20" ed="T"/>檀也。故《大智論》云：「言論盡竟，心行亦訖；不生
<lb n="0520c21" ed="T"/>不滅，法如涅槃。說諸行處，名世界；說不行處，
<lb n="0520c22" ed="T"/>名第一義。」</p><p xml:id="pT38p0520c2205" cb:place="inline">二、約可說相，辨第一義悉檀相者，
<lb n="0520c23" ed="T"/>如《大智論》云：「一切實，一切不實，一切亦實亦
<lb n="0520c24" ed="T"/>不實，一切非實非不實，皆名諸法之實相。」佛
<lb n="0520c25" ed="T"/>於如是等處處諸經，說第一義悉檀相，此卽
<lb n="0520c26" ed="T"/>是一家所明四門入第一義意也。故《中論》云：
<lb n="0520c27" ed="T"/>「若爲向道之人，聞說四句卽入，卽是諸法實
<lb n="0520c28" ed="T"/>相；若人聞說四句，心生取著，皆是戲論。」</p><p xml:id="pT38p0520c2816" cb:place="inline">問曰：
<lb n="0520c29" ed="T"/>若以生善是「爲人」，斷惡屬「對治」者，人通善惡，
<pb n="0521a" ed="T" xml:id="T38.1777.0521a"/>
<lb n="0521a01" ed="T"/>何得定言「『爲人』屬生善」也？</p><p xml:id="pT38p0521a0111" cb:place="inline">答曰：善隨人來，爲
<lb n="0521a02" ed="T"/>惑所障；惡是新起，不長屬人。是故「爲人」息惡
<lb n="0521a03" ed="T"/>生善，善屬於人。對治斷惡，人則非惡，若人是
<lb n="0521a04" ed="T"/>惡，惡滅人應隨滅，故知惡不屬人。</p><p xml:id="pT38p0521a0414" cb:place="inline">問曰：「爲人」、
<lb n="0521a05" ed="T"/>「對治」俱斷惡生善，義旣是齊，何得分二？</p><p xml:id="pT38p0521a0516" cb:place="inline">答曰：
<lb n="0521a06" ed="T"/>一往雖然，原其正意，義則不爾。「爲人」惡新善
<lb n="0521a07" ed="T"/>舊，「對治」惡舊善新。「爲人」新惡易滅，爲說便止，
<lb n="0521a08" ed="T"/>宿善深厚，自然開發；「對治」則舊惡難除，新善
<lb n="0521a09" ed="T"/>力弱，若不加修對治，則惡法不滅也。</p><p xml:id="pT38p0521a0915" cb:place="inline">問曰：此
<lb n="0521a10" ed="T"/>義非次，經說：「諸惡莫作，衆善奉行。」</p><p xml:id="pT38p0521a1014" cb:place="inline">答曰：此須
<lb n="0521a11" ed="T"/>得意。「爲人」善厚惡輕，但不作衆惡，善自開發；
<lb n="0521a12" ed="T"/>「對治」惡厚善輕，故須衆善奉行，方得離惡也。</p>
<lb n="0521a13" ed="T"/><p xml:id="pT38p0521a1301">第三、明釋成者，今用「四隨」釋成四悉檀也。四
<lb n="0521a14" ed="T"/>隨者，一，隨樂欲；二，隨便宜；三，隨對治；四，隨第
<lb n="0521a15" ed="T"/>一義。</p><p xml:id="pT38p0521a1503" cb:place="inline">一、隨樂欲者，卽是世界。如《智度論》云「一
<lb n="0521a16" ed="T"/>切善惡，欲爲其本」，若說四門，若事、若理，但赴
<lb n="0521a17" ed="T"/>欲樂，皆是世界悉檀也。故此經云「先以欲鉤
<lb n="0521a18" ed="T"/>牽，後令入佛道」，是名世界悉檀也。</p><p xml:id="pT38p0521a1814" cb:place="inline">二、隨便宜
<lb n="0521a19" ed="T"/>者，卽是爲人。《論》云「於一事中，或聽、不聽」，宜卽
<lb n="0521a20" ed="T"/>是聽，不宜者卽不聽也。如金師宜數息觀，浣
<lb n="0521a21" ed="T"/>衣宜不淨觀，卽是便宜。若說四門若事、理，便
<lb n="0521a22" ed="T"/>宜生善，是名爲聽；若生不善，則是不聽，是名
<lb n="0521a23" ed="T"/>爲人悉檀也。</p><p xml:id="pT38p0521a2306" cb:place="inline">三、隨對治者，卽是對治悉檀也。
<lb n="0521a24" ed="T"/>若說四門若事、理，的相主對，破執著心，是名
<lb n="0521a25" ed="T"/>對治。《論》云「諸法無常」，亦是對治。《涅槃經》明十
<lb n="0521a26" ed="T"/>種對治，謂常、無常等，皆是對治悉檀也。</p><p xml:id="pT38p0521a2616" cb:place="inline">問曰：
<lb n="0521a27" ed="T"/>若說事者，可是對治；四門說理，云何對治？</p><p xml:id="pT38p0521a2717" cb:place="inline">答
<lb n="0521a28" ed="T"/>曰：雖復說理，旣不曉悟，爲破執著，猶屬對治
<lb n="0521a29" ed="T"/>也。</p><p xml:id="pT38p0521a2902" cb:place="inline">四、明隨第一義者，卽是第一義悉檀。若說
<pb n="0521b" ed="T" xml:id="T38.1777.0521b"/>
<lb n="0521b01" ed="T"/>四門若事、若理，聞說卽悟，皆是第一義悉檀
<lb n="0521b02" ed="T"/>也。故以四隨成四悉檀。</p><p xml:id="pT38p0521b0210" cb:place="inline">問曰：四門說理，可是
<lb n="0521b03" ed="T"/>第一義；若說事者，云何得是第一義耶？</p><p xml:id="pT38p0521b0316" cb:place="inline">答曰：
<lb n="0521b04" ed="T"/>無問事、理，聞說卽悟，皆是說第一義也。故經
<lb n="0521b05" ed="T"/>云「始從得道，到泥洹夜。若說一色一香，無非
<lb n="0521b06" ed="T"/>中道。」</p><p xml:id="pT38p0521b0603" cb:place="inline">問曰：何故用四隨結成四悉檀？通約事
<lb n="0521b07" ed="T"/>理，一事一理，云何得通有四義？</p><p xml:id="pT38p0521b0713" cb:place="inline">答曰：如此經
<lb n="0521b08" ed="T"/>偈說：「佛以一音演說法，或有恐怖、或歡喜，或
<lb n="0521b09" ed="T"/>生厭離、或斷疑，斯則神力不共法。」「生怖畏」者，
<lb n="0521b10" ed="T"/>卽是世界悉檀，知因欲有世界，世界如火宅，
<lb n="0521b11" ed="T"/>故生怖畏也。「或歡喜」者，卽是爲人悉檀，發善
<lb n="0521b12" ed="T"/>根，得法喜也。「或生厭離」者，卽是對治悉檀，厭
<lb n="0521b13" ed="T"/>患煩惱，興對治也。「或斷疑」者，卽是第一義悉
<lb n="0521b14" ed="T"/>檀也，初入見道第一義諦，正是斷疑之位也。
<lb n="0521b15" ed="T"/>是則隨說一切事理悉成四悉檀也。</p><p xml:id="pT38p0521b1515" cb:place="inline">第四、明
<lb n="0521b16" ed="T"/>起三觀者，卽是用四悉檀起三觀也。夫至理
<lb n="0521b17" ed="T"/>幽絕，不可以智知，不可以識識，豈修觀行而
<lb n="0521b18" ed="T"/>能契會者哉！自非悉檀之巧妙，豈能用三觀
<lb n="0521b19" ed="T"/>會三諦之理也。</p><p xml:id="pT38p0521b1907" cb:place="inline">今悉檀方便，起從因緣假入
<lb n="0521b20" ed="T"/>空觀者，「世界悉檀」卽是知正因緣心所樂法
<lb n="0521b21" ed="T"/>也。</p><p xml:id="pT38p0521b2102" cb:place="inline">若從正因緣以入空，若析、若體兩種觀心，
<lb n="0521b22" ed="T"/>必須識「爲人便宜」。「便宜」者，若宜修觀，卽念擇、
<lb n="0521b23" ed="T"/>精進、喜三覺分起；若宜修止，則念除、捨、定三
<lb n="0521b24" ed="T"/>覺分攝也，是則隨所便宜，善心則發也。</p><p xml:id="pT38p0521b2416" cb:place="inline">若心
<lb n="0521b25" ed="T"/>有沈、浮之病，必須用「對治悉檀」。若心沈時，念
<lb n="0521b26" ed="T"/>擇、精進、喜三覺爲對治；若心浮時，念除、捨、定
<lb n="0521b27" ed="T"/>三覺分爲對治也。</p><p xml:id="pT38p0521b2708" cb:place="inline">巧用爲人悉檀，善根得發；
<lb n="0521b28" ed="T"/>巧用對治悉檀，結使則薄。若行人利智善根
<lb n="0521b29" ed="T"/>熟，結使煩惱薄，七覺分中，隨依一覺，恍然如
<pb n="0521c" ed="T" xml:id="T38.1777.0521c"/>
<lb n="0521c01" ed="T"/>失，卽住此研修。若觀慧分明，卽發眞、見第一
<lb n="0521c02" ed="T"/>義，是名用四悉檀起從假入空觀，成一切智、
<lb n="0521c03" ed="T"/>慧眼也；從空入假觀巧用悉檀，卽得道種智、
<lb n="0521c04" ed="T"/>法眼也；中道第一義觀巧用四悉檀，卽得一
<lb n="0521c05" ed="T"/>切種智、佛眼也。</p><p xml:id="pT38p0521c0507" cb:place="inline">第五、起四敎者，卽是於「四不
<lb n="0521c06" ed="T"/>可說」起四種說法，敎四種衆生也。此經「淨名
<lb n="0521c07" ed="T"/>默然杜口」，卽是《大涅槃經》明「四不可說」意也。
<lb n="0521c08" ed="T"/>四不可說者，一，生生不可說；二，生不生不可
<lb n="0521c09" ed="T"/>說；三，不生生不可說；四，不生不生不可說。此
<lb n="0521c10" ed="T"/>卽是約心因緣生滅、卽空、卽假、卽中四句不可
<lb n="0521c11" ed="T"/>說也。而得有四說者，皆是悉檀因緣赴四機，
<lb n="0521c12" ed="T"/>得有四說也。故《大涅槃經》云：「十因緣法爲生
<lb n="0521c13" ed="T"/>作因，亦可得說。」十因緣法者，無明至有支，名
<lb n="0521c14" ed="T"/>十因緣也。若用四悉檀赴此四種十因緣機，
<lb n="0521c15" ed="T"/>於「四不可說」卽有四說之四敎也。就此卽爲
<lb n="0521c16" ed="T"/>四：一，明悉檀起三藏敎；二，明悉檀起通敎；三，
<lb n="0521c17" ed="T"/>明悉檀起別敎；四，明悉檀起圓敎。</p><p xml:id="pT38p0521c1714" cb:place="inline">一、明用四
<lb n="0521c18" ed="T"/>悉檀起三藏敎者，佛於「生生不可說」，用四悉
<lb n="0521c19" ed="T"/>檀赴小乘十因緣法所成樂欲小善、障重鈍根
<lb n="0521c20" ed="T"/>諸聲聞弟子，說三藏敎生滅四諦，敎諸聲聞
<lb n="0521c21" ed="T"/>及鈍根菩薩也。故《法華經》云「諸法寂滅相，不
<lb n="0521c22" ed="T"/>可以言宣。以方便力故，爲五比丘說，是名轉
<lb n="0521c23" ed="T"/>法輪」也。</p><p xml:id="pT38p0521c2304" cb:place="inline">二、明用四悉檀起通敎者，佛於「生不
<lb n="0521c24" ed="T"/>生不可說」，用四悉檀赴十因緣法所成三乘根
<lb n="0521c25" ed="T"/>性人，說約幻化無生四諦通敎，敎三乘人也。
<lb n="0521c26" ed="T"/>故《大品經》云「欲學三乘，當學般若」，又云「三乘
<lb n="0521c27" ed="T"/>之人，同以第一義諦無言說道，斷煩惱」也。</p><p xml:id="pT38p0521c2717" cb:place="inline">三、
<lb n="0521c28" ed="T"/>明用四悉檀起別敎者，佛於「不生生不可說」，
<lb n="0521c29" ed="T"/>用四悉檀赴十因緣法成別敎根緣，宣說菩
<pb n="0522a" ed="T" xml:id="T38.1777.0522a"/>
<lb n="0522a01" ed="T"/>薩歷劫修行無量四諦別敎，敎諸菩薩也。</p><p xml:id="pT38p0522a0117" cb:place="inline">四、
<lb n="0522a02" ed="T"/>明用四悉檀起圓敎者，佛於「不生不生不可
<lb n="0522a03" ed="T"/>說」，用四悉檀赴十因緣法所成圓機，說一實
<lb n="0522a04" ed="T"/>諦、無作四諦圓敎大乘，敎大菩薩開佛知見也。</p>
<lb n="0522a05" ed="T"/><p xml:id="pT38p0522a0501">第六、明起經論者，夫佛法至理，不可以言宣，
<lb n="0522a06" ed="T"/>豈存言方語本十二部乎？但十方諸佛爲利
<lb n="0522a07" ed="T"/>衆生，皆用悉檀赴緣而起十二部經也。十二
<lb n="0522a08" ed="T"/>部經名義具出悉檀大本，就此卽爲五意：一，
<lb n="0522a09" ed="T"/>明悉檀起十二部經；二，明悉檀起八萬四千
<lb n="0522a10" ed="T"/>法藏；三，明悉檀起漸頓經敎；四，明悉檀起大
<lb n="0522a11" ed="T"/>小乘論；五，明悉檀起聖說法、聖默然。</p><p xml:id="pT38p0522a1115" cb:place="inline">一、明四
<lb n="0522a12" ed="T"/>悉檀起十二部經之相者，卽爲四意：一，明世
<lb n="0522a13" ed="T"/>界悉檀起十二部經；二，明各各爲人悉檀起
<lb n="0522a14" ed="T"/>十二部經；三，明對治悉檀起十二部經；四，明
<lb n="0522a15" ed="T"/>第一義悉檀起十二部經。</p><p xml:id="pT38p0522a1511" cb:place="inline">一、明用世界悉檀
<lb n="0522a16" ed="T"/>起十二部經者：</p><p xml:id="pT38p0522a1607" cb:place="inline">若宜聞直說世界，宜直說者，
<lb n="0522a17" ed="T"/>是言敎之本，用世界悉檀直說世界名相，卽
<lb n="0522a18" ed="T"/>是修多羅經；</p><p xml:id="pT38p0522a1806" cb:place="inline">四言、五言、七言偈重頌說世界，
<lb n="0522a19" ed="T"/>卽是祇夜經；</p><p xml:id="pT38p0522a1906" cb:place="inline">記世界衆生未來之事，如記鴿
<lb n="0522a20" ed="T"/>雀成佛，卽是和伽羅那經；</p><p xml:id="pT38p0522a2011" cb:place="inline">孤起偈說世界，不
<lb n="0522a21" ed="T"/>誦長行者，卽是伽陀經；</p><p xml:id="pT38p0522a2110" cb:place="inline">無人請問，自稱說世
<lb n="0522a22" ed="T"/>界事者，卽是優陀那經；</p><p xml:id="pT38p0522a2210" cb:place="inline">爲說世界不善因緣
<lb n="0522a23" ed="T"/>而結成戒者，卽是尼陀那經；</p><p xml:id="pT38p0522a2312" cb:place="inline">若人不解世界
<lb n="0522a24" ed="T"/>之相，如以車乳等爲譬喩者，卽是阿波陀那
<lb n="0522a25" ed="T"/>經；</p><p xml:id="pT38p0522a2502" cb:place="inline">說本昔世界之事者，卽是伊帝越多伽經；</p>
<lb n="0522a26" ed="T"/><p xml:id="pT38p0522a2601">說往昔世界受生者，卽是闍陀伽經；</p><p xml:id="pT38p0522a2615" cb:place="inline">說世界
<lb n="0522a27" ed="T"/>廣大之事者，卽是毘佛略經；</p><p xml:id="pT38p0522a2712" cb:place="inline">說世界未曾有
<lb n="0522a28" ed="T"/>事者，卽是阿浮陀達磨經；</p><p xml:id="pT38p0522a2811" cb:place="inline">難問、窮覈世界，令
<lb n="0522a29" ed="T"/>易解者，卽是優波提舍經。</p><p xml:id="pT38p0522a2911" cb:place="inline">此卽但約世界悉
<pb n="0522b" ed="T" xml:id="T38.1777.0522b"/>
<lb n="0522b01" ed="T"/>檀具起十二部經。餘三悉檀各起十二部經，
<lb n="0522b02" ed="T"/>類「世界」可知。佛用此十二部爲言敎之本，說
<lb n="0522b03" ed="T"/>一切漸、頓諸敎也。故《智度論》云「四悉檀攝得
<lb n="0522b04" ed="T"/>十二部經」，意在此也。</p><p xml:id="pT38p0522b0409" cb:place="inline">二、明四悉檀起八萬四
<lb n="0522b05" ed="T"/>千法藏者，八萬四千法藏名義具出三觀大
<lb n="0522b06" ed="T"/>本，今用四悉檀起八萬四千法藏者，卽爲四
<lb n="0522b07" ed="T"/>別：一者，世界悉檀起八萬四千塵勞門；二，明
<lb n="0522b08" ed="T"/>各各爲人悉檀起八萬四千三昧、八萬四千諸
<lb n="0522b09" ed="T"/>陀羅尼也；三，對治悉檀起八萬四千對治門、
<lb n="0522b10" ed="T"/>對治八萬四千諸煩惱也；四，明第一義悉檀
<lb n="0522b11" ed="T"/>起八萬四千法門，亦名八萬四千諸波羅蜜
<lb n="0522b12" ed="T"/>門。「門」名能通，通至第一義悉檀；「諸波羅蜜」名
<lb n="0522b13" ed="T"/>究竟，第一義悉檀卽是究竟也。今言「八萬四
<lb n="0522b14" ed="T"/>千法藏」者，法語通漫，卽得含於八萬四千煩
<lb n="0522b15" ed="T"/>惱、三昧、陀羅尼、諸對治門及波羅蜜等法，故
<lb n="0522b16" ed="T"/>名「法藏」也。故《大智論》云「是四悉檀攝八萬四
<lb n="0522b17" ed="T"/>千法藏」，其義在焉。</p><p xml:id="pT38p0522b1708" cb:place="inline">三、明悉檀起頓漸經敎者，
<lb n="0522b18" ed="T"/>悉檀旣攝十二部經、八萬四千法藏，大聖用
<lb n="0522b19" ed="T"/>悉檀赴緣而說頓、漸諸經，無不成也。卽爲二
<lb n="0522b20" ed="T"/>意：一，正明悉檀起圓頓敎；二，明悉檀起次第
<lb n="0522b21" ed="T"/>漸圓之敎。</p><p xml:id="pT38p0522b2105" cb:place="inline">一、悉檀起圓敎者，<name role="" type="person">盧舍那佛</name>說《華
<lb n="0522b22" ed="T"/>嚴經》，正用兩番四悉檀說無量四聖諦、無作
<lb n="0522b23" ed="T"/>四實諦，赴別、圓二種根性，說《華嚴經》頓敎也。</p>
<lb n="0522b24" ed="T"/><p xml:id="pT38p0522b2401">二、明起漸圓敎者，釋迦開漸敎，但用一番悉
<lb n="0522b25" ed="T"/>檀赴聲聞小根，說生滅四諦，起三藏敎也；大
<lb n="0522b26" ed="T"/>乘方等有四種根性，用四番悉檀赴緣，說四
<lb n="0522b27" ed="T"/>種四聖諦，起諸方等也；《摩訶般若經》有三種
<lb n="0522b28" ed="T"/>根性，以三番悉檀赴緣，說三種四聖諦，起諸
<lb n="0522b29" ed="T"/>般若敎也；《法華經》有一種根性，以一番四悉
<pb n="0522c" ed="T" xml:id="T38.1777.0522c"/>
<lb n="0522c01" ed="T"/>檀赴緣，說無作四一實諦，起法華敎也；《涅槃
<lb n="0522c02" ed="T"/>經》有四種根性，而俱歸一理佛性涅槃，用四
<lb n="0522c03" ed="T"/>番悉檀說四種四諦赴緣，起涅槃敎也。</p><p xml:id="pT38p0522c0316" cb:place="inline">問曰：
<lb n="0522c04" ed="T"/>涅槃與方等二敎何異？</p><p xml:id="pT38p0522c0410" cb:place="inline">答曰：說方等經時，二
<lb n="0522c05" ed="T"/>乘止得前二聖諦，不入無量、無作二種聖諦。
<lb n="0522c06" ed="T"/>涅槃不爾，二乘及菩薩非止得前二種聖諦，
<lb n="0522c07" ed="T"/>亦通二乘入於無量、無作二種聖諦，見佛性也。
<lb n="0522c08" ed="T"/>方等諸經者，名《大集》等經也，以集一切佛法，
<lb n="0522c09" ed="T"/>故名大集。是大涅槃名，名諸佛法界、佛性涅
<lb n="0522c10" ed="T"/>槃，含一切佛法也。</p><p xml:id="pT38p0522c1008" cb:place="inline">問曰：《智度論》云「餘經多說
<lb n="0522c11" ed="T"/>三悉檀，今欲開說第一義悉檀故，說是《摩訶
<lb n="0522c12" ed="T"/>般若波羅蜜經》」，若爾者，何得用四悉檀遍起
<lb n="0522c13" ed="T"/>一切漸、頓諸經？</p><p xml:id="pT38p0522c1307" cb:place="inline">答曰：三藏敎多說三悉檀，少
<lb n="0522c14" ed="T"/>說第一義；般若多說第一義，少說三悉檀。復
<lb n="0522c15" ed="T"/>次，般若雖說三悉檀，皆與第一義相應，若說
<lb n="0522c16" ed="T"/>諸大乘方等，或合說，或別說也。</p><p xml:id="pT38p0522c1613" cb:place="inline">四、明悉檀起
<lb n="0522c17" ed="T"/>大、小乘論者，《地持論》云「菩薩入『造不顚倒論
<lb n="0522c18" ed="T"/>摩得勒伽爲令正法得久住禪』而作論」也。菩
<lb n="0522c19" ed="T"/>薩住是禪定，觀佛去世後，十因緣法所成衆
<lb n="0522c20" ed="T"/>生根緣大小，用四悉檀赴此根緣，作論通經。</p>
<lb n="0522c21" ed="T"/><p xml:id="pT38p0522c2101">如天親造《十地論》，卽是用兩番悉檀造《十地
<lb n="0522c22" ed="T"/>論》，通《華嚴經》也。</p><p xml:id="pT38p0522c2207" cb:place="inline">舍利弗造《毘曇》、五百羅漢造
<lb n="0522c23" ed="T"/>《毘婆沙》，用初番悉檀通三藏敎生滅四聖諦，
<lb n="0522c24" ed="T"/>見「有」得道之正意也。</p><p xml:id="pT38p0522c2409" cb:place="inline">如迦旃延造《昆勒論》，亦
<lb n="0522c25" ed="T"/>是用初番悉檀通三藏敎，見「空有」入道之正
<lb n="0522c26" ed="T"/>意也。</p><p xml:id="pT38p0522c2603" cb:place="inline">如訶黎跋摩亦用初番悉檀造《成實論》，
<lb n="0522c27" ed="T"/>通三藏敎從「空」入道之正意，故《成實論》云：「故
<lb n="0522c28" ed="T"/>我欲正論三藏中實義。」諸成論師言：「實義，所
<lb n="0522c29" ed="T"/>謂空也。」</p><p xml:id="pT38p0522c2904" cb:place="inline">龍樹菩薩造《正觀論》，用四番四悉檀，
<pb n="0523a" ed="T" xml:id="T38.1777.0523a"/>
<lb n="0523a01" ed="T"/>三番正通釋諸摩訶衍三敎，一番傍釋三藏
<lb n="0523a02" ed="T"/>生滅因緣敎也。</p><p xml:id="pT38p0523a0207" cb:place="inline">彌勒菩薩造《地持處論》，卽是
<lb n="0523a03" ed="T"/>用二番悉檀釋《華嚴》、《方等》、《般若》諸大乘所明圓、
<lb n="0523a04" ed="T"/>別二敎也。無著菩薩造《攝大乘論》，亦復如是。</p>
<lb n="0523a05" ed="T"/><p xml:id="pT38p0523a0501">龍樹菩薩用三番悉檀造《大智度論》，釋《摩訶
<lb n="0523a06" ed="T"/>般若波羅蜜經》。</p><p xml:id="pT38p0523a0607" cb:place="inline">天親菩薩用一番悉檀造《法華
<lb n="0523a07" ed="T"/>論》，釋《法華經》。</p><p xml:id="pT38p0523a0706" cb:place="inline">有人言：「《大涅槃論》龍樹、天親各
<lb n="0523a08" ed="T"/>造，未度此土。」</p><p xml:id="pT38p0523a0806" cb:place="inline">懸準可知，如是等一切論，無不
<lb n="0523a09" ed="T"/>依四悉檀而造義。</p><p xml:id="pT38p0523a0908" cb:place="inline">問曰：諸論，天人所有經書
<lb n="0523a10" ed="T"/>依何而造？</p><p xml:id="pT38p0523a1005" cb:place="inline">答曰：法身菩薩住諸三昧，生人天
<lb n="0523a11" ed="T"/>中，爲天人師，造論，作諸經書。如《金光明經》云
<lb n="0523a12" ed="T"/>「五神通人作《神仙》之論，諸梵天王說《出欲論》，
<lb n="0523a13" ed="T"/>釋提桓因種種善論」，亦是初番悉檀之方便也。
<lb n="0523a14" ed="T"/>故《造立天地經》云：「寶應聲聞菩薩，示號伏犧。
<lb n="0523a15" ed="T"/>以上皇之道，來化此國。」又，《淸淨法行經》說「摩
<lb n="0523a16" ed="T"/>訶迦葉，應生振旦，示名老子。設無爲之敎，外
<lb n="0523a17" ed="T"/>以治國；修神仙之術，內以治身」。彼經又云「光
<lb n="0523a18" ed="T"/>淨童子，名曰仲尼，爲赴機緣，亦遊此土。文行
<lb n="0523a19" ed="T"/>誠信，定禮刪詩，垂裕後昆種種諸敎」，此卽世
<lb n="0523a20" ed="T"/>界悉檀也；「官人以德，賞延于世」，卽爲人悉檀
<lb n="0523a21" ed="T"/>也；「叛而伐之，刑故無小」，卽是對治悉檀；「政在
<lb n="0523a22" ed="T"/>淸靜，道合天心，人王無上」，卽是世間第一義
<lb n="0523a23" ed="T"/>悉檀。</p><p xml:id="pT38p0523a2303" cb:place="inline">問曰：世間何得有第一義？</p><p xml:id="pT38p0523a2313" cb:place="inline">答曰：此皆約
<lb n="0523a24" ed="T"/>世界悉檀通明四悉檀，非出世第一義也。</p><p xml:id="pT38p0523a2417" cb:place="inline">問
<lb n="0523a25" ed="T"/>曰：若佛、菩薩、老子、周、孔，皆是聖人，人、敎有何
<lb n="0523a26" ed="T"/>差別？</p><p xml:id="pT38p0523a2603" cb:place="inline">答曰：本地不可思議，何可分別！但迹敎
<lb n="0523a27" ed="T"/>殊別，高下深淺，不可一槩也。</p><p xml:id="pT38p0523a2712" cb:place="inline">五、明悉檀起聖
<lb n="0523a28" ed="T"/>說法、聖默然者，如《思益經》云：「佛吿諸比丘：『汝
<lb n="0523a29" ed="T"/>等當行二事：若聖說法、若聖默然。』」</p><p xml:id="pT38p0523a2914" cb:place="inline">今明以此
<pb n="0523b" ed="T" xml:id="T38.1777.0523b"/>
<lb n="0523b01" ed="T"/>四不可說有因緣故，以四悉檀而爲說法，卽
<lb n="0523b02" ed="T"/>是「聖說」。此四種四諦，並是三乘聖人證法，非
<lb n="0523b03" ed="T"/>是凡夫之所能知，故不可說也。如爲生盲，說
<lb n="0523b04" ed="T"/>白色相，而彼生盲，終不能見。以不見故，故不
<lb n="0523b05" ed="T"/>可說；不可說故，名「聖默然」。</p><p xml:id="pT38p0523b0511" cb:place="inline">問曰：聖說法者，利
<lb n="0523b06" ed="T"/>益衆生；若聖默然，有利益不？</p><p xml:id="pT38p0523b0612" cb:place="inline">答曰：如脇比丘默
<lb n="0523b07" ed="T"/>然，而<name role="" type="person">馬鳴</name>論折。如是等相，卽是利益也。</p><p xml:id="pT38p0523b0716" cb:place="inline">問曰：聖
<lb n="0523b08" ed="T"/>說法用悉檀起，聖默然云何？</p><p xml:id="pT38p0523b0812" cb:place="inline">答曰：默然旣於
<lb n="0523b09" ed="T"/>物有利，豈離悉檀也！</p><p xml:id="pT38p0523b0909" cb:place="inline">次，歷敎明聖說、聖默之
<lb n="0523b10" ed="T"/>相者：</p><p xml:id="pT38p0523b1003" cb:place="inline">《華嚴》二番悉檀赴緣而說無量、無作二
<lb n="0523b11" ed="T"/>種聖諦，名「聖說法」；不生生、不生不生不可說
<lb n="0523b12" ed="T"/>故，名「聖默然」。</p><p xml:id="pT38p0523b1206" cb:place="inline">三藏敎一番悉檀赴緣說生滅
<lb n="0523b13" ed="T"/>四聖諦故，名「聖說法」；生生不可說故，卽是「聖
<lb n="0523b14" ed="T"/>默然」。</p><p xml:id="pT38p0523b1403" cb:place="inline">《方等》四番悉檀赴緣說四番聖諦故，名
<lb n="0523b15" ed="T"/>「聖說法」；生生、生不生、不生生、不生不生不可
<lb n="0523b16" ed="T"/>說故，名「聖默然」。</p><p xml:id="pT38p0523b1607" cb:place="inline">《摩訶般若》三番悉檀赴緣說
<lb n="0523b17" ed="T"/>三番四聖諦故，名「聖說法」；生不生、不生生、不
<lb n="0523b18" ed="T"/>生不生不可說故，名「聖默然」。</p><p xml:id="pT38p0523b1812" cb:place="inline">《法華》一番悉檀
<lb n="0523b19" ed="T"/>赴緣說敎，名「聖說法」；不生不生不可說故，名
<lb n="0523b20" ed="T"/>「聖默然」。故《法華經》云：「是法不可示，言辭相寂
<lb n="0523b21" ed="T"/>滅。諸餘衆生類，無有能得解。」</p><p xml:id="pT38p0523b2112" cb:place="inline">《大般涅槃》四番
<lb n="0523b22" ed="T"/>悉檀赴緣說四番四聖諦故，名「聖說」，故《大涅
<lb n="0523b23" ed="T"/>槃》云：「說法者，諸佛境界。非諸聲聞、緣覺所知。」
<lb n="0523b24" ed="T"/>生生、生不生、不生生、不生不生不可說故，名「聖
<lb n="0523b25" ed="T"/>默然」，故佛答文殊「如來畢竟不轉法輪」，不轉
<lb n="0523b26" ed="T"/>法輪，卽聖默然也。</p><p xml:id="pT38p0523b2608" cb:place="inline">此《淨名經》卽是大乘方等
<lb n="0523b27" ed="T"/>之敎，用四番悉檀赴緣爲說，名「聖說法」；四種
<lb n="0523b28" ed="T"/>四諦皆不可說，名「聖默然」。如三十二菩薩，用
<lb n="0523b29" ed="T"/>第四番悉檀說一實諦，入不二法門，名「聖說
<pb n="0523c" ed="T" xml:id="T38.1777.0523c"/>
<lb n="0523c01" ed="T"/>法」；四一實諦皆不可說，名「聖默然」。如淨名杜
<lb n="0523c02" ed="T"/>口，畢竟無說，卽是眞默然也。</p><p xml:id="pT38p0523c0212" cb:place="inline">問曰：止取不二
<lb n="0523c03" ed="T"/>法門爲聖說者，此經餘品，應非聖說？</p><p xml:id="pT38p0523c0315" cb:place="inline">答曰：擧
<lb n="0523c04" ed="T"/>一爲例，餘則可知。此經畢竟，皆不說而說法
<lb n="0523c05" ed="T"/>也。</p><p xml:id="pT38p0523c0502" cb:place="inline">問曰：淨名杜口，爲聖默然者；身子默然，是
<lb n="0523c06" ed="T"/>聖默否？</p><p xml:id="pT38p0523c0604" cb:place="inline">答曰：身子默者，亦是聖默。</p><p xml:id="pT38p0523c0614" cb:place="inline">問曰：旣同
<lb n="0523c07" ed="T"/>默然，何故淨名默然而文殊所歎，身子不說
<lb n="0523c08" ed="T"/>而爲天女所訶？</p><p xml:id="pT38p0523c0807" cb:place="inline">答曰：身子是「聲聞聖默然」，「聲
<lb n="0523c09" ed="T"/>聞聖默然」者，卽是思議解脫不可說相，是故
<lb n="0523c10" ed="T"/>身子默然不說也；以思議故，是以被訶。若淨
<lb n="0523c11" ed="T"/>名默然，卽是不思議；不思議解脫故，爲文殊
<lb n="0523c12" ed="T"/>所歎。</p><p xml:id="pT38p0523c1203" cb:place="inline">問曰：不二之理，名之爲默。云何分別有
<lb n="0523c13" ed="T"/>二默然？</p><p xml:id="pT38p0523c1304" cb:place="inline">答曰：默者，是不可說也。一家明義，有
<lb n="0523c14" ed="T"/>種種不可說。雖俱言不可說，而義有異。今略
<lb n="0523c15" ed="T"/>分別有六種不可說相：</p><p xml:id="pT38p0523c1510" cb:place="inline">一者、世間禪定不可
<lb n="0523c16" ed="T"/>說者，若初禪內有覺觀，猶是可說；二禪已上，
<lb n="0523c17" ed="T"/>無覺無觀，是不可說。</p><p xml:id="pT38p0523c1709" cb:place="inline">二者、外人見心明不可
<lb n="0523c18" ed="T"/>說相者，如長爪梵志云「一切語可轉，一切論
<lb n="0523c19" ed="T"/>可破，一切執可除，是諸法實相？何等是性？何
<lb n="0523c20" ed="T"/>等是相？于久思惟，不得一法可以入心」，是不
<lb n="0523c21" ed="T"/>可說也。若類分別一切外人絕言之理，可約
<lb n="0523c22" ed="T"/>此義辨同異也。</p><p xml:id="pT38p0523c2207" cb:place="inline">三者、三藏聲聞經辨不可說
<lb n="0523c23" ed="T"/>相者，如《大集經》歎憍陳如「諸法第一義，寂然
<lb n="0523c24" ed="T"/>無聲說」也。故舍利弗不說解脫之相，卽其義
<lb n="0523c25" ed="T"/>也。</p><p xml:id="pT38p0523c2502" cb:place="inline">四者、明通敎不可說者，卽是《般若》所明「三
<lb n="0523c26" ed="T"/>乘之人同修般若，用無生眞諦無言說道，斷
<lb n="0523c27" ed="T"/>煩惱」也。</p><p xml:id="pT38p0523c2704" cb:place="inline">五者、別敎不可說，卽據佛性，大涅槃
<lb n="0523c28" ed="T"/>不可說也。如爲盲人，說白色相，智人雖引諸
<lb n="0523c29" ed="T"/>相開曉，而彼生盲，終不見白相。此譬佛性不
<pb n="0524a" ed="T" xml:id="T38.1777.0524a"/>
<lb n="0524a01" ed="T"/>可說也。</p><p xml:id="pT38p0524a0104" cb:place="inline">六者、明圓敎不可說相，如《涅槃經》明
<lb n="0524a02" ed="T"/>「六不可說相」也，此乃淨名杜口之意耳。</p><p xml:id="pT38p0524a0216" cb:place="inline">不可
<lb n="0524a03" ed="T"/>說者，一往雖同，解其義趣，實不相混。末代坐
<lb n="0524a04" ed="T"/>禪、聽講，於此不了，聞不可說，便生混亂。此卽
<lb n="0524a05" ed="T"/>鎭頭、迦羅二果難分別也。若別此義，身子淨
<lb n="0524a06" ed="T"/>名，尙不爲類；外道凡夫，豈爲等乎？</p><p xml:id="pT38p0524a0614" cb:place="inline">第七、悉檀
<lb n="0524a07" ed="T"/>起此經者，卽爲三別：一，起室外；二，起入室；三，
<lb n="0524a08" ed="T"/>起出室。</p><p xml:id="pT38p0524a0804" cb:place="inline">一、明室外，用四番悉檀起四種佛國，
<lb n="0524a09" ed="T"/>卽是〈佛國品〉也。亦得兼起通、別二序，用前兩
<lb n="0524a10" ed="T"/>番悉檀，起〈方便品〉；次三番悉檀，起〈弟子品〉；次
<lb n="0524a11" ed="T"/>後一番悉檀，起〈菩薩品〉。</p><p xml:id="pT38p0524a1110" cb:place="inline">二、明入室六品，三番
<lb n="0524a12" ed="T"/>悉檀起〈問疾品〉；後一番悉檀起〈不思議解脫
<lb n="0524a13" ed="T"/>品〉；第二番悉檀起〈觀衆生品〉，大意與《涅槃》明
<lb n="0524a14" ed="T"/>四眞諦意同；第三番悉檀起〈佛道品〉；第四番
<lb n="0524a15" ed="T"/>悉檀起〈不二法門〉，及〈香積品〉。</p><p xml:id="pT38p0524a1512" cb:place="inline">三、明出室，正說
<lb n="0524a16" ed="T"/>兩品，用四番悉檀起〈菩薩行品〉、〈見阿閦佛品〉
<lb n="0524a17" ed="T"/>也。流通〈法供養品〉、〈屬累品〉，還因四番悉檀通
<lb n="0524a18" ed="T"/>之也。</p><p xml:id="pT38p0524a1803" cb:place="inline">問曰：室內明六品，何故但以三番悉檀
<lb n="0524a19" ed="T"/>起？未入室四品、出室四品，何故皆以四番悉
<lb n="0524a20" ed="T"/>檀起？</p><p xml:id="pT38p0524a2003" cb:place="inline">答曰：室內但明摩訶衍義，室外兼明三
<lb n="0524a21" ed="T"/>藏義也。</p><p xml:id="pT38p0524a2104" cb:place="inline">問曰：三藏義何故在室外？</p><p xml:id="pT38p0524a2114" cb:place="inline">答曰：以小
<lb n="0524a22" ed="T"/>隔大。猶處門外，止宿草菴。</p><p xml:id="pT38p0524a2211" cb:place="inline">問曰：三藏旣不入
<lb n="0524a23" ed="T"/>摩訶衍，可在室外；餘三番，何意亦在室外說？</p>
<lb n="0524a24" ed="T"/><p xml:id="pT38p0524a2401">答曰：不思議<anchor xml:id="nkr_note_add_0524a2401" n="0524a2401"/><anchor xml:id="beg0524a2401" n="0524a2401"/>折<anchor xml:id="end0524a2401"/>伏、攝受，出入無閡也。故《法華》
<lb n="0524a25" ed="T"/>云：「出入息利，乃遍他國。」</p><p xml:id="pT38p0524a2510" cb:place="inline">問曰：摩訶衍法，可得
<lb n="0524a26" ed="T"/>出入自在無閡；聲聞之法，以小隔大，何得前
<lb n="0524a27" ed="T"/>後說也？</p><p xml:id="pT38p0524a2704" cb:place="inline">答曰：如《法華經》云：「過此已後，心相體
<lb n="0524a28" ed="T"/>信，入出無難。」</p><p xml:id="pT38p0524a2806" cb:place="inline">立經五義，用四悉檀之意是也。</p>
<lb n="0524a29" ed="T"/><cb:juan n="001" fun="close"><cb:jhead>維摩經玄疏卷第一</cb:jhead></cb:juan>
</cb:div></body>
<back>
<cb:div type="apparatus">
<head>校注</head>
<p>
<app from="#beg0524a2401" to="#end0524a2401"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2021-11-22)">折<note type="cf1">T38n1777_p0519a17</note><note type="cf2">T38n1777_p0519a27</note></lem><rdg wit="#wit.orig">析</rdg></app>
</p>
</cb:div>
<cb:div type="cbeta-notes">
<head>CBETA 校注</head>
<p>
</p>
</cb:div>
<cb:div type="taisho-notes">
<head>大正藏 校注</head>
<p>
<note n="0519001" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0519001">【原】正保五年刊龍谷大學藏本，【甲】貞享三年刊宗敎大學藏本</note>
</p>
</cb:div>
<cb:div type="add-notes">
<head>新增校注</head>
<p>
<note n="0524a2401" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T38.0524a24.06" target="#nkr_note_add_0524a2401">折【CB】，析【大】</note>
</p>
</cb:div>
</back></text></TEI>