<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>
<?xml-stylesheet type="text/xsl" href="/static/taisho.xsl"?>
<TEI xmlns:cb="http://www.cbeta.org/ns/1.0" xml:lang="lzh-Hant-HK" xml:id="X09n0245">
<teiHeader>
	<fileDesc>
		<titleStmt>
			<title>Manji Shinsan Dainihon Zokuzōkyō, Electronic version, No. 245 圓覺經大疏釋義鈔</title>
			<title xml:lang="zh-Hant">卍新纂大日本續藏經數位版, No. 245 圓覺經大疏釋義鈔</title>
			<author>唐 宗密撰</author>
			<respStmt>
				<resp>Electronic Version by</resp>
				<name>CBETA</name>
			</respStmt>
		</titleStmt>
		<editionStmt>
			<edition>XML TEI P5</edition>
			<respStmt xml:id="resp1"><resp>corrections</resp><name>AI</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp2"><resp>corrections</resp><name>Xuzangjing</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp3"><resp>corrections</resp><name>CBETA</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp4"><resp>corrections</resp><name>CBETA.maha</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp5"><resp>corrections</resp><name>CBETA.poyung</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp6"><resp>corrections</resp><name>CBETA.ting</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp7"><resp>corrections</resp><name>CBETA.shin</name></respStmt>
		</editionStmt>
		<extent>13卷</extent>
		<publicationStmt>
			<idno type="CBETA">
				<idno type="canon">X</idno>.<idno type="vol">9</idno>.<idno type="no">245</idno>
			</idno>
			<distributor>
				<name>中華電子佛典協會 (CBETA)</name>
				<address>
					<addrLine><email>service@cbeta.org</email></addrLine>
				</address>
			</distributor>
			<availability>
				<p>Available for non-commercial use when distributed with this header intact.</p>
			</availability>
			<date>2024-07-18 21:29:46 +0800</date>
		</publicationStmt>
		<sourceDesc>
			<bibl>
				<title level="s">Manji Shinsan Dainihon Zokuzōkyō</title>
				<title level="s" xml:lang="zh-Hant">卍新纂大日本續藏經</title>
				<title level="m" xml:lang="zh-Hant">圓覺經大疏釋義鈔</title>
			</bibl>
		</sourceDesc>
	</fileDesc>
	<encodingDesc>
		<projectDesc>
			<p xml:lang="en" cb:type="ly">Input by CBETA, OCR by CBETA, Punctuated draft text as provided by GJ.cool AI auto punctuation engine</p>
			<p xml:lang="zh-Hant" cb:type="ly">CBETA 人工輸入，CBETA 掃瞄辨識，古籍酷 AI 自動標點引擎提供新式標點初稿</p>
		</projectDesc>
		<editorialDecl>
			<punctuation resp="#resp1"><p>AI 標點</p></punctuation>
		</editorialDecl>
		<tagsDecl>
			<namespace name="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
				<tagUsage gi="rdg">
					<listWit>
						<witness xml:id="wit.cbeta">【CB】</witness>
						<witness xml:id="wit.orig">【卍續】</witness>
					</listWit>
				</tagUsage>
			</namespace>
		</tagsDecl>
		<charDecl>
<char xml:id="CB00592">
				<charName>CBETA CHARACTER CB00592</charName>
				<mapping cb:dec="983632" type="PUA">U+F0250</mapping>
			<mapping type="unicode">U+3C89</mapping><charProp><localName>composition</localName><value>[穀-禾+卵]</value></charProp></char>
<char xml:id="CB01497">
				<charName>CBETA CHARACTER CB01497</charName>
				<mapping cb:dec="984537" type="PUA">U+F05D9</mapping>
			<mapping type="unicode">U+24DC4</mapping><charProp><localName>composition</localName><value>[病-丙+卷]</value></charProp></char>
<char xml:id="CB01926">
				<charName>CBETA CHARACTER CB01926</charName>
				<mapping cb:dec="984966" type="PUA">U+F0786</mapping>
			<mapping type="normal_unicode">U+7070</mapping><charProp><localName>normalized form</localName><value>灰</value></charProp><charProp><localName>composition</localName><value>[厂@火]</value></charProp></char>
<char xml:id="CB04590">
				<charName>CBETA CHARACTER CB04590</charName>
				<mapping cb:dec="987630" type="PUA">U+F11EE</mapping>
			<mapping type="normal_unicode">U+7F64</mapping><charProp><localName>composition</localName><value>[(ㄇ@(企-止))/弟]</value></charProp></char>
<char xml:id="CB05242">
				<charName>CBETA CHARACTER CB05242</charName>
				<mapping cb:dec="988282" type="PUA">U+F147A</mapping>
			<mapping type="unicode">U+4C02</mapping><charProp><localName>composition</localName><value>[髟/采]</value></charProp></char>
<char xml:id="CB07055">
				<charName>CBETA CHARACTER CB07055</charName>
				<mapping cb:dec="990095" type="PUA">U+F1B8F</mapping>
			<mapping type="unicode">U+24A0F</mapping><charProp><localName>normalized form</localName><value>瑣</value></charProp><charProp><localName>composition</localName><value>[瑙-囟+貝]</value></charProp></char>
<char xml:id="CB08557">
				<charName>CBETA CHARACTER CB08557</charName>
				<mapping cb:dec="991597" type="PUA">U+F216D</mapping>
			<mapping type="normal_unicode">U+555A</mapping><charProp><localName>composition</localName><value>[圖-囗]</value></charProp></char>
<char xml:id="CB15062">
				<charName>CBETA CHARACTER CB15062</charName>
				<mapping cb:dec="998102" type="PUA">U+F3AD6</mapping>
			<mapping type="unicode">U+4C02</mapping><charProp><localName>composition</localName><value>[髟/釆]</value></charProp></char>
<char xml:id="CB15156">
				<charName>CBETA CHARACTER CB15156</charName>
				<mapping cb:dec="998196" type="PUA">U+F3B34</mapping>
			<mapping type="normal_unicode">U+7891</mapping><charProp><localName>normalized form</localName><value>碑</value></charProp><charProp><localName>composition</localName><value>[石*((白-日+田)/廾)]</value></charProp></char>
<char xml:id="CB16078">
				<charName>CBETA CHARACTER CB16078</charName>
				<mapping cb:dec="999118" type="PUA">U+F3ECE</mapping>
			<mapping type="unicode">U+22349</mapping><charProp><localName>composition</localName><value>[(白-日+田)/廾]</value></charProp></char>
<char xml:id="CB16347">
				<charName>CBETA CHARACTER CB16347</charName>
				<mapping cb:dec="999387" type="PUA">U+F3FDB</mapping>
			<mapping type="unicode">U+26BD5</mapping><charProp><localName>composition</localName><value>[卄/宋]</value></charProp></char>
<char xml:id="CB17515">
				<charName>CBETA CHARACTER CB17515</charName>
				<mapping cb:dec="1000555" type="PUA">U+F446B</mapping>
			<mapping type="unicode">U+28545</mapping><charProp><localName>composition</localName><value>[這-言+(栗-木+土)]</value></charProp></char>
</charDecl>
	</encodingDesc>
	<profileDesc>
		<langUsage>
			<language ident="en">English</language>
			<language ident="zh-Hant">Chinese (Traditional)</language>
		</langUsage>
	</profileDesc>
	<revisionDesc>
		<change when="2013-05-20">
			<name>CW</name><name>Ray Chou 周邦信</name>P4 to P5 conversion by p4top5a.py, intended for publication
		</change>
		<change when="2005-11-21T11:05:56">
			Zhou Bang-Xin (ed.) Created initial TEI XML version with BASICX.BAT
		</change>
	</revisionDesc>
</teiHeader>
<text><body>
<milestone unit="juan" n="1"/>
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0459a" n="0459a"/>
<lb ed="X" n="0459a01"/>
<lb ed="X" n="0459a02"/>
<lb ed="X" n="0459a03"/>
<lb ed="X" n="0459a04"/>
<lb ed="X" n="0459a05"/>
<lb ed="X" n="0459a06"/>
<lb ed="X" n="0459a07"/>
<lb ed="X" n="0459a08"/>
<lb ed="X" n="0459a09"/><cb:div type="xu"><cb:mulu type="序" level="1">No. 245-A 大方廣圓覺經大鈔序</cb:mulu><head>No. 245-A
<lb ed="X" n="0459a10"/><lb ed="R014" n="0407a01"/> 大方廣圓覺經大鈔序。</head>
<lb ed="X" n="0459a11"/><lb ed="R014" n="0407a02"/><p xml:id="pX09p0459a1101">茲鈔自唐至今，固有年矣。異域雖模方板，中國未
<lb ed="X" n="0459a12"/><lb ed="R014" n="0407a03"/>甞印行，副本爭傳三寫。烏馬因獲高麗印本，與寫
<lb ed="X" n="0459a13"/><lb ed="R014" n="0407a04"/>本參校，竊見互有得失，遂根其所出經論祖文，三
<lb ed="X" n="0459a14"/><lb ed="R014" n="0407a05"/>復對詳，一成楷定，方事刀筆。苟無證據，多從印本。
<lb ed="X" n="0459a15"/><lb ed="R014" n="0407a06"/>如序中晉偉廬峯次下，疑有脫落，則不敢妄加。或
<lb ed="X" n="0459a16"/><lb ed="R014" n="0407a07"/>用字不同，俱有出處，亦不敢擅改。如解識，如患夢，
<lb ed="X" n="0459a17"/><lb ed="R014" n="0407a08"/>患字與略記幻字有異，則準成唯識論及原人論，
<lb ed="X" n="0459a18"/><lb ed="R014" n="0407a09"/>與印本旣同，故今循之。或繕寫筆誤，如云先釋名
<lb ed="X" n="0459a19"/><lb ed="R014" n="0407a10"/>題，錯題爲顯，又云有字有義，訛字爲宗，此皆據寫
<lb ed="X" n="0459a20"/><lb ed="R014" n="0407a11"/>本而正之。其餘未安，留俟鎔裁矣。</p><p xml:id="pX09p0459a2014" cb:place="inline">旹紹興戊午歲
<lb ed="X" n="0459a21"/><lb ed="R014" n="0407a12"/>孟春初六日<name role="" type="person">平江府</name>崑山能仁院<anchor xml:id="nkr_note_orig_0459001" n="0459001"/>沙門義和穎脫
<lb ed="X" n="0459a22"/><lb ed="R014" n="0407a13"/>軒校定。門人　元譿。</p>
<lb ed="X" n="0459a23"/><lb ed="R014" n="0407a14"/><p xml:id="pX09p0459a2301">夫大道圓通，大千無體。六情旣作，六合成形。妄惑盈
<lb ed="X" n="0459a24"/><lb ed="R014" n="0407a15"/>而眞智虧，虗相現而實性隱。遂使衣藏至寶，全有而
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0459b" n="0459b"/>
<lb ed="X" n="0459b01"/><lb ed="R014" n="0407a16"/>全無；手執金鐵，本得而本失。繇是如實覺者，啓運垂
<lb ed="X" n="0459b02"/><lb ed="R014" n="0407a17"/>方。雖四心等觀，而三根各異。故設漸頓之敎，仍開權
<lb ed="X" n="0459b03"/><lb ed="R014" n="0407a18"/>實之詮。豈夜月生心，偏落於淸沼；朝陽有意，先照於
<lb ed="X" n="0459b04"/><lb ed="R014" n="0407b01"/>高山者哉？此圓覺經者，頓示眞源。故婆伽婆居淨土
<lb ed="X" n="0459b05"/><lb ed="R014" n="0407b02"/>說，備彰疏序，無煩此云。然桐參散木，驥渾駑駘。非伯
<lb ed="X" n="0459b06"/><lb ed="R014" n="0407b03"/>喈則長匿五音，非伯樂則永群千里。緬昔穿鑿，方今
<lb ed="X" n="0459b07"/><lb ed="R014" n="0407b04"/>剸犀。徒有多家，曾無少當。我和尙維缶之靈，杲日之
<lb ed="X" n="0459b08"/><lb ed="R014" n="0407b05"/>明。默承一印，懸通衆經。至如四人同化，七衆歸誠。半
<lb ed="X" n="0459b09"/><lb ed="R014" n="0407b06"/>偈而息心猿，一句而調意馬。辭榮落<anchor xml:id="nkr_note_add_0459b0901" n="0459b0901"/><anchor xml:id="beg0459b0901" n="0459b0901"/><g ref="#CB05242">䰂</g><anchor xml:id="end0459b0901"/>，摧慢投針。慕
<lb ed="X" n="0459b10"/><lb ed="R014" n="0407b07"/>義承聲者，風馳丈室；搆疑畜思者，霧廓晴天。此吾師
<lb ed="X" n="0459b11"/><lb ed="R014" n="0407b08"/>於度人有方也。至如逃名而反著於名，晦德而却招
<lb ed="X" n="0459b12"/><lb ed="R014" n="0407b09"/>其德。晉偉廬峯蹔辭法主，人王目擊而知道。紫衣三
<lb ed="X" n="0459b13"/><lb ed="R014" n="0407b10"/>讓而重賜，白法再陳而樂聞。心燈點於紫宸，法鏡懸
<lb ed="X" n="0459b14"/><lb ed="R014" n="0407b11"/>於黃屋。六宮欽德，聞所未聞；三仕伏膺，得所未得。禪
<lb ed="X" n="0459b15"/><lb ed="R014" n="0407b12"/>心自靜，不惑浮華。永言無覊，其誰若是？此吾師於名
<lb ed="X" n="0459b16"/><lb ed="R014" n="0407b13"/>位不住也。至如理窮一味，敎善三宗。及門者過千，陞
<lb ed="X" n="0459b17"/><lb ed="R014" n="0407b14"/>堂者盈百。各收髻寶，共啜醍醐。分無盡燈，星布華夏。
<lb ed="X" n="0459b18"/><lb ed="R014" n="0407b15"/>大師以善附屬，却憶舊山。樂在一峯，坐遺萬事。屢表
<lb ed="X" n="0459b19"/><lb ed="R014" n="0407b16"/>聞於北闕，請歸隱於南山。明詔下而允依，朝臣就而
<lb ed="X" n="0459b20"/><lb ed="R014" n="0407b17"/>禮送。此吾師於二利不偏也。昔仲尼曰：吾志在春秋。
<lb ed="X" n="0459b21"/><lb ed="R014" n="0407b18"/>今大師云：余心宗圓覺。但以競辨屈於妙義，龍藏<g ref="#CB01497">𤷄</g>
<lb ed="X" n="0459b22"/><lb ed="R014" n="0408a01"/>於靈文。顯性之敎沉埋，名相之宗皷舞。由是革舊風
<lb ed="X" n="0459b23"/><lb ed="R014" n="0408a02"/>規，成新敎化。挫權抑小，立頓張圓。使第一義天，星辰
<lb ed="X" n="0459b24"/><lb ed="R014" n="0408a03"/>羅列。大圓鏡智，影像昭彰。況復偏宗此卷，誓廣弘宣。
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0459c" n="0459c"/>
<lb ed="X" n="0459c01"/><lb ed="R014" n="0408a04"/>二十餘年，三復玄致。輪王髻寶，大雲心傳。長者家財，
<lb ed="X" n="0459c02"/><lb ed="R014" n="0408a05"/>淸涼手授。所以內依智觀，外託誠文。冥<anchor xml:id="nkr_note_add_0459c0201" n="0459c0201"/><anchor xml:id="beg0459c0201" n="0459c0201"/>己<anchor xml:id="end0459c0201"/>身心，隨應
<lb ed="X" n="0459c03"/><lb ed="R014" n="0408a06"/>解釋。疏成三卷，條貫一經。錯綜異同，編連始末。文則
<lb ed="X" n="0459c04"/><lb ed="R014" n="0408a07"/>簡略，理則周圓。欲言其少，義無闕遺。欲言其多，詞無
<lb ed="X" n="0459c05"/><lb ed="R014" n="0408a08"/>剩長。有玄之又玄之致，損之又損之方。豈眞義修三
<lb ed="X" n="0459c06"/><lb ed="R014" n="0408a09"/>宗，文含五色而<anchor xml:id="nkr_note_add_0459c0601" n="0459c0601"/><anchor xml:id="beg0459c0601" n="0459c0601"/>已<anchor xml:id="end0459c0601"/>。若乃敎起因緣，申當經之由致。藏
<lb ed="X" n="0459c07"/><lb ed="R014" n="0408a10"/>乘分攝，通諸敎之所歸。權實對彰，三宗開合。競執則
<lb ed="X" n="0459c08"/><lb ed="R014" n="0408a11"/>朱藍定別，會攝則水乳倐同。分齊幽深，詮至一心之
<lb ed="X" n="0459c09"/><lb ed="R014" n="0408a12"/>法。所被根器，通收五類之機。忘詮修心，須明契證之
<lb ed="X" n="0459c10"/><lb ed="R014" n="0408a13"/>說。依文演讚，要叙飜傳之由。然後先釋名題，理越群
<lb ed="X" n="0459c11"/><lb ed="R014" n="0408a14"/>詮之目。後解句偈，義彰一軸之文。釋佛身則法報不
<lb ed="X" n="0459c12"/><lb ed="R014" n="0408a15"/>分，明淨土則自他無別，說時則心境雙泯，聽衆則主
<lb ed="X" n="0459c13"/><lb ed="R014" n="0408a16"/>伴互融。答本起因，三重展轉；提究竟果，一理圓明。使
<lb ed="X" n="0459c14"/><lb ed="R014" n="0408a17"/>千朵義華，頓生翰苑；百川法水，全會天池。實謂窮此
<lb ed="X" n="0459c15"/><lb ed="R014" n="0408a18"/>經之宗骨也。若乃二空八識，斷惑緣生；四智菩提，六
<lb ed="X" n="0459c16"/><lb ed="R014" n="0408b01"/>波羅蜜。罄法相宗之源流也。若乃寂光土義，如來藏
<lb ed="X" n="0459c17"/><lb ed="R014" n="0408b02"/>章，盡無明根，究貪愛本，十心成佛，五敎證如。暢法性
<lb ed="X" n="0459c18"/><lb ed="R014" n="0408b03"/>宗之本末也。若乃解文殊章，未心境雙亡；釋眞空觀，
<lb ed="X" n="0459c19"/><lb ed="R014" n="0408b04"/>初根塵普淨。藉澄神而相泯，因尋伺而我空。兼般若
<lb ed="X" n="0459c20"/><lb ed="R014" n="0408b05"/>宗之玄致也。若乃分折四大，防禁六根八定；厭折四
<lb ed="X" n="0459c21"/><lb ed="R014" n="0408b06"/>果，伏斷五重十善。大小安居，該調伏藏之規模也。分
<lb ed="X" n="0459c22"/><lb ed="R014" n="0408b07"/>三重於法界，華嚴之旨現焉；開二門於一心，起信之
<lb ed="X" n="0459c23"/><lb ed="R014" n="0408b08"/>意著矣。事兼二敎，暢孔李之玄樞；禪會兩宗，申秀能
<lb ed="X" n="0459c24"/><lb ed="R014" n="0408b09"/>之祕旨。夫舜若多神，日出身現；素怛覽藏，疏成理昭。
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0460a" n="0460a"/>
<lb ed="X" n="0460a01"/><lb ed="R014" n="0408b10"/>使尋文者離文，住相者融相。自非心眞心海，師法師
<lb ed="X" n="0460a02"/><lb ed="R014" n="0408b11"/>安，鍊智鍊神，精理精敎。<anchor xml:id="nkr_note_orig_0460001" n="0460001"/>就能豪鋒纔擧，義海不窮；談
<lb ed="X" n="0460a03"/><lb ed="R014" n="0408b12"/>柄一揮，懸河無滯。據此文也，三根備收，覽之習之，無
<lb ed="X" n="0460a04"/><lb ed="R014" n="0408b13"/>不霑益。但恐闕百遍之功，須憑轉釋；乏三乘之學，要
<lb ed="X" n="0460a05"/><lb ed="R014" n="0408b14"/>引明文。大悲不倦於曲成，探集又修於義鈔，成一十
<lb ed="X" n="0460a06"/><lb ed="R014" n="0408b15"/>八軸，編五卷，別行文一千餘紙，初中後善。且自古出
<lb ed="X" n="0460a07"/><lb ed="R014" n="0408b16"/>鈔，多是後人，致使學流，未免諍論。今旣自釋，何所疑
<lb ed="X" n="0460a08"/><lb ed="R014" n="0408b17"/>焉？又諸家集鈔之儀，多引別文別義，後習者但依舊
<lb ed="X" n="0460a09"/><lb ed="R014" n="0408b18"/>語，致使或謬或訛。今則雖引他文，意成自義，以之爲
<lb ed="X" n="0460a10"/><lb ed="R014" n="0409a01"/>丹靑粉飾，不在其類例繁多。又諸鈔引文爲證，爲證
<lb ed="X" n="0460a11"/><lb ed="R014" n="0409a02"/>者是義，引<anchor xml:id="nkr_note_orig_0460002" n="0460002"/>朱者是文。義則或任相當，文必不應一種，
<lb ed="X" n="0460a12"/><lb ed="R014" n="0409a03"/>不解相當之義，但出各別之文。後學初心，機智漸劣，
<lb ed="X" n="0460a13"/><lb ed="R014" n="0409a04"/>就能於文象之外，解甚深之義，以古對今，此例多矣。
<lb ed="X" n="0460a14"/><lb ed="R014" n="0409a05"/>今大師意謂宗通佛心，理須實證；說通文敎，貴在適
<lb ed="X" n="0460a15"/><lb ed="R014" n="0409a06"/>時。機分勝劣之殊，則張以淺深之敎；理有分圓之別，
<lb ed="X" n="0460a16"/><lb ed="R014" n="0409a07"/>則論以半滿之文。依之則無塞不通，弘之則無機不
<lb ed="X" n="0460a17"/><lb ed="R014" n="0409a08"/>被。寔謂班倕之巧，曲直皆材；偏鵲之醫，草木皆藥。苟
<lb ed="X" n="0460a18"/><lb ed="R014" n="0409a09"/>得其用，莫匪誠言。元譿叨承宿幸，忝會此生，躬獲聽
<lb ed="X" n="0460a19"/><lb ed="R014" n="0409a10"/>聞，親蒙印決。鷲峯宿世，難忘繫珠之恩；衡嶽此生，信
<lb ed="X" n="0460a20"/><lb ed="R014" n="0409a11"/>慶賜車之遇。不蒙示敎，長懷下劣之心；旣得指南，誓
<lb ed="X" n="0460a21"/><lb ed="R014" n="0409a12"/>決終焉之志。或恐百千年後，世異人凋，訛弊逾增，玄
<lb ed="X" n="0460a22"/><lb ed="R014" n="0409a13"/>旨斯墜。所冀淳源不離，宗習有憑。且以厥由，叙於鈔
<lb ed="X" n="0460a23"/><lb ed="R014" n="0409a14"/>序，務出其實，朴而不文，仍多闕遺，將俟來哲。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0460a24"/>
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0460b" n="0460b"/>
<lb ed="X" n="0460b01"/>
<lb ed="X" n="0460b02"/>
<lb ed="X" n="0460b03"/><cb:docNumber>No. 245</cb:docNumber>
<lb ed="X" n="0460b04"/><lb ed="R014" n="0409b01"/><cb:juan fun="open" n="1a"><cb:mulu type="卷" n="1a">第一之上</cb:mulu><cb:jhead>圓覺經大疏釋義鈔卷第一<note place="inline">之上</note></cb:jhead></cb:juan>
<lb ed="X" n="0460b05"/><lb ed="R014" n="0409b02"/><byline cb:type="author"><name role="" type="person">終南山</name><name role="" type="person">草堂寺</name>沙門　宗密撰</byline>
<lb ed="X" n="0460b06"/><lb ed="R014" n="0409b03"/><cb:div type="other"><cb:mulu type="其他" level="1">前文</cb:mulu><p xml:id="pX09p0460b0601">將解一部疏文，大分爲四：一、總標宗意，二、歸敬請加，
<lb ed="X" n="0460b07"/><lb ed="R014" n="0409b04"/>三、開章釋文，四、慶讚迴向。</p></cb:div><cb:div type="other"><cb:mulu type="其他" level="1">一總標宗意</cb:mulu><p xml:id="pX09p0460b0711" cb:place="inline">初中有四：一、顯理；二、我佛
<lb ed="X" n="0460b08"/><lb ed="R014" n="0409b05"/>下，明敎；三、噫巴歌下，叙；疏：四、大者下，判題。初中又二：
<lb ed="X" n="0460b09"/><lb ed="R014" n="0409b06"/>初示覺之心體，後示心之覺相。初中復二：先辨其要，
<lb ed="X" n="0460b10"/><lb ed="R014" n="0409b07"/>後正顯示。前中又二：初約果德標指心源，後明修心
<lb ed="X" n="0460b11"/><lb ed="R014" n="0409b08"/>成其果德。此當段皆先擧類，後方正明。謂乾卦之四
<lb ed="X" n="0460b12"/><lb ed="R014" n="0409b09"/>德，究其所從，始從一氣而有類。佛果常、樂、我、淨之四
<lb ed="X" n="0460b13"/><lb ed="R014" n="0409b10"/>德，根本在乎一心。又彼以始於一氣，故修鍊者專於
<lb ed="X" n="0460b14"/><lb ed="R014" n="0409b11"/>一氣。佛德旣本乎一心，則理宜修一心，方成佛果也。
<lb ed="X" n="0460b15"/><lb ed="R014" n="0409b12"/>當段皆先擧類，意在此也。</p>
<lb ed="X" n="0460b16"/><lb ed="R014" n="0409b13"/><p xml:id="pX09p0460b1601">疏元亨至始於一氣者，前段中先擧類也，謂擧周易
<lb ed="X" n="0460b17"/><lb ed="R014" n="0409b14"/>乾卦之德而爲類例。然此國之俗所宗者，群典極於
<lb ed="X" n="0460b18"/><lb ed="R014" n="0409b15"/>周易，萬物極於乾道。<note place="inline">世之萬物莫大於天地，就中天統於地，天尊地<g ref="#CB16078">𢍉</g>，乾道是天，故
<lb ed="X" n="0460b19"/><lb ed="R014" n="0409b16"/>取爲類。</note>取則在於儒流，故擧儒學所知之道，以類至覺
<lb ed="X" n="0460b20"/><lb ed="R014" n="0409b17"/>之理，令其曉矣。旣移儒士之風，自偃群鹿之草。餘喩
<lb ed="X" n="0460b21"/><lb ed="R014" n="0409b18"/><g ref="#CB07055">𤨏</g>碎，難類眞法。首標乾德，其在茲焉。然元、亨、利、貞旣
<lb ed="X" n="0460b22"/><lb ed="R014" n="0410a01"/>是乾之四德，今先顯乾道。乾者，卦之名，卽周易最初
<lb ed="X" n="0460b23"/><lb ed="R014" n="0410a02"/>之卦也。䷀<note place="inline">乾卦如此，萬物皆始於乾，故爲首也。故繫辭云：乾知太始，坤作成物。</note>謂之
<lb ed="X" n="0460b24"/><lb ed="R014" n="0410a03"/>卦者，易緯云：卦者，掛也。言懸掛物以示於人，故謂之
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0460c" n="0460c"/>
<lb ed="X" n="0460c01"/><lb ed="R014" n="0410a04"/>卦。但二畫之體雖象陰陽之氣，未成萬物之象，不得
<lb ed="X" n="0460c02"/><lb ed="R014" n="0410a05"/>成卦。必三畫以象三才，寫天、地、雷、風、水、火、山、澤之象，
<lb ed="X" n="0460c03"/><lb ed="R014" n="0410a06"/>乃謂之卦。故繫辭云：八卦成列，象在其中。是也。但初
<lb ed="X" n="0460c04"/><lb ed="R014" n="0410a07"/>有三畫，於萬物<anchor xml:id="nkr_note_orig_0460003" n="0460003"/>有未盡，故更重之而有六畫。備萬物
<lb ed="X" n="0460c05"/><lb ed="R014" n="0410a08"/>之形象，窮天地之能事，故六畫成卦。此乾之卦本以
<lb ed="X" n="0460c06"/><lb ed="R014" n="0410a09"/>象天，天乃積諸陽氣而成，故此卦六爻皆是陽畫。<note place="inline">一長
<lb ed="X" n="0460c07"/><lb ed="R014" n="0410a10"/>爲陽畫，二短相對爲陰畫。</note>此旣象天，不謂之天而謂之乾者，天是
<lb ed="X" n="0460c08"/><lb ed="R014" n="0410a11"/>定體之名，乾是體用之稱<note place="inline">卽體之用</note>。故說卦云：乾，健也。言
<lb ed="X" n="0460c09"/><lb ed="R014" n="0410a12"/>天之體，以健爲用。謂聖人作易，本以敎人，欲使人法
<lb ed="X" n="0460c10"/><lb ed="R014" n="0410a13"/>天之用，不法天之體，故名乾不名天也。天以乾爲用，
<lb ed="X" n="0460c11"/><lb ed="R014" n="0410a14"/>運行不息，應化無窮，此天之自然之理。故聖人常法
<lb ed="X" n="0460c12"/><lb ed="R014" n="0410a15"/>此自然而施人事，亦當應物成務，云爲不<anchor xml:id="nkr_note_add_0460c1201" n="0460c1201"/><anchor xml:id="beg0460c1201" n="0460c1201"/>已<anchor xml:id="end0460c1201"/>，終日乾
<lb ed="X" n="0460c13"/><lb ed="R014" n="0410a16"/>乾，無時懈惓。是以因天象以敎人事。故大象曰：<note place="inline">天以純剛，
<lb ed="X" n="0460c14"/><lb ed="R014" n="0410a17"/>故有健用。今畫純陽之卦，以此擬之，故謂之象。</note>天行<note place="inline">運動之稱</note>健<note place="inline">強壯之名也，天之自然象也。萬
<lb ed="X" n="0460c15"/><lb ed="R014" n="0410a18"/>物壯健，皆有衰怠。唯天日行一度，謂天體之行，晝夜不息，周而復始，無時虧退。劉表云：然則天是體名，乾是用
<lb ed="X" n="0460c16"/><lb ed="R014" n="0410b01"/>名。健是其訓也。</note>君子以自強不息<note place="inline">用卦象自勉勵，不可止息，故云健也</note>。文言末
<lb ed="X" n="0460c17"/><lb ed="R014" n="0410b02"/>云：<note place="inline">夫子作文言，以釋正經也。</note>乾始能以美利利天下，不言所利，大
<lb ed="X" n="0460c18"/><lb ed="R014" n="0410b03"/>矣哉。又云：大哉乾乎，剛健<note place="inline">性也</note>中<note place="inline">二五</note>正，純粹<note place="inline">六陽</note>精<note place="inline">精靈</note>也。
<lb ed="X" n="0460c19"/><lb ed="R014" n="0410b04"/>於物象言之，則純陽也，天也。於人事言之，則君父也。
<lb ed="X" n="0460c20"/><lb ed="R014" n="0410b05"/>以其居尊，故在諸卦之首，爲易理之初矣。元亨利貞
<lb ed="X" n="0460c21"/><lb ed="R014" n="0410b06"/>者<note place="inline">文在卦辭</note>，乾之功能，運用雖多，統唯四德，故取之也。元
<lb ed="X" n="0460c22"/><lb ed="R014" n="0410b07"/>是初始義，亨是通暢義，利是和而成益義，貞是終畢
<lb ed="X" n="0460c23"/><lb ed="R014" n="0410b08"/>幹了義。謂此卦之德，有純陽之性，自然能以陽氣始
<lb ed="X" n="0460c24"/><lb ed="R014" n="0410b09"/>生萬物而得亨通，能使物性和諧，各有其利，堅固幹
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0461a" n="0461a"/>
<lb ed="X" n="0461a01"/><lb ed="R014" n="0410b10"/>濟，有始有終，故謂之四德。言聖人亦當法此卦而行
<lb ed="X" n="0461a02"/><lb ed="R014" n="0410b11"/>善道，以長萬物而爲元也。又當以嘉美之事，會合萬
<lb ed="X" n="0461a03"/><lb ed="R014" n="0410b12"/>物，令使開通而爲亨也。又當以義恊和萬物，使各得
<lb ed="X" n="0461a04"/><lb ed="R014" n="0410b13"/>理而爲利也。又當貞固幹了其事，使物各得終成而
<lb ed="X" n="0461a05"/><lb ed="R014" n="0410b14"/>爲貞也。是以聖人法乾而行此四德，故曰元亨利貞
<lb ed="X" n="0461a06"/><lb ed="R014" n="0410b15"/>也。文言曰：<note place="inline">夫子第七翼也。此下論乾之四德。但乾之爲體，是天之用。天地運化，自然而爾，因無
<lb ed="X" n="0461a07"/><lb ed="R014" n="0410b16"/>而生有也。天本無心，豈故造元亨利貞之名？但聖人以事託之，謂此自然之功，爲天之四德，垂敎天下，使後世
<lb ed="X" n="0461a08"/><lb ed="R014" n="0410b17"/>人君法天之所爲，故立天之四德以設敎也。</note>元<note place="inline">仁木春</note>者，善之長也。<note place="inline">莊氏云：天之元
<lb ed="X" n="0461a09"/><lb ed="R014" n="0410b18"/>德，始生萬物。善之大者，莫大於施生。如父母之恩最重，良由能生此身也。故辜其恩不報者，五刑之屬三千，罪
<lb ed="X" n="0461a10"/><lb ed="R014" n="0411a01"/>莫大於不孝。若報恩者，孝順之福，亦世之最大者。古來至孝者，皆感天動地，卽知能生人命，世之上上善也。故
<lb ed="X" n="0461a11"/><lb ed="R014" n="0411a02"/>佛敎云：造千箇佛國，不如活一人命。然萬物雖各有所生之處，展轉推窮，至於最初，是乾陽爲始生之本。故目
<lb ed="X" n="0461a12"/><lb ed="R014" n="0411a03"/>乾之功德，名爲元也。卽知元者，是善之長也。</note>亨<note place="inline">禮火夏</note>者，嘉之會也。<note place="inline">天能通暢萬物，
<lb ed="X" n="0461a13"/><lb ed="R014" n="0411a04"/>使之會聚，故云爾也。</note>利<note place="inline">義金秋</note>者，義之和也。<note place="inline">天能利益庶品，使各得宜而和同也。</note>貞
<lb ed="X" n="0461a14"/><lb ed="R014" n="0411a05"/><note place="inline">信水冬</note>者，事之幹也。<note place="inline">天能以中正之氣，成就萬物，各得幹濟。莊氏之意，以此四句，明天之
<lb ed="X" n="0461a15"/><lb ed="R014" n="0411a06"/>德。元是物始，於時配春。亨是通暢，於時配夏。利爲和義，於時配秋。秋旣物成，各合其宜。貞爲事幹，於時配冬。物
<lb ed="X" n="0461a16"/><lb ed="R014" n="0411a07"/>成收藏，事皆幹了。於五行之氣，唯少土地。土則分王四時。四氣之行，非土不載故也。自此<anchor xml:id="nkr_note_add_0461a1601" n="0461a1601"/><anchor xml:id="beg0461a1601" n="0461a1601"/>已<anchor xml:id="end0461a1601"/>下，明人之法天，行
<lb ed="X" n="0461a17"/><lb ed="R014" n="0411a08"/>此四德也。</note>君子體仁，<note place="inline">仁故春也。</note>足以長人。<note place="inline">體包仁道，汎愛施生，足以尊長於人。此法
<lb ed="X" n="0461a18"/><lb ed="R014" n="0411a09"/>天之元德也。</note>嘉會足以合禮，利物足以和義，<note place="inline">皆可准知。</note>貞固足
<lb ed="X" n="0461a19"/><lb ed="R014" n="0411a10"/>以幹事。<note place="inline">貞正堅固，令物得成。此使事皆幹濟也。</note>君子行此四德者，<note place="inline">元仁亨禮
<lb ed="X" n="0461a20"/><lb ed="R014" n="0411a11"/>利義貞信爲四德。不論智者，行此四事，並須於智。故又乾鑿度云：水土二行，皆兼信智也。</note>故曰：乾，
<lb ed="X" n="0461a21"/><lb ed="R014" n="0411a12"/>元亨利貞。<note place="inline">結文王作易云：乾元等之言，<anchor xml:id="nkr_note_add_0461a2101" n="0461a2101"/><anchor xml:id="beg0461a2101" n="0461a2101"/>已<anchor xml:id="end0461a2101"/>欲使君子法之故也。然行四德，則與天同功，非聖人
<lb ed="X" n="0461a22"/><lb ed="R014" n="0411a13"/>不可。云君子者，但易之爲道廣爲垂法，若限聖人恐不逮餘下，故總云君子，使諸候公卿等皆悉行之。但聖人
<lb ed="X" n="0461a23"/><lb ed="R014" n="0411a14"/>行之能逮至極，餘各量力而爲多少，各有其分也。但乾卦象天，故以此四德皆爲天德也。但陰陽合會二象相
<lb ed="X" n="0461a24"/><lb ed="R014" n="0411a15"/>成皆能有德，非但乾之一卦，是以諸卦之中亦有四德。但餘卦四德皆劣於乾，故乾卦直云四德，更無所言。欲
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0461b" n="0461b"/>
<lb ed="X" n="0461b01"/><lb ed="R014" n="0411a16"/>見乾之四德無所不包，其餘卦四德之下則更有餘事業，以四德勝劣，故以餘事繁之。如坤卦云坤元亨利牝
<lb ed="X" n="0461b02"/><lb ed="R014" n="0411a17"/>馬之貞等，餘數十卦之例及以四德配於六位，並在補闕卷中</note>。然今以乾喩佛者，乾
<lb ed="X" n="0461b03"/><lb ed="R014" n="0411a18"/>旣是動用不息之義，是陽氣之精粹，不同陰體凝靜。
<lb ed="X" n="0461b04"/><lb ed="R014" n="0411b01"/>亦如佛是覺者，是菩提之智，不同涅槃寂滅之體。以
<lb ed="X" n="0461b05"/><lb ed="R014" n="0411b02"/>元亨利貞喩常樂我淨者，然乾陽功用雖廣多無畔，
<lb ed="X" n="0461b06"/><lb ed="R014" n="0411b03"/>利天下萬物，而實體之德唯此四故：具五常故<note place="inline">攝盡儒宗</note>、
<lb ed="X" n="0461b07"/><lb ed="R014" n="0411b04"/>具五行故<note place="inline">攝盡陰陽術數休咎等也</note>、具四時故<note place="inline">攝盡一周天</note>。如上所釋，
<lb ed="X" n="0461b08"/><lb ed="R014" n="0411b05"/>佛德亦爾，雖無量無邊，實體之德亦唯有四。由此四
<lb ed="X" n="0461b09"/><lb ed="R014" n="0411b06"/>故，逈超凡夫外道二乘境界，廣如下釋。又乾是總名，
<lb ed="X" n="0461b10"/><lb ed="R014" n="0411b07"/>元等是別，別德之外無別乾體。佛與四德例此亦然，
<lb ed="X" n="0461b11"/><lb ed="R014" n="0411b08"/>故以爲喩。</p>
<lb ed="X" n="0461b12"/><lb ed="R014" n="0411b09"/><p xml:id="pX09p0461b1201">疏：始於一氣者，推究此乾道之德所從之始，始於一
<lb ed="X" n="0461b13"/><lb ed="R014" n="0411b10"/>氣。一氣者，道之所宗，陰陽天地之根本也。謂天道未
<lb ed="X" n="0461b14"/><lb ed="R014" n="0411b11"/>分，陰陽未<anchor xml:id="nkr_note_orig_0461001" n="0461001"/>泮，未有天地人物<anchor xml:id="nkr_note_add_0461b1401" n="0461b1401"/><anchor xml:id="beg0461b1401" n="0461b1401"/>已<anchor xml:id="end0461b1401"/>前，但是淳元之一氣
<lb ed="X" n="0461b15"/><lb ed="R014" n="0411b12"/>也。<note place="inline">未分陰陽之二，故云一也。淨名楷疏序云：一氣冥曚天后。華嚴序云：造化權輿之首，天道未分。</note>一
<lb ed="X" n="0461b16"/><lb ed="R014" n="0411b13"/>氣始分爲陰陽二氣，陰濁陽淸，淸氣上騰爲天，濁氣
<lb ed="X" n="0461b17"/><lb ed="R014" n="0411b14"/>下凝爲地，和氣爲人，<note place="inline">人最靈也。</note>謂之三才。故乾坤有三畫
<lb ed="X" n="0461b18"/><lb ed="R014" n="0411b15"/>也。夫爲人王，法於乾道。故王字橫三畫表乾卦，竪一
<lb ed="X" n="0461b19"/><lb ed="R014" n="0411b16"/>畫表一氣。故有人作日中王字賦云：三陽列位，配乾
<lb ed="X" n="0461b20"/><lb ed="R014" n="0411b17"/>道以成三。一氣貫中，表聖人之得一。又易鈎命訣云：
<lb ed="X" n="0461b21"/><lb ed="R014" n="0411b18"/>天地未分之前，謂之一氣。於中轉有五運，<note place="inline">運謂運數，謂時改易，
<lb ed="X" n="0461b22"/><lb ed="R014" n="0412a01"/>取易義也。</note>謂太易、太初、太始、太素、太極。氣象未分，謂之太
<lb ed="X" n="0461b23"/><lb ed="R014" n="0412a02"/>易。元氣始萌，謂之太初。氣形之端，謂之太始。形變有
<lb ed="X" n="0461b24"/><lb ed="R014" n="0412a03"/>質，謂之太素。質形<anchor xml:id="nkr_note_add_0461b2401" n="0461b2401"/><anchor xml:id="beg0461b2401" n="0461b2401"/>已<anchor xml:id="end0461b2401"/>具，謂之太極。轉變五故，故名五
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0461c" n="0461c"/>
<lb ed="X" n="0461c01"/><lb ed="R014" n="0412a04"/>運。旣於一氣中轉有五，故云始於一氣。<note place="inline">結釋疏文。</note>是以儒
<lb ed="X" n="0461c02"/><lb ed="R014" n="0412a05"/>道至敎，皆宗於一。老子云：視之不見，聽之不聞，<anchor xml:id="nkr_note_orig_0461002" n="0461002"/>搏之
<lb ed="X" n="0461c03"/><lb ed="R014" n="0412a06"/>不得，不可致<anchor xml:id="nkr_note_orig_0461003" n="0461003"/>語，故混而爲一。又云：不皦不昧，愡恍不
<lb ed="X" n="0461c04"/><lb ed="R014" n="0412a07"/>可隨迎等。河上注老，皆指一爲體，以釋其義。又黃庭
<lb ed="X" n="0461c05"/><lb ed="R014" n="0412a08"/>內景云：殊途一會，歸要於一。<note place="inline">梁丘子注云：同歸一氣。</note>又云：五行
<lb ed="X" n="0461c06"/><lb ed="R014" n="0412a09"/>相推大歸一。又云：一之爲物叵卒見。莊子云：通於一
<lb ed="X" n="0461c07"/><lb ed="R014" n="0412a10"/>而萬事畢。又云：一之所起，有一而未形。<note place="inline">郭云：一者，有之初，至妙者
<lb ed="X" n="0461c08"/><lb ed="R014" n="0412a11"/>也。至妙，故未有物理之形耳。夫一之所起，起於至一，非起於無。此意云：非無者，玄妙一氣。</note>繫辭云：
<lb ed="X" n="0461c09"/><lb ed="R014" n="0412a12"/>一陰一陽之謂道，陰陽不測之謂神，乃至百姓日用
<lb ed="X" n="0461c10"/><lb ed="R014" n="0412a13"/>而不知。<note place="inline">注云：一謂<anchor xml:id="nkr_note_orig_0461004" n="0461004"/>〔無〕也。在陰爲<anchor xml:id="note_star_1" n="0461004" type="star"/>〔無〕陰，陰以之生。在陽爲元陽，陽以之成。故一謂之道。疏曰：在陰之時，而
<lb ed="X" n="0461c11"/><lb ed="R014" n="0412a14"/>不見爲陰之功。在陽之時，亦不見爲陽之力也。</note>又云：天下之動，貞夫一者也。
<lb ed="X" n="0461c12"/><lb ed="R014" n="0412a15"/>肇公云：巍巍之形，內神外靈。中有想慮，眞一闇冥。此
<lb ed="X" n="0461c13"/><lb ed="R014" n="0412a16"/>等所言一者，皆謂氣也。<note place="inline">但幽玄無相，故云一也。故孔釋一陰一陽云：虗無不可分
<lb ed="X" n="0461c14"/><lb ed="R014" n="0412a17"/>別，故云一也。</note>故老子云：冲氣以爲和。<note place="inline">河上云：萬物中皆有元氣，得以和柔。</note>肇
<lb ed="X" n="0461c15"/><lb ed="R014" n="0412a18"/>公云：元氣含於大象，大象隱於無形，爲識物之靈。靈
<lb ed="X" n="0461c16"/><lb ed="R014" n="0412b01"/>中有神，神中有身等。乾卦象曰：潛龍勿用，陽在下也。
<lb ed="X" n="0461c17"/><lb ed="R014" n="0412b02"/>孔釋云：此一爻之象，專明天之自然氣也。又文言云：
<lb ed="X" n="0461c18"/><lb ed="R014" n="0412b03"/>潛龍勿用，陽氣潛藏。此釋初九，亦唯指氣爲本。</p>
<lb ed="X" n="0461c19"/><lb ed="R014" n="0412b04"/><p xml:id="pX09p0461c1901">疏常、樂下，二、正明也。然佛德無量，今特指此四者，略
<lb ed="X" n="0461c20"/><lb ed="R014" n="0412b05"/>有五意：一者、是佛實體之德故；二者、對簡凡夫妄執
<lb ed="X" n="0461c21"/><lb ed="R014" n="0412b06"/>常等四倒，又飜破二乘無常等四倒故；三者、是四念
<lb ed="X" n="0461c22"/><lb ed="R014" n="0412b07"/>處觀究竟果故；四者、諸佛雖說無量法門究竟，爲顯
<lb ed="X" n="0461c23"/><lb ed="R014" n="0412b08"/>此故；五者、如來在娑羅樹四雙八隻中間而般涅槃，
<lb ed="X" n="0461c24"/><lb ed="R014" n="0412b09"/>只爲表此理故。初、言實體德者，謂如來藏、法身、眞智
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0462a" n="0462a"/>
<lb ed="X" n="0462a01"/><lb ed="R014" n="0412b10"/>本來常、樂、我、淨故。故論云：眞如自體相者，一切凡夫、
<lb ed="X" n="0462a02"/><lb ed="R014" n="0412b11"/>聲聞、緣覺、菩薩、諸佛無有增減。從本<anchor xml:id="nkr_note_add_0462a0201" n="0462a0201"/><anchor xml:id="beg0462a0201" n="0462a0201"/>已<anchor xml:id="end0462a0201"/>來，自性滿足
<lb ed="X" n="0462a03"/><lb ed="R014" n="0412b12"/>一切功德，所謂：自體有大智慧光明義故，乃至常、樂、
<lb ed="X" n="0462a04"/><lb ed="R014" n="0412b13"/>我、淨義故，名爲如來藏，亦名如來法身。釋曰：自性本
<lb ed="X" n="0462a05"/><lb ed="R014" n="0412b14"/>有，故名實體之德。又是究竟眞實果德，涅槃經中廣
<lb ed="X" n="0462a06"/><lb ed="R014" n="0412b15"/>說，如下略引。</p><p xml:id="pX09p0462a0606" cb:place="inline">△二、對簡凡夫、二乘者。謂諸衆生亦本
<lb ed="X" n="0462a07"/><lb ed="R014" n="0412b16"/>有四德，以迷之故，妄計五蘊常、樂、我、淨。故佛於種種
<lb ed="X" n="0462a08"/><lb ed="R014" n="0412b17"/>經中，令修不淨觀、苦觀、無常觀、無我觀。且治所執生
<lb ed="X" n="0462a09"/><lb ed="R014" n="0412b18"/>死五蘊常等，未顯所迷法身常等。故聲聞等稟此修
<lb ed="X" n="0462a10"/><lb ed="R014" n="0413a01"/>行，雖各得果證，尙迷法身常等四德。是以佛於諸了
<lb ed="X" n="0462a11"/><lb ed="R014" n="0413a02"/>義大乘經中，廣破此見。故涅槃經第二云：<note place="inline">此有因緣，在補闕卷
<lb ed="X" n="0462a12"/><lb ed="R014" n="0413a03"/>中。</note>一切衆生，爲諸煩惱、無明所覆，生顚倒心。我計無
<lb ed="X" n="0462a13"/><lb ed="R014" n="0413a04"/>我，常計無常，淨計不淨，樂計爲苦。以爲煩惱之所覆
<lb ed="X" n="0462a14"/><lb ed="R014" n="0413a05"/>故，雖生此想，不達其義。如彼醉人，於非轉處而生轉
<lb ed="X" n="0462a15"/><lb ed="R014" n="0413a06"/>想。<note place="inline">合前叙迷之過失之喩也。此正破諸聲聞無常等四倒也。</note>我者，卽是佛義。常者，
<lb ed="X" n="0462a16"/><lb ed="R014" n="0413a07"/>是法身義。樂者，是涅槃義。淨者，是法義。<note place="inline">正顯眞實四德也。</note>汝
<lb ed="X" n="0462a17"/><lb ed="R014" n="0413a08"/>等比丘！云何而言有我想者，憍慢貢高，流轉生死？<note place="inline">責其
<lb ed="X" n="0462a18"/><lb ed="R014" n="0413a09"/>計常等也。</note>汝等若言我亦修習無常、苦、無我等想，是三種
<lb ed="X" n="0462a19"/><lb ed="R014" n="0413a10"/>修，<note place="inline">比丘所叙略不淨者，就勝說故也。</note>無有實義。<note place="inline">責其執無常等。</note>我今當說勝
<lb ed="X" n="0462a20"/><lb ed="R014" n="0413a11"/>三修法。<note place="inline">上標許說眞實四德，次下且廣叙兩重倒執之相云。</note>苦者計樂，樂者計
<lb ed="X" n="0462a21"/><lb ed="R014" n="0413a12"/>苦，是顚倒法。無常計常，常計無常，是顚倒法。無我計
<lb ed="X" n="0462a22"/><lb ed="R014" n="0413a13"/>我，我計無我，是顚倒法。不淨計淨，淨計不淨，是顚倒
<lb ed="X" n="0462a23"/><lb ed="R014" n="0413a14"/>法。有如是等四顚倒法，是人不知，正修諸法。<note place="inline">此上雙結凡夫、
<lb ed="X" n="0462a24"/><lb ed="R014" n="0413a15"/>二乘四顚倒也。</note>世間亦有常、樂、我、淨，出世亦有常、樂、我、淨。世
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0462b" n="0462b"/>
<lb ed="X" n="0462b01"/><lb ed="R014" n="0413a16"/>間法者，有字無義；出世間者，有字有義。何以故？世間
<lb ed="X" n="0462b02"/><lb ed="R014" n="0413a17"/>之法有四顚倒，故不知義。所以者何？有想倒、心倒、見
<lb ed="X" n="0462b03"/><lb ed="R014" n="0413a18"/>倒故。<note place="inline">云云。次說以三倒故成四倒，及彼經疏釋三倒，並在別卷中說也。下正說其實云。</note>何等
<lb ed="X" n="0462b04"/><lb ed="R014" n="0413b01"/>爲義？無我者，名爲生死；我者，名爲如來。無常者，聲聞、
<lb ed="X" n="0462b05"/><lb ed="R014" n="0413b02"/>緣覺；常者，如來法身。苦者，一切外道；樂者，卽是涅槃。
<lb ed="X" n="0462b06"/><lb ed="R014" n="0413b03"/>不淨者，卽有爲法；淨者，諸佛、菩薩所有正法。是名不顚
<lb ed="X" n="0462b07"/><lb ed="R014" n="0413b04"/>倒。以不倒故，知字、知義。若欲遠離四顚倒者，應知如
<lb ed="X" n="0462b08"/><lb ed="R014" n="0413b05"/>是常、樂、我、淨。<note place="inline">次下比丘承言請佛住世，佛答等在別卷中。今且叙佛答，次云：</note>汝等當
<lb ed="X" n="0462b09"/><lb ed="R014" n="0413b06"/>知，先所修集無常、苦想，非是眞實。<note place="inline">此下以春池覓寶，競捉瓦石，喩前燈
<lb ed="X" n="0462b10"/><lb ed="R014" n="0413b07"/>無常等不眞云。</note>譬如春時，有諸人等在大池浴，乘船遊戲，失
<lb ed="X" n="0462b11"/><lb ed="R014" n="0413b08"/>瑠璃寶珠，沒深水中。是時諸人悉共入水，求覓是寶，
<lb ed="X" n="0462b12"/><lb ed="R014" n="0413b09"/>競捉瓦石、草木、沙礫，各各自謂得瑠璃珠，歡喜持出，
<lb ed="X" n="0462b13"/><lb ed="R014" n="0413b10"/>乃知非眞。是時寶珠猶在水中，以珠力故，水皆澄淸。
<lb ed="X" n="0462b14"/><lb ed="R014" n="0413b11"/>於是大衆乃見<anchor xml:id="nkr_note_add_0462b1401" n="0462b1401"/><anchor xml:id="beg0462b1401" n="0462b1401"/>寶<anchor xml:id="end0462b1401"/>珠故在水下，猶如仰覩虗空月形。
<lb ed="X" n="0462b15"/><lb ed="R014" n="0413b12"/>是時衆中有一智人，以方便力安徐入水，卽便得珠。
<lb ed="X" n="0462b16"/><lb ed="R014" n="0413b13"/>汝等比丘，不應如是修習無常、苦、無我想、不淨想等
<lb ed="X" n="0462b17"/><lb ed="R014" n="0413b14"/>以爲實義，如彼諸人各以瓦石、草木、沙礫而爲寶珠。
<lb ed="X" n="0462b18"/><lb ed="R014" n="0413b15"/>汝等應當善學方便，在在處處常修我想、常樂淨想。
<lb ed="X" n="0462b19"/><lb ed="R014" n="0413b16"/>復應當知，先所修習四法相貌悉是顚倒。欲得眞實
<lb ed="X" n="0462b20"/><lb ed="R014" n="0413b17"/>修諸想者，如彼智人巧出寶珠，所謂我想、常樂淨想。
<lb ed="X" n="0462b21"/><lb ed="R014" n="0413b18"/><note place="inline">次下約法約喩，對二乘四倒重顯四德。謂聲聞難佛，先說無我等法。佛以舊醫用乳，新醫斷乳，後復用乳。以況
<lb ed="X" n="0462b22"/><lb ed="R014" n="0414a01"/>外道說我，如未破我，復說我等。並在別卷久講者，須撿叙之。今且但取佛因法合云。</note>汝等當知，
<lb ed="X" n="0462b23"/><lb ed="R014" n="0414a02"/>如來亦爾，出世降伏邪醫，外道唱言無我，無人、衆生、
<lb ed="X" n="0462b24"/><lb ed="R014" n="0414a03"/>壽命、養育、知見、作者、受者。是諸外道所言我者，如虫
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0462c" n="0462c"/>
<lb ed="X" n="0462c01"/><lb ed="R014" n="0414a04"/>食木，偶成字耳。故佛唱言無我。爲調生故，爲知時故，
<lb ed="X" n="0462c02"/><lb ed="R014" n="0414a05"/>說有我者，如彼良醫善知於乳。非如凡夫所計吾我，
<lb ed="X" n="0462c03"/><lb ed="R014" n="0414a06"/>或言如大拇指，或如芥子，或如微塵。如來說我，悉不
<lb ed="X" n="0462c04"/><lb ed="R014" n="0414a07"/>如是。是故說言諸法無我，實非無我。何者是我？若法
<lb ed="X" n="0462c05"/><lb ed="R014" n="0414a08"/>是實、是眞、是常、是主、是依，性不變易者，是名爲我。汝
<lb ed="X" n="0462c06"/><lb ed="R014" n="0414a09"/>當修習。<note place="inline">下更引第五者，顯有眞我之體。非但無我便名眞我，卽如有云但空寂不動等卽是佛性者，未
<lb ed="X" n="0462c07"/><lb ed="R014" n="0414a10"/>是顯出得本性體也。</note>第五卷亦云：又解脫者，名曰不空。如水酒
<lb ed="X" n="0462c08"/><lb ed="R014" n="0414a11"/>酥蜜等甁，雖無水等，猶名水酒等甁。解脫亦爾，不可
<lb ed="X" n="0462c09"/><lb ed="R014" n="0414a12"/>說空及以不空。空者，謂無二十五有及諸煩惱一切
<lb ed="X" n="0462c10"/><lb ed="R014" n="0414a13"/>有爲行，如甁無水，則名爲空。不空者，謂眞實善色，常
<lb ed="X" n="0462c11"/><lb ed="R014" n="0414a14"/>樂我淨，不動不變，猶如彼甁色香味觸。<note place="inline">旣以四德爲眞實體，如以
<lb ed="X" n="0462c12"/><lb ed="R014" n="0414a15"/>四塵爲甁體，卽知四德是實體之德也。此當第一意中所說也。此下又引第七者，顯四德是一切佛法之本，故
<lb ed="X" n="0462c13"/><lb ed="R014" n="0414a16"/>迦葉迷之便成邪見，今悟方名正見。又更廣釋四德行相，令衆洞達，知佛意偏在，再三辨說。文云</note>。第七
<lb ed="X" n="0462c14"/><lb ed="R014" n="0414a17"/>卷如來性品亦云：佛吿迦葉：謂四倒者，於非苦中生
<lb ed="X" n="0462c15"/><lb ed="R014" n="0414a18"/>於苦想，名曰顚倒。非苦者，名爲如來。生苦想者，謂於
<lb ed="X" n="0462c16"/><lb ed="R014" n="0414b01"/>如來無常變異，捨此苦身，入於涅槃<note place="inline">云云。餘三倒云：世間說我無有
<lb ed="X" n="0462c17"/><lb ed="R014" n="0414b02"/>佛性，佛法有我卽是佛性云云。如來非雜食煩惱肉身也</note>。迦葉言：我從今日始得
<lb ed="X" n="0462c18"/><lb ed="R014" n="0414b03"/>正見。自是之前，我等悉名邪見之人<note place="inline">云云。無我爲邪見，我爲正見</note>。
<lb ed="X" n="0462c19"/><lb ed="R014" n="0414b04"/>後說先敎衆生修無我者，爲除世間諸妄見故，計我
<lb ed="X" n="0462c20"/><lb ed="R014" n="0414b05"/>虗妄非眞實故。如女人以苦味塗乳，令子不飮<note place="inline">子病服藥，
<lb ed="X" n="0462c21"/><lb ed="R014" n="0414b06"/>忌乳故也</note>。後洗乳喚飮，子疑不飮等云云。我今亦說如來
<lb ed="X" n="0462c22"/><lb ed="R014" n="0414b07"/>藏<note place="inline">云云。迦葉又難，佛又以額珠喩示。次下更說外道橫計我大小諸相，如米豆等。第三十又廣說大師子吼
<lb ed="X" n="0462c23"/><lb ed="R014" n="0414b08"/>者，唯說常樂我常，乃至外道<anchor xml:id="nkr_note_add_0462c2301" n="0462c2301"/><anchor xml:id="beg0462c2301" n="0462c2301"/>迴<anchor xml:id="end0462c2301"/>心，乃至引彼經義，決釋兩重四倒五門之義，並在別卷，可撿之。評曰：據上重疊
<lb ed="X" n="0462c24"/><lb ed="R014" n="0414b09"/>數番，卽知常樂我淨是諸佛究竟實德。涅槃一部，首末廣辨諸實敎，大乘亦然。以涅槃是窮終極敎，會權入實，
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0463a" n="0463a"/>
<lb ed="X" n="0463a01"/><lb ed="R014" n="0414b10"/>故偏引之</note>。上來釋第二意竟。</p><p xml:id="pX09p0463a0112" cb:place="inline">△三、是四念處觀究竟果者，
<lb ed="X" n="0463a02"/><lb ed="R014" n="0414b11"/>四謂身、受、心、法。念謂念慧，身等爲其念慧所安住處
<lb ed="X" n="0463a03"/><lb ed="R014" n="0414b12"/>故。謂觀身不淨等<note place="inline">等於觀受是苦，觀心無常，觀法無我</note>，除計淨等四倒，
<lb ed="X" n="0463a04"/><lb ed="R014" n="0414b13"/>觀身畢竟空等。無行經云：觀身畢竟空，觀受內外空，
<lb ed="X" n="0463a05"/><lb ed="R014" n="0414b14"/>觀心無所有，觀法但有名。智論等亦爾，除不淨等四
<lb ed="X" n="0463a06"/><lb ed="R014" n="0414b15"/>倒。兩重四倒旣遣，卽顯自體具眞實常樂我淨法，故
<lb ed="X" n="0463a07"/><lb ed="R014" n="0414b16"/>名爲如來法身<note place="inline">如前引起信之文也</note>。故云究竟果也。天台云：深
<lb ed="X" n="0463a08"/><lb ed="R014" n="0414b17"/>觀念處，卽坐道場，更不須餘。機宜不同，故說餘品<note place="inline">四正
<lb ed="X" n="0463a09"/><lb ed="R014" n="0414b18"/>勤等</note>。故如來臨終遺誡，唯令依此而住<note place="inline">廣如下序分之初所說也</note>。據
<lb ed="X" n="0463a10"/><lb ed="R014" n="0415a01"/>四念處，旣是對治四倒，與前四觀，義亦不殊。但緣此
<lb ed="X" n="0463a11"/><lb ed="R014" n="0415a02"/>四，是三十七品之首，修行要門。一切衆生，從凡至聖，
<lb ed="X" n="0463a12"/><lb ed="R014" n="0415a03"/>通大小乘，無不修習。故天台別有四卷念處之文，佛
<lb ed="X" n="0463a13"/><lb ed="R014" n="0415a04"/>又臨終遺囑<note place="inline">此四念處行相，備在三十七道品章中</note>。然四念處，以不淨、
<lb ed="X" n="0463a14"/><lb ed="R014" n="0415a05"/>苦、無常、無我爲次者，對治之門，從麤至細故<note place="inline">身色最麤，受領
<lb ed="X" n="0463a15"/><lb ed="R014" n="0415a06"/>外境爲次，法最爲細，麤者易治，故先也</note>。四倒以常樂我淨爲次者，從重
<lb ed="X" n="0463a16"/><lb ed="R014" n="0415a07"/>至輕爲次故<note place="inline">常爲次者，由計心王爲常，故生邪見等，無因無果。樂者，但計妄樂，不必邪見，故
<lb ed="X" n="0463a17"/><lb ed="R014" n="0415a08"/>次也。我者，主宰，主宰不礙，有修行故。計身爲淨，但生貪愛，無大過故</note>。</p><p xml:id="pX09p0463a1727" cb:place="inline">△四、諸佛雖說無
<lb ed="X" n="0463a18"/><lb ed="R014" n="0415a09"/>量法門究竟，爲顯此故者，唯識論究竟位頌曰：此卽
<lb ed="X" n="0463a19"/><lb ed="R014" n="0415a10"/>無漏界，不思議<note place="inline">總標也</note>善<note place="inline">淨也</note>常<note place="inline">常也</note>安樂<note place="inline">樂也</note>解脫<note place="inline">亦是淨也</note>身，
<lb ed="X" n="0463a20"/><lb ed="R014" n="0415a11"/>大牟尼名法<note place="inline">我也</note>。</p><p xml:id="pX09p0463a2008" cb:place="inline">△五、如來在娑羅樹間等者，涅槃經
<lb ed="X" n="0463a21"/><lb ed="R014" n="0415a12"/>第三十卷云：善男子！以是因緣故，我於此娑羅雙樹
<lb ed="X" n="0463a22"/><lb ed="R014" n="0415a13"/>間大師子吼。師子吼者，名大涅槃。善男子！東方雙者，
<lb ed="X" n="0463a23"/><lb ed="R014" n="0415a14"/>破於無常，獲得於常。乃至北方雙者，破於不淨，而得
<lb ed="X" n="0463a24"/><lb ed="R014" n="0415a15"/>於淨。善男子！此中衆生爲雙樹故，護<name role="" type="person">娑羅林</name>，不令外
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0463b" n="0463b"/>
<lb ed="X" n="0463b01"/><lb ed="R014" n="0415a16"/>人取其枝葉斫截破壞。我亦如是，爲四法故，令諸弟
<lb ed="X" n="0463b02"/><lb ed="R014" n="0415a17"/>子護持佛法。何等爲四？常、樂、我、淨。此四雙樹，四王典
<lb ed="X" n="0463b03"/><lb ed="R014" n="0415a18"/>掌。我爲四王護持我法，是故於中而般涅槃。善男子！
<lb ed="X" n="0463b04"/><lb ed="R014" n="0415b01"/>娑羅雙樹華果常茂，常能利益無量衆生。我亦如是，
<lb ed="X" n="0463b05"/><lb ed="R014" n="0415b02"/>常能利益聲聞、緣覺。華者喩我，果者喩樂。以是義故，
<lb ed="X" n="0463b06"/><lb ed="R014" n="0415b03"/>我於此間娑羅雙樹入大寂定。大寂定者，名大涅槃。
<lb ed="X" n="0463b07"/><lb ed="R014" n="0415b04"/>師子吼言：世尊！如來何故二月涅槃？善男子！二月名
<lb ed="X" n="0463b08"/><lb ed="R014" n="0415b05"/>春。春陽之月，萬物生長，種植根栽，華果敷榮，江河盈
<lb ed="X" n="0463b09"/><lb ed="R014" n="0415b06"/>滿，百獸孚乳。是時衆生多生常想。爲破衆生如是常
<lb ed="X" n="0463b10"/><lb ed="R014" n="0415b07"/>心故，說一切法悉是無常，唯說如來常住不變。善男
<lb ed="X" n="0463b11"/><lb ed="R014" n="0415b08"/>子！於六時中，孟冬枯悴，衆不愛樂；陽春如液，人所貪
<lb ed="X" n="0463b12"/><lb ed="R014" n="0415b09"/>愛。爲破衆生世間樂故，演說常、樂。我、淨亦爾，如來爲
<lb ed="X" n="0463b13"/><lb ed="R014" n="0415b10"/>破世我、世淨故，說如來眞實我、淨。言二月者，喩於如
<lb ed="X" n="0463b14"/><lb ed="R014" n="0415b11"/>來二種法身。冬不樂者，智者不樂如來無常，入於涅
<lb ed="X" n="0463b15"/><lb ed="R014" n="0415b12"/>槃。二月樂者，喩於智者愛樂如來常樂我常。然兩重
<lb ed="X" n="0463b16"/><lb ed="R014" n="0415b13"/>四倒，總有八倒。四念處觀，旣有性相兩重，治於八
<lb ed="X" n="0463b17"/><lb ed="R014" n="0415b14"/>倒，卽成八行。終至成佛，卽名八德。謂法身常等四德
<lb ed="X" n="0463b18"/><lb ed="R014" n="0415b15"/>是實德，示現色身無常等四德是權德。<note place="inline">納耶輸等，現不淨也。受金
<lb ed="X" n="0463b19"/><lb ed="R014" n="0415b16"/>槍等，現苦也。隱八自在，現無我也。下生入滅，現無常也。</note>故天台云：娑羅雙樹，四
<lb ed="X" n="0463b20"/><lb ed="R014" n="0415b17"/>枯四榮，正表於此。<note place="inline">枯榮之說，檢經無文。或大師義立，或別譯別行經本也。</note>謂法
<lb ed="X" n="0463b21"/><lb ed="R014" n="0415b18"/>性之色，<note place="inline">約大品經說。</note>實非是淨，凡夫計淨，是名顚倒。實非
<lb ed="X" n="0463b22"/><lb ed="R014" n="0416a01"/>不淨，小計不淨，亦名顚倒。今觀色種卽空，空中無淨，
<lb ed="X" n="0463b23"/><lb ed="R014" n="0416a02"/>云何染著？則凡淨倒破，枯念處成。色種成假，假智常
<lb ed="X" n="0463b24"/><lb ed="R014" n="0416a03"/>淨，云何滯空而取<g ref="#CB01926">灰</g>斷？言色不淨，是名二乘。不淨倒
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0463c" n="0463c"/>
<lb ed="X" n="0463c01"/><lb ed="R014" n="0416a04"/>破，榮念處成。觀色本際，非空非假，非淨不淨，乃名中
<lb ed="X" n="0463c02"/><lb ed="R014" n="0416a05"/>道。佛表此理，故於中間而般涅槃。餘三類此。<note place="inline">觀受心法，苦無
<lb ed="X" n="0463c03"/><lb ed="R014" n="0416a06"/>常無我等例之。</note>故云常等。然此眞實四德，旣具上諸門，義理
<lb ed="X" n="0463c04"/><lb ed="R014" n="0416a07"/>不同，故偏擧云佛之德也。</p><p xml:id="pX09p0463c0411" cb:place="inline">△疏本乎一心者，上所引
<lb ed="X" n="0463c05"/><lb ed="R014" n="0416a08"/>論中眞如四德之文，是立義分中論主總立一心爲
<lb ed="X" n="0463c06"/><lb ed="R014" n="0416a09"/>本。於中有眞如、生滅二門心。眞如具常等四德，心生
<lb ed="X" n="0463c07"/><lb ed="R014" n="0416a10"/>滅中始、本不二，爲究竟覺，亦是四德。勝鬘等意皆然。
<lb ed="X" n="0463c08"/><lb ed="R014" n="0416a11"/>故知倒、正常等，並不離心，佛亦無非一心。廣如華嚴
<lb ed="X" n="0463c09"/><lb ed="R014" n="0416a12"/>經夜摩偈讚品，引在別卷。及此疏下，釋普賢章初種
<lb ed="X" n="0463c10"/><lb ed="R014" n="0416a13"/>種幻化，皆生如來圓覺妙心。文中所說，可檢叙之。</p>
<lb ed="X" n="0463c11"/><lb ed="R014" n="0416a14"/><p xml:id="pX09p0463c1101">疏：專一氣等者，後明修心成其果德也。先云專一氣
<lb ed="X" n="0463c12"/><lb ed="R014" n="0416a15"/>而致柔，是擧類也。乾道四德旣始於一氣，故道門修
<lb ed="X" n="0463c13"/><lb ed="R014" n="0416a16"/>鍊專於一氣。道經云：專氣致柔。意云：元氣是自然大
<lb ed="X" n="0463c14"/><lb ed="R014" n="0416a17"/>道，性本靜默柔弱，故能生於動，<note place="inline">老又云：靜爲躁君。</note>能生剛強。
<lb ed="X" n="0463c15"/><lb ed="R014" n="0416a18"/><note place="inline">又云：弱勝強，柔勝剛。</note>庶人不能安靜默，守柔弱，故乖於道，不能
<lb ed="X" n="0463c16"/><lb ed="R014" n="0416b01"/>保壽命，不能成萬事，不能爲人君主和於天下。<note place="inline">故老子云：
<lb ed="X" n="0463c17"/><lb ed="R014" n="0416b02"/>強梁者不得其死。又云：富貴而驕，自貽其咎。又云：飄風不終朝。又云：馳騁畋獵，令心發狂等也。</note>故達
<lb ed="X" n="0463c18"/><lb ed="R014" n="0416b03"/>道之人，專注其志於至靜至柔一元之氣，<note place="inline">夫子云：志於道也。</note>
<lb ed="X" n="0463c19"/><lb ed="R014" n="0416b04"/>合於自然大道，勤而行之，保雌守弱，綿綿不<anchor xml:id="nkr_note_add_0463c1901" n="0463c1901"/><anchor xml:id="beg0463c1901" n="0463c1901"/>已<anchor xml:id="end0463c1901"/>。<note place="inline">故老子令
<lb ed="X" n="0463c20"/><lb ed="R014" n="0416b05"/>人爲而不恃，長而不宰，挫銳解紛，知白守黑，勿矜勿伐，若拙若訥，抱一爲天下式，如水處衆人之所惡，如嬰兒
<lb ed="X" n="0463c21"/><lb ed="R014" n="0416b06"/>之未孩。此上皆撮略道經中之文也。儒道二敎，其意皆然，不可具引。</note>功用旣著，而致於
<lb ed="X" n="0463c22"/><lb ed="R014" n="0416b07"/>柔名，名爲成道也。<note place="inline">修成之時，還成本道。故道經云：夫物芸芸，各歸其根。歸根曰靜，是謂復命。
<lb ed="X" n="0463c23"/><lb ed="R014" n="0416b08"/>復命曰常。又云：復歸於無極。此如佛敎中反本還源，爲究竟果。</note>道成則能保壽命，成
<lb ed="X" n="0463c24"/><lb ed="R014" n="0416b09"/>事子，育萬物。旣合於乾道，則各正性命，保合大和，乃
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0464a" n="0464a"/>
<lb ed="X" n="0464a01"/><lb ed="R014" n="0416b10"/>利貞也。故老子云：天下之至柔，馳騁天下之至堅。又
<lb ed="X" n="0464a02"/><lb ed="R014" n="0416b11"/>說：當其無，有器之用。外其身而身存，終不爲大，故能
<lb ed="X" n="0464a03"/><lb ed="R014" n="0416b12"/>成其大。周易謙卦中說：謙如水而下，故百川歸之而
<lb ed="X" n="0464a04"/><lb ed="R014" n="0416b13"/>成大海。西昇經云：柔弱莫過於氣，氣之柔弱莫過於
<lb ed="X" n="0464a05"/><lb ed="R014" n="0416b14"/>道。道所以柔弱者，包裹天地，貫穿萬物。夫柔之生剛，
<lb ed="X" n="0464a06"/><lb ed="R014" n="0416b15"/>弱之生強，而天下莫能知其根本所從生者乎？<note place="inline">根本者，柔
<lb ed="X" n="0464a07"/><lb ed="R014" n="0416b16"/>弱也。</note>據上諸文，皆云道至柔弱，故今云專一氣而致柔
<lb ed="X" n="0464a08"/><lb ed="R014" n="0416b17"/>也。<note place="inline">專一氣是修行，而致柔爲成道。故下正明云修一心而成道，以對此也，但文異耳。</note>所言一
<lb ed="X" n="0464a09"/><lb ed="R014" n="0416b18"/>者，若論根本，卽是元氣，以未分淸濁，故云一也。若約
<lb ed="X" n="0464a10"/><lb ed="R014" n="0417a01"/>修鍊，卽是和氣，謂胎息法。綿綿若存，不縱不抑，絕諸
<lb ed="X" n="0464a11"/><lb ed="R014" n="0417a02"/>造作，不運心機，合本元氣，離太急、太遲、太麤、太沉等，
<lb ed="X" n="0464a12"/><lb ed="R014" n="0417a03"/>名爲和氣。陰氣陽氣，和通不二，故云一也。故道經云：
<lb ed="X" n="0464a13"/><lb ed="R014" n="0417a04"/>冲氣以爲和。<note place="inline">得氣和柔，如骨中有髓等。</note>又云：谷<note place="inline">谷，養也。</note>神不死，是謂
<lb ed="X" n="0464a14"/><lb ed="R014" n="0417a05"/>玄牝。玄牝之門，是謂天地根。綿綿若存，用之不勤。又
<lb ed="X" n="0464a15"/><lb ed="R014" n="0417a06"/>云：抱一能無離乎？<note place="inline">一者，道始少生，太和之精氣也。</note>專氣致柔，能嬰
<lb ed="X" n="0464a16"/><lb ed="R014" n="0417a07"/>兒乎？<note place="inline">鈔曰：上柔下強，可以得失相對說之。</note>又云：心使氣曰強，<note place="inline">心當專一爲和柔，而
<lb ed="X" n="0464a17"/><lb ed="R014" n="0417a08"/>神氣實，內形柔弱。若使氣妄有所爲，則和氣去於中，而能形體剛強，斯爲失之。</note>是謂深根固
<lb ed="X" n="0464a18"/><lb ed="R014" n="0417a09"/>蔕。<note place="inline">人以氣爲根，以精爲蔕。</note>又云：天得一以淸等，<note place="inline">地寧，神靈，谷盈，萬物生，王候正。</note>
<lb ed="X" n="0464a19"/><lb ed="R014" n="0417a10"/>是以聖人抱一以爲天下式。莊子云：一其性，<note place="inline">飾則二也。</note>養
<lb ed="X" n="0464a20"/><lb ed="R014" n="0417a11"/>其氣，<note place="inline">不以心使之。</note>合其德。<note place="inline">不以物離性也。</note>黃庭內景云：殊途一會，
<lb ed="X" n="0464a21"/><lb ed="R014" n="0417a12"/><note place="inline">同歸一氣。</note>歸要終一志，不久昇虗無。<note place="inline">學道專一，與虗同體，則神仙可致也。</note>又
<lb ed="X" n="0464a22"/><lb ed="R014" n="0417a13"/>云：正一含華乃充盈。<note place="inline">存氣守一，神氣<g ref="#CB16347">𦯕</g>華也。</note>肇公云：守眞抱一，
<lb ed="X" n="0464a23"/><lb ed="R014" n="0417a14"/>不染外物，淸虗太一，其何有失？繫辭云：夫乾，其靜也
<lb ed="X" n="0464a24"/><lb ed="R014" n="0417a15"/>專，<note place="inline">專，一也。</note>其動也直。<note place="inline">直，剛正也。</note>釋曰：上所引文，皆是儒道修
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0464b" n="0464b"/>
<lb ed="X" n="0464b01"/><lb ed="R014" n="0417a16"/>鍊之門，專一氣而爲要妙之義也。<note place="inline">脚注者，皆各是本注，謂河上注老，郭象注
<lb ed="X" n="0464b02"/><lb ed="R014" n="0417a17"/>莊，<name role="" type="person">韓康伯</name>注繫辭，梁丘子注黃庭經。</note></p>
<lb ed="X" n="0464b03"/><lb ed="R014" n="0417a18"/><p xml:id="pX09p0464b0301">疏修一心而成道者，正明也。佛果之德旣本乎一心，
<lb ed="X" n="0464b04"/><lb ed="R014" n="0417b01"/>若不修一心而乃別修者，豈成佛道？如磨甎不成明
<lb ed="X" n="0464b05"/><lb ed="R014" n="0417b02"/>鏡，鍊鐵鑛不得眞金等。故淸涼大師云：所說萬行並
<lb ed="X" n="0464b06"/><lb ed="R014" n="0417b03"/>不離心，但能覺了自心現量畢竟淸淨，卽一念之中
<lb ed="X" n="0464b07"/><lb ed="R014" n="0417b04"/>萬行備足。心不起，止也；知不起，觀也；不緣萬境，捨也；
<lb ed="X" n="0464b08"/><lb ed="R014" n="0417b05"/>止妄不生，戒也；安心諦理，忍也；心無間斷，進也；心體
<lb ed="X" n="0464b09"/><lb ed="R014" n="0417b06"/>離念，法也；心之本覺，佛也；體相無違，僧也。六度、三寶，並
<lb ed="X" n="0464b10"/><lb ed="R014" n="0417b07"/>一心故。又華嚴經云：菩薩修諸佛法，淨諸佛刹，積集
<lb ed="X" n="0464b11"/><lb ed="R014" n="0417b08"/>妙行，調伏衆生，乃至得大菩提，悉不離心。是故應以
<lb ed="X" n="0464b12"/><lb ed="R014" n="0417b09"/>善法扶助自心，應以精進堅固自心，應以忍辱坦蕩
<lb ed="X" n="0464b13"/><lb ed="R014" n="0417b10"/>自心，應以智證潔白自心，應以智慧明利自心，應以
<lb ed="X" n="0464b14"/><lb ed="R014" n="0417b11"/>佛自在開發自心，應以佛平等廣大自心，應以佛十
<lb ed="X" n="0464b15"/><lb ed="R014" n="0417b12"/>力照察自心。又云：菩薩應知自心念念常有佛成正
<lb ed="X" n="0464b16"/><lb ed="R014" n="0417b13"/>覺。何以故？諸佛如來不離此心成正覺故。如自心，一
<lb ed="X" n="0464b17"/><lb ed="R014" n="0417b14"/>切衆生心亦復如是。據上等文，故知願成佛道必修
<lb ed="X" n="0464b18"/><lb ed="R014" n="0417b15"/>一心也。而言一者，是總相心，通於染、淨、因、果等也。</p>
<lb ed="X" n="0464b19"/><lb ed="R014" n="0417b16"/><p xml:id="pX09p0464b1901">疏心也者下，第二、正顯示也。文八：一、標擧，二、直顯，三、
<lb ed="X" n="0464b20"/><lb ed="R014" n="0417b17"/>竪通，四、橫徧，五、眞常，六、絕跡，七、不變，八、隨緣。今初也。
<lb ed="X" n="0464b21"/><lb ed="R014" n="0417b18"/>心卽如來藏自性淸淨心也。或云一心，如華嚴起信
<lb ed="X" n="0464b22"/><lb ed="R014" n="0418a01"/>也。汎言心者，總有四種，梵語各異，飜譯亦殊：一、紇利
<lb ed="X" n="0464b23"/><lb ed="R014" n="0418a02"/>陀，謂肉團心；二、緣慮名心，謂八識俱能緣慮自分境
<lb ed="X" n="0464b24"/><lb ed="R014" n="0418a03"/>故；三、質多，此云集起心，卽第八識集諸種子起現行
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0464c" n="0464c"/>
<lb ed="X" n="0464c01"/><lb ed="R014" n="0418a04"/>故；四、乾栗陀，謂堅實心。今辨此也。</p>
<lb ed="X" n="0464c02"/><lb ed="R014" n="0418a05"/><p xml:id="pX09p0464c0201">疏冲虗下二句，二、直顯也。上句自性體也，下句自性
<lb ed="X" n="0464c03"/><lb ed="R014" n="0418a06"/>用。故禪宗云：空寂是心，卽上句；知是用，卽下句。冲者，
<lb ed="X" n="0464c04"/><lb ed="R014" n="0418a07"/>深玄也，和也。華嚴疏序云：汪洋冲融。新疏序云：包納
<lb ed="X" n="0464c05"/><lb ed="R014" n="0418a08"/>冲邃。疏云：冲深包博。故老子云：道冲而用之。或不盈
<lb ed="X" n="0464c06"/><lb ed="R014" n="0418a09"/>虗者，非質礙故。妙者，在染而不染故。如蓮華雖在淤
<lb ed="X" n="0464c07"/><lb ed="R014" n="0418a10"/>泥，不爲所染，故喩法之妙也。天台解妙有十義。天長
<lb ed="X" n="0464c08"/><lb ed="R014" n="0418a11"/>疏云：非麤非妙，方名至妙。故下文云：種種幻化，皆生
<lb ed="X" n="0464c09"/><lb ed="R014" n="0418a12"/>如來圓覺妙心。粹者，精純也。在雜亂中而不雜故。簡
<lb ed="X" n="0464c10"/><lb ed="R014" n="0418a13"/>非雜染之法，故云妙粹。若作邃字，卽訓幽深，義亦通
<lb ed="X" n="0464c11"/><lb ed="R014" n="0418a14"/>在。炳煥者，俱是至明之相。炳者，著也；煥者，爛也。故華
<lb ed="X" n="0464c12"/><lb ed="R014" n="0418a15"/>嚴疏序述十玄門中微細相容。安立門云：炳然齊現，
<lb ed="X" n="0464c13"/><lb ed="R014" n="0418a16"/>猶彼芥甁。意取歷歷分明，不錯亂之狀。論語云：煥乎
<lb ed="X" n="0464c14"/><lb ed="R014" n="0418a17"/>其有文章。注云：煥，明也。靈明者，若但云明，未簡日月
<lb ed="X" n="0464c15"/><lb ed="R014" n="0418a18"/>之類，故云靈也。意云：心之明者，其在無法不知，而無
<lb ed="X" n="0464c16"/><lb ed="R014" n="0418b01"/>分別；無法不現，而無差別。幽靈神聖，寂然洞然，故曰
<lb ed="X" n="0464c17"/><lb ed="R014" n="0418b02"/>靈明。卽此靈明，而炳著煥爛。</p>
<lb ed="X" n="0464c18"/><lb ed="R014" n="0418b03"/><p xml:id="pX09p0464c1801">疏無去下二句，三、竪通也。無去無來者，謂此心不遷
<lb ed="X" n="0464c19"/><lb ed="R014" n="0418b04"/>向前際去，不從後際來，亦不於現在住。現在住者，是
<lb ed="X" n="0464c20"/><lb ed="R014" n="0418b05"/>諸有爲法。成唯識云：住表此法蹔有用。今不同彼也。
<lb ed="X" n="0464c21"/><lb ed="R014" n="0418b06"/>以此眞心無相，無能、所，故不可見之於現在。淨名云：
<lb ed="X" n="0464c22"/><lb ed="R014" n="0418b07"/>但以數故，說有三世，非謂菩提有去、來、今。良由菩提
<lb ed="X" n="0464c23"/><lb ed="R014" n="0418b08"/>亦無自性，卽同眞心，故非三世。若就菩提當相，則有
<lb ed="X" n="0464c24"/><lb ed="R014" n="0418b09"/>始無終，豈免初際冥通三際者？由不屬三際，故俱通
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0465a" n="0465a"/>
<lb ed="X" n="0465a01"/><lb ed="R014" n="0418b10"/>也。且如今日眼識不能見昨日色者，以隨所見色，皆
<lb ed="X" n="0465a02"/><lb ed="R014" n="0418b11"/><anchor xml:id="nkr_note_add_0465a0201" n="0465a0201"/><anchor xml:id="beg0465a0201" n="0465a0201"/>已<anchor xml:id="end0465a0201"/>過去也。今以眞心不隨諸法遷向過去，故於今時
<lb ed="X" n="0465a03"/><lb ed="R014" n="0418b12"/>向眞心中能現前際諸法影像歷歷，亦能預現未來
<lb ed="X" n="0465a04"/><lb ed="R014" n="0418b13"/>之法歷然。然雖通於三際，三際求之，皆不可得，與所
<lb ed="X" n="0465a05"/><lb ed="R014" n="0418b14"/>知、所現三際之境而不可分，故言冥也。華嚴云：法性
<lb ed="X" n="0465a06"/><lb ed="R014" n="0418b15"/>徧在一切處一切衆生及國土三世悉在無有餘亦
<lb ed="X" n="0465a07"/><lb ed="R014" n="0418b16"/>無形相而可得。前三句通三際也，後一句冥也。此乃
<lb ed="X" n="0465a08"/><lb ed="R014" n="0418b17"/>入三世而無跡矣。</p>
<lb ed="X" n="0465a09"/><lb ed="R014" n="0418b18"/><p xml:id="pX09p0465a0901">疏非中下兩句，四、橫遍也。非中非外者，有二意：一、不
<lb ed="X" n="0465a10"/><lb ed="R014" n="0419a01"/>在身中及中間，亦非身外。若在身中、中間，則有處所；
<lb ed="X" n="0465a11"/><lb ed="R014" n="0419a02"/>若在身外，則非我心。根、塵、識三，皆不可得，何說有內、
<lb ed="X" n="0465a12"/><lb ed="R014" n="0419a03"/>外、中間者耶？故佛以神得內瀉，<anchor xml:id="nkr_note_orig_0465001" n="0465001"/>微破阿難執心在內；
<lb ed="X" n="0465a13"/><lb ed="R014" n="0419a04"/>以針治內障，<anchor xml:id="note_star_2" n="0465001" type="star"/>微破阿難執心潛在根內，卽中間也；以
<lb ed="X" n="0465a14"/><lb ed="R014" n="0419a05"/>靈膏反脇，<anchor xml:id="note_star_3" n="0465001" type="star"/>微破阿難執心在外。廣如佛頂經及疏，具
<lb ed="X" n="0465a15"/><lb ed="R014" n="0419a06"/>在別卷，可撿之。</p><p xml:id="pX09p0465a1507" cb:place="inline">△二、謂此心非有、無二邊，故非外；二
<lb ed="X" n="0465a16"/><lb ed="R014" n="0419a07"/>邊旣遣，中道亦亡，故非中。非中非邊，是絕待靈心也。
<lb ed="X" n="0465a17"/><lb ed="R014" n="0419a08"/>此言非中，所謂非是中，非謂是非中；言非外，所謂非
<lb ed="X" n="0465a18"/><lb ed="R014" n="0419a09"/>是外，非謂是非外。洞徹十方者，心有所在，則有所不
<lb ed="X" n="0465a19"/><lb ed="R014" n="0419a10"/>在；以無在，故無所不在，故徹十方也。然洞徹者，通論
<lb ed="X" n="0465a20"/><lb ed="R014" n="0419a11"/>其義，二字不殊。若對冥、通之言，則二文文勢稍異，謂
<lb ed="X" n="0465a21"/><lb ed="R014" n="0419a12"/>洞然透徹，無所不遍。意顯次定，擧體全遍，非莽鹵隨
<lb ed="X" n="0465a22"/><lb ed="R014" n="0419a13"/>宜而說也。然冥與洞，各於句中互相影略，二皆備矣。
<lb ed="X" n="0465a23"/><lb ed="R014" n="0419a14"/>疏不滅下二句，五、眞常也。眞心不變，故不生、滅。故起
<lb ed="X" n="0465a24"/><lb ed="R014" n="0419a15"/>信云：所謂心性不生不滅。然不生、滅三性不同，謂遍
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0465b" n="0465b"/>
<lb ed="X" n="0465b01"/><lb ed="R014" n="0419a16"/>計性無體可生可滅；依他起性卽生不生，卽滅不滅；
<lb ed="X" n="0465b02"/><lb ed="R014" n="0419a17"/>圓成實性自體本有，不待新生，盡未來際，究竟常住
<lb ed="X" n="0465b03"/><lb ed="R014" n="0419a18"/>不滅。今卽當此自性不生不滅，不同前二。前二卽如
<lb ed="X" n="0465b04"/><lb ed="R014" n="0419b01"/>般若心經云諸法不生不滅是也。若三性相對，各據
<lb ed="X" n="0465b05"/><lb ed="R014" n="0419b02"/>自相說者，卽遍計之法妄生妄滅，圓成眞心不生不
<lb ed="X" n="0465b06"/><lb ed="R014" n="0419b03"/>滅。依他則相同遍計，故似生似滅；性同圓成，故不生
<lb ed="X" n="0465b07"/><lb ed="R014" n="0419b04"/>不滅。華嚴云一切法無生，一切法無滅等，以依他無
<lb ed="X" n="0465b08"/><lb ed="R014" n="0419b05"/>別自性，故全同圓成也。一切大乘經說一切諸法不
<lb ed="X" n="0465b09"/><lb ed="R014" n="0419b06"/>生滅，寂滅常住等，皆此義也。豈四山之可害者，明此
<lb ed="X" n="0465b10"/><lb ed="R014" n="0419b07"/>心不生不老不病不死也。涅槃二十九云：如我昔吿
<lb ed="X" n="0465b11"/><lb ed="R014" n="0419b08"/>波斯匿王：大王！有親信人從四方來，各作是言：有四
<lb ed="X" n="0465b12"/><lb ed="R014" n="0419b09"/>大山從四方來，欲害人民。王若聞者，當設何計？王言：
<lb ed="X" n="0465b13"/><lb ed="R014" n="0419b10"/>世尊！設有此來，無逃避處，唯當專心持戒布施。我卽
<lb ed="X" n="0465b14"/><lb ed="R014" n="0419b11"/>讚言：善哉大王！我說四山卽是衆生生老病死，生老
<lb ed="X" n="0465b15"/><lb ed="R014" n="0419b12"/>病死常來切人，云何大王不修戒施？今云害者，以經
<lb ed="X" n="0465b16"/><lb ed="R014" n="0419b13"/>云欲害人民也。若就經文法，合云生老病死常來切
<lb ed="X" n="0465b17"/><lb ed="R014" n="0419b14"/>人者，今卽應云豈四相之可切，亦通</p>
<lb ed="X" n="0465b18"/><lb ed="R014" n="0419b15"/><p xml:id="pX09p0465b1801">疏離性下二句，六、絕迹也。離性離相者，諸法無性，皆
<lb ed="X" n="0465b19"/><lb ed="R014" n="0419b16"/>空卽性也，謂色卽空等；緣生諸法，卽相也，謂空卽色
<lb ed="X" n="0465b20"/><lb ed="R014" n="0419b17"/>等。今以眞心雖空無一物，而體非空，故離性；雖隨緣
<lb ed="X" n="0465b21"/><lb ed="R014" n="0419b18"/>成一切色等諸法，而體非色，故離相。相離離性，故名
<lb ed="X" n="0465b22"/><lb ed="R014" n="0420a01"/>中道性也。奚五色之能盲者，奚，何也。五色者，道經云：
<lb ed="X" n="0465b23"/><lb ed="R014" n="0420a02"/>五色令人目盲，<note place="inline">貪淫好色，則傷精失明也。</note>五音令人耳聾，<note place="inline">好聽五音，
<lb ed="X" n="0465b24"/><lb ed="R014" n="0420a03"/>則和氣去心，不能聽無聲之聲也。</note>五味令人口爽。<note place="inline">爽，亡也。人嗜於味，則曰亡言於道也。</note>
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0465c" n="0465c"/>
<lb ed="X" n="0465c01"/><lb ed="R014" n="0420a04"/>然五色者，靑、黃、赤、白、黑。文中但擧此五正色，餘例可
<lb ed="X" n="0465c02"/><lb ed="R014" n="0420a05"/>知。五音者，宮、商、角、徵、羽。五味者，甘、辛、酸、鹹、苦。今疏意
<lb ed="X" n="0465c03"/><lb ed="R014" n="0420a06"/>者，夫色能盲者，只能盲對色之識。今眞心離相，不與
<lb ed="X" n="0465c04"/><lb ed="R014" n="0420a07"/>色對，彼豈能盲？若對色，色卽空，復誰能盲？道敎中以
<lb ed="X" n="0465c05"/><lb ed="R014" n="0420a08"/>虗無寂莫爲道，亡情絕智爲修，故觀色聆音，卽盲聾
<lb ed="X" n="0465c06"/><lb ed="R014" n="0420a09"/>失道。今眞心離性，不滯空無，故見色聞聲，聲色不能
<lb ed="X" n="0465c07"/><lb ed="R014" n="0420a10"/>盲昧之也。如鏡明現色，色何翳明？</p>
<lb ed="X" n="0465c08"/><lb ed="R014" n="0420a11"/><p xml:id="pX09p0465c0801">疏處生死下四句，七、不變也。四句兩對中，皆上句以
<lb ed="X" n="0465c09"/><lb ed="R014" n="0420a12"/>法標之，下句以喩顯之。珠在水，喩迷時隱也；月在空，
<lb ed="X" n="0465c10"/><lb ed="R014" n="0420a13"/>喩悟時顯也。初云生死流者，謂無始生死漂溺有情，
<lb ed="X" n="0465c11"/><lb ed="R014" n="0420a14"/>故如流；無邊無底，故如海。涅槃是第一義天高超彼
<lb ed="X" n="0465c12"/><lb ed="R014" n="0420a15"/>岸之義，故有岸天之言也。生死雖有分段、變易二種，
<lb ed="X" n="0465c13"/><lb ed="R014" n="0420a16"/>今正取分段，義兼變易。涅槃雖有大、小兩乘，今正取
<lb ed="X" n="0465c14"/><lb ed="R014" n="0420a17"/>大乘。驪珠者，驪龍頷下有明月寶珠，光明洞徹，雖在
<lb ed="X" n="0465c15"/><lb ed="R014" n="0420a18"/>海中，光明不滅，不同燈燭入水則滅。然不能遍照海
<lb ed="X" n="0465c16"/><lb ed="R014" n="0420b01"/>中所有一切，故云獨耀。衆生雖處生死之中，此心靈
<lb ed="X" n="0465c17"/><lb ed="R014" n="0420b02"/>鑒不昧，然且迷之不覺，不能通達一切，但照體獨立，如
<lb ed="X" n="0465c18"/><lb ed="R014" n="0420b03"/>珠獨耀。故梁武帝製達磨大師<g ref="#CB15156">碑</g>文，標意首云：滄海
<lb ed="X" n="0465c19"/><lb ed="R014" n="0420b04"/>之內有驪龍珠白毫色天莫見人莫識我大師得之
<lb ed="X" n="0465c20"/><lb ed="R014" n="0420b05"/>矣。滄者，水之深廣幽遠之貌。如天蒼蒼，是高遠之貌
<lb ed="X" n="0465c21"/><lb ed="R014" n="0420b06"/>也。踞涅槃岸者，涅槃，此云圓寂。一切諸法皆空，心本
<lb ed="X" n="0465c22"/><lb ed="R014" n="0420b07"/>無念，融爲一眞。心體無別生死喧動，故眞心圓滿，皆
<lb ed="X" n="0465c23"/><lb ed="R014" n="0420b08"/>寂靜也。踞者，安然而居之謂也。故時人皆呼憍慢爲
<lb ed="X" n="0465c24"/><lb ed="R014" n="0420b09"/>踞慠也。法華云：遙見其父，踞師子牀，寶几承足。慤云：
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0466a" n="0466a"/>
<lb ed="X" n="0466a01"/><lb ed="R014" n="0420b10"/>若非蓮藏化主，孰踞其源？論語云：原壤夷俟。<note place="inline">馬曰：原壤，
<lb ed="X" n="0466a02"/><lb ed="R014" n="0420b11"/>魯人，孔子故舊。夷踞，俟待也。踞待孔子。</note>子曰：幼而不<anchor xml:id="nkr_note_orig_0466001" n="0466001"/>遜悌，長而無述焉，
<lb ed="X" n="0466a03"/><lb ed="R014" n="0420b12"/>老而不死，是爲賊。桂輪者，月也。月中有桂，故目之爲
<lb ed="X" n="0466a04"/><lb ed="R014" n="0420b13"/>桂輪。碧天者，謂第一義天，無諸惑業雲霧，故云碧也。
<lb ed="X" n="0466a05"/><lb ed="R014" n="0420b14"/>旣諸法皆空寂，則心之本覺大智慧光明，遍照法界，
<lb ed="X" n="0466a06"/><lb ed="R014" n="0420b15"/>離諸分別，故云孤朗。然月在晴天，無所不照。是以心
<lb ed="X" n="0466a07"/><lb ed="R014" n="0420b16"/>圓寂時，如天之月，不同海珠。又前云獨者，約就迷時，
<lb ed="X" n="0466a08"/><lb ed="R014" n="0420b17"/>但能自照，不能普照一切。今云孤者，約晴霄秋天，唯
<lb ed="X" n="0466a09"/><lb ed="R014" n="0420b18"/>月普照天下。星等燈燭，皆不可類。如卽體體之智，非
<lb ed="X" n="0466a10"/><lb ed="R014" n="0421a01"/>對待始覺之智可比。</p>
<lb ed="X" n="0466a11"/><lb ed="R014" n="0421a02"/><p xml:id="pX09p0466a1101">疏大矣哉下二句，八、隨緣也。大矣哉者，仰歎之詞，周
<lb ed="X" n="0466a12"/><lb ed="R014" n="0421a03"/>易文勢也。或在所歎之上，卽大哉乾元，萬物資始，又
<lb ed="X" n="0466a13"/><lb ed="R014" n="0421a04"/>云大哉乾乎，剛健中正，純粹精等是也；或在所嘆之
<lb ed="X" n="0466a14"/><lb ed="R014" n="0421a05"/>下，卽乾始能以美利利天下，不言所利大矣哉，又隨
<lb ed="X" n="0466a15"/><lb ed="R014" n="0421a06"/>時之義大矣哉，又繫辭云盛德大業至矣哉等是也。
<lb ed="X" n="0466a16"/><lb ed="R014" n="0421a07"/>今兼兩勢，謂略述此心竪窮三世，橫遍十方，於諸法
<lb ed="X" n="0466a17"/><lb ed="R014" n="0421a08"/>中無不通徹，述之不可窮盡，故結歎云大矣哉；兼欲
<lb ed="X" n="0466a18"/><lb ed="R014" n="0421a09"/>述下能生起萬法性、相無礙，深遠、廣博之德，故標歎
<lb ed="X" n="0466a19"/><lb ed="R014" n="0421a10"/>云大矣哉也。萬法資始者，正明此心不守自性，隨緣
<lb ed="X" n="0466a20"/><lb ed="R014" n="0421a11"/>生起世間一切染、淨諸法也。今且先明迷此眞心成
<lb ed="X" n="0466a21"/><lb ed="R014" n="0421a12"/>有漏染法；後方約次下，疏文顯此心離倒，本具恒河
<lb ed="X" n="0466a22"/><lb ed="R014" n="0421a13"/>沙功德妙用，性、相無礙，元是無漏之法。且初染者，謂
<lb ed="X" n="0466a23"/><lb ed="R014" n="0421a14"/>諸衆生雖本有此淸淨心，由無始<anchor xml:id="nkr_note_add_0466a2301" n="0466a2301"/><anchor xml:id="beg0466a2301" n="0466a2301"/>已<anchor xml:id="end0466a2301"/>來迷之不覺<note place="inline">論中
<lb ed="X" n="0466a24"/><lb ed="R014" n="0421a15"/>根本不覺也，卽獨頭無明迷眞之義。論云謂不如實知眞如法一故等也</note>，故妄認四大緣
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0466b" n="0466b"/>
<lb ed="X" n="0466b01"/><lb ed="R014" n="0421a16"/>慮爲<anchor xml:id="nkr_note_add_0466b0101" n="0466b0101"/><anchor xml:id="beg0466b0101" n="0466b0101"/>己<anchor xml:id="end0466b0101"/>身心<note place="inline">下文云妄認四大等</note>，故展轉生起枝末。枝末自有
<lb ed="X" n="0466b02"/><lb ed="R014" n="0421a17"/>三重：一、由前根本無明故，起種種煩惱；二、由煩惱故，
<lb ed="X" n="0466b03"/><lb ed="R014" n="0421a18"/>造種種業；三、由業成故，受六道種種生死苦。佛名經
<lb ed="X" n="0466b04"/><lb ed="R014" n="0421b01"/>云：獨頭無明爲煩惱種。又云：此三障者，更相由藉。由
<lb ed="X" n="0466b05"/><lb ed="R014" n="0421b02"/>煩惱故，以起惡業；惡業因緣，故得苦果。一、從無明起
<lb ed="X" n="0466b06"/><lb ed="R014" n="0421b03"/>煩惱者，略說煩惱麤相，唯貪、嗔、癡。謂旣妄認四大、五
<lb ed="X" n="0466b07"/><lb ed="R014" n="0421b04"/>蘊爲自身心，自然便貪一切榮樂之事，欲以潤之；便
<lb ed="X" n="0466b08"/><lb ed="R014" n="0421b05"/>嗔一切違情之境，恐損害之。愚癡之情，種種計校。如
<lb ed="X" n="0466b09"/><lb ed="R014" n="0421b06"/>上煩惱，皆由迷眞執妄起也。二、從煩惱造業者，旣貪、
<lb ed="X" n="0466b10"/><lb ed="R014" n="0421b07"/>嗔猛盛，卽造十惡等業。或貪來生富樂之報，造諸善
<lb ed="X" n="0466b11"/><lb ed="R014" n="0421b08"/>業；或厭下苦麤障，忻上靜妙離，修四禪、八定不動業。
<lb ed="X" n="0466b12"/><lb ed="R014" n="0421b09"/>由迷第一義故，善、惡不動，俱是有漏染業也。三、從業
<lb ed="X" n="0466b13"/><lb ed="R014" n="0421b10"/>受報者，然聲、響、形、影之報，纖毫不差。由前惡業成，則
<lb ed="X" n="0466b14"/><lb ed="R014" n="0421b11"/>有地獄、餓鬼、畜生等種種苦報；由前善業成，則有四
<lb ed="X" n="0466b15"/><lb ed="R014" n="0421b12"/>洲及六欲天等種種樂報；由前不動業成，則有色界、
<lb ed="X" n="0466b16"/><lb ed="R014" n="0421b13"/>四禪、無色、四空等種種差別之報。皆所受苦、樂之身，
<lb ed="X" n="0466b17"/><lb ed="R014" n="0421b14"/>是別業正報；所居勝、劣器界，是共業依報。然萬法展
<lb ed="X" n="0466b18"/><lb ed="R014" n="0421b15"/>轉有所親依，唯初不覺親依淸淨心性，卽知萬法就
<lb ed="X" n="0466b19"/><lb ed="R014" n="0421b16"/>最初始起，必藉眞心，故云資始，不言資生。如乾云資
<lb ed="X" n="0466b20"/><lb ed="R014" n="0421b17"/>始，坤云資生，地親生故。後明此心具？河沙德用者，如
<lb ed="X" n="0466b21"/><lb ed="R014" n="0421b18"/>次疏說。</p>
<lb ed="X" n="0466b22"/><lb ed="R014" n="0422a01"/><p xml:id="pX09p0466b2201">疏萬法虗僞下，第二、示心之覺相也。文三：一、會妄顯
<lb ed="X" n="0466b23"/><lb ed="R014" n="0422a02"/>眞以標指，二、卽體之相以圓收，三、結歎覺體超名、相。
<lb ed="X" n="0466b24"/><lb ed="R014" n="0422a03"/>今初至目之圓覺，卽第一收也。上云萬法，通於染、淨；此
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0466c" n="0466c"/>
<lb ed="X" n="0466c01"/><lb ed="R014" n="0422a04"/>云萬法，且約染相。會染皆空，方顯淨相。淨相與性，卽
<lb ed="X" n="0466c02"/><lb ed="R014" n="0422a05"/>無礙也。釋此一段之文，作四重分別：一、具釋，二、配屬
<lb ed="X" n="0466c03"/><lb ed="R014" n="0422a06"/>禪宗，三、配屬諸敎，四、辨所用之文字。初且具釋。所言
<lb ed="X" n="0466c04"/><lb ed="R014" n="0422a07"/>虗僞者，虗妄，詐僞也。謂但有其妄相而無實體曰虗，
<lb ed="X" n="0466c05"/><lb ed="R014" n="0422a08"/>隱其虗相詐現實狀曰僞。故論云三界虗僞也。</p>
<lb ed="X" n="0466c06"/><lb ed="R014" n="0422a09"/><p xml:id="pX09p0466c0601">疏緣會而生者，應先問：何以得知萬法虗僞？答：必待
<lb ed="X" n="0466c07"/><lb ed="R014" n="0422a10"/>衆緣相會，方能生故。故云緣會而生。緣有其四，謂因
<lb ed="X" n="0466c08"/><lb ed="R014" n="0422a11"/>緣、次第緣、緣緣、增上緣。且就因緣解者，有其內、外。外
<lb ed="X" n="0466c09"/><lb ed="R014" n="0422a12"/>者，如穀、子、水、土、人、時，而芽得生；泥、團、輪、繩、陶、師，而器
<lb ed="X" n="0466c10"/><lb ed="R014" n="0422a13"/>得成。內謂過去<anchor xml:id="nkr_note_add_0466c1001" n="0466c1001"/><anchor xml:id="beg0466c1001" n="0466c1001"/>已<anchor xml:id="end0466c1001"/>熟之業爲因，此世父母爲緣，而身
<lb ed="X" n="0466c11"/><lb ed="R014" n="0422a14"/>得生。未有一物不假內因、外緣而得生者。故中論云：
<lb ed="X" n="0466c12"/><lb ed="R014" n="0422a15"/>未曾有一法不從因緣生也。此上猶且對小乘宗說。
<lb ed="X" n="0466c13"/><lb ed="R014" n="0422a16"/>若窮究緣生之義，從本起末說者，淸淨心性爲因，根
<lb ed="X" n="0466c14"/><lb ed="R014" n="0422a17"/>本無明爲緣，生三細；業識爲因，境界爲緣，生六麤。</p><p xml:id="pX09p0466c1420" cb:place="inline">△
<lb ed="X" n="0466c15"/><lb ed="R014" n="0422a18"/>疏：生法本無者。旣屬衆緣，自無其體。當知一切生法
<lb ed="X" n="0466c16"/><lb ed="R014" n="0422b01"/>不待滅而本無，故云生法本無。故中論次前句云：是
<lb ed="X" n="0466c17"/><lb ed="R014" n="0422b02"/>故一切法無不是空者。又云：諸法不自生亦不從他
<lb ed="X" n="0466c18"/><lb ed="R014" n="0422b03"/>生不共不無因是故知無生。肇論云：一切諸法緣會
<lb ed="X" n="0466c19"/><lb ed="R014" n="0422b04"/>而生。緣會而生，則未生無有；緣離，則滅。如其眞有，有
<lb ed="X" n="0466c20"/><lb ed="R014" n="0422b05"/>則無滅。以此而推，雖今現有有，而性常自空，乃至實
<lb ed="X" n="0466c21"/><lb ed="R014" n="0422b06"/>相自無。非推之使無，故名本無。又解：生法卽二執也。
<lb ed="X" n="0466c22"/><lb ed="R014" n="0422b07"/>生空、法空，故云本無。</p>
<lb ed="X" n="0466c23"/><lb ed="R014" n="0422b08"/><p xml:id="pX09p0466c2301">疏一切唯識者，應先問：旣一切本無，何以現見諸法？
<lb ed="X" n="0466c24"/><lb ed="R014" n="0422b09"/>答：唯是自<anchor xml:id="nkr_note_add_0466c2401" n="0466c2401"/><anchor xml:id="beg0466c2401" n="0466c2401"/>己<anchor xml:id="end0466c2401"/>妄想心識所變現故，故云一切唯識。<note place="inline">以意
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0467a" n="0467a"/>
<lb ed="X" n="0467a01"/><lb ed="R014" n="0422b10"/>識想外塵成時，想無而境有，或想有而境無，卽知心識所想無定，以喩五識緣五塵亦然。</note>故成唯
<lb ed="X" n="0467a02"/><lb ed="R014" n="0422b11"/>識云：彼我法相，<note place="inline">我有種種相，法有種種相。此我、法二種攝盡一切世間諸法也。</note>皆依
<lb ed="X" n="0467a03"/><lb ed="R014" n="0422b12"/>內識<note place="inline">識體</note>所變見相<note place="inline">二分也</note>而起假說，<note place="inline">隨假相而立假名也。</note>非依離
<lb ed="X" n="0467a04"/><lb ed="R014" n="0422b13"/>識實有我、法。又云：變謂識體，<note place="inline">自證分也。</note>轉似二分，<note place="inline">見分、相分也。然
<lb ed="X" n="0467a05"/><lb ed="R014" n="0422b14"/>有漏識自體生時，智似所緣、能緣相現。似所緣相，名爲相分；似能緣相，名爲見分。此有二釋：一云：識體是有，二
<lb ed="X" n="0467a06"/><lb ed="R014" n="0422b15"/>分是無。無而似有，故云似也。二云：二分亦有，是依他起。所言似者，似遍計實有之二分也。</note>相、見俱
<lb ed="X" n="0467a07"/><lb ed="R014" n="0422b16"/>依自證起故。依斯二分施設我、法，彼二離此，無所依
<lb ed="X" n="0467a08"/><lb ed="R014" n="0422b17"/>故。二十唯識偈云：唯識無境界，以無塵妄見，如人目
<lb ed="X" n="0467a09"/><lb ed="R014" n="0422b18"/>有翳，見毛月等事。起信論云：一切諸法唯依妄念而
<lb ed="X" n="0467a10"/><lb ed="R014" n="0423a01"/>有差別，若離心念則無一切境界之相。又云：心生則
<lb ed="X" n="0467a11"/><lb ed="R014" n="0423a02"/>種種法生，心滅則種種法滅。問：若無外塵但妄見者，
<lb ed="X" n="0467a12"/><lb ed="R014" n="0423a03"/>應一切時處皆見有色，或皆不見。何故於有色時處
<lb ed="X" n="0467a13"/><lb ed="R014" n="0423a04"/>眼則見色，餘無色時處則不見耶？答：如人夢中所見
<lb ed="X" n="0467a14"/><lb ed="R014" n="0423a05"/>境界諸物，雖一切是無，但從想起，然亦不妨見有物
<lb ed="X" n="0467a15"/><lb ed="R014" n="0423a06"/>處、見無物處，或先見後不見，或初不見後見，非處處
<lb ed="X" n="0467a16"/><lb ed="R014" n="0423a07"/>皆見，亦非一期長見。心識變起諸法無，而見有亦然。
<lb ed="X" n="0467a17"/><lb ed="R014" n="0423a08"/>又問：若爾，何故多人同處同時，皆同於有處見有、無
<lb ed="X" n="0467a18"/><lb ed="R014" n="0423a09"/>處見無，有時見有、無時見無耶？答：如百千餓鬼同依
<lb ed="X" n="0467a19"/><lb ed="R014" n="0423a10"/>業力，皆於無膿血猛火等處同時而見，豈淸流河水
<lb ed="X" n="0467a20"/><lb ed="R014" n="0423a11"/>實有猛火等耶？故知一切唯是心識。</p>
<lb ed="X" n="0467a21"/><lb ed="R014" n="0423a12"/><p xml:id="pX09p0467a2101">疏識如幻夢者。先問曰：旣是心識變起諸境，諸境雖
<lb ed="X" n="0467a22"/><lb ed="R014" n="0423a13"/>無，心識還有。何以前云生法本無？有爲心識，豈非緣
<lb ed="X" n="0467a23"/><lb ed="R014" n="0423a14"/>生法耶？故此答云：識如幻夢，亦卽是無。然成唯識論
<lb ed="X" n="0467a24"/><lb ed="R014" n="0423a15"/>亦有此喩，而所用之義不同。彼云：我法分別熏習力
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0467b" n="0467b"/>
<lb ed="X" n="0467b01"/><lb ed="R014" n="0423a16"/>故，諸識生時，變似我法如幻夢者。幻夢力故，心似種
<lb ed="X" n="0467b02"/><lb ed="R014" n="0423a17"/>種外境相現。緣此執爲實有外境。彼釋意云：患夢所
<lb ed="X" n="0467b03"/><lb ed="R014" n="0423a18"/>見之物雖無，其患夢則不是無。故有力變起妄境。今
<lb ed="X" n="0467b04"/><lb ed="R014" n="0423b01"/>就無相及法性宗中所釋，意卽不然。二喩之中，且約
<lb ed="X" n="0467b05"/><lb ed="R014" n="0423b02"/>夢境說。謂夢想與夢境，俱是無法。若言一有一無者，
<lb ed="X" n="0467b06"/><lb ed="R014" n="0423b03"/>則夢想與所見物應異。異則夢不是物，物不是夢。覺
<lb ed="X" n="0467b07"/><lb ed="R014" n="0423b04"/>來夢滅，其物應在。如莊周睡時，夢見身爲蝴蝶，在華
<lb ed="X" n="0467b08"/><lb ed="R014" n="0423b05"/>園中。蝶若非夢，夢又非蝶。則窹來夢滅，蝴蝶應在。以
<lb ed="X" n="0467b09"/><lb ed="R014" n="0423b06"/>二物眞、妄別故。又蝶若非夢，應是眞蝶。夢若非蝶，以
<lb ed="X" n="0467b10"/><lb ed="R014" n="0423b07"/>何爲相？以此而推，夢想與蝴蝶，雖似能見、所見之殊，
<lb ed="X" n="0467b11"/><lb ed="R014" n="0423b08"/>其實一體。所言夢者，但是莊周睡時，本有心識。由昧
<lb ed="X" n="0467b12"/><lb ed="R014" n="0423b09"/>略故，怱然妄現倒想及蝴蝶、華園等相。卽呼此想及
<lb ed="X" n="0467b13"/><lb ed="R014" n="0423b10"/>相而爲夢也。於此虗妄一夢之上，似有內、外、身、心之
<lb ed="X" n="0467b14"/><lb ed="R014" n="0423b11"/>殊。內心，則蝶想旣全空無；蝶身，則蝶相；外，則華園之
<lb ed="X" n="0467b15"/><lb ed="R014" n="0423b12"/>相。理實而言，想卽蝶，蝶卽想。蝶相旣全空無，蝶想豈獨
<lb ed="X" n="0467b16"/><lb ed="R014" n="0423b13"/>是有？又所執蝶相，分明似有。旣非有，能執之想亦分
<lb ed="X" n="0467b17"/><lb ed="R014" n="0423b14"/>明似有。豈使有耶？又若能執之想窹來雖無，不妨未
<lb ed="X" n="0467b18"/><lb ed="R014" n="0423b15"/>窹之時且是有者；所執蝶相窹來雖無，未窹時亦應
<lb ed="X" n="0467b19"/><lb ed="R014" n="0423b16"/>是有。若爾，卽是心、境俱有，何言唯識？今窮本末，以法
<lb ed="X" n="0467b20"/><lb ed="R014" n="0423b17"/>合喩。謂所言唯識者，但是迷人<note place="inline">合睡</note>本有性淨<note place="inline">眞</note>眞心
<lb ed="X" n="0467b21"/><lb ed="R014" n="0423b18"/><note place="inline">合莊周睡時本心也，故次句踈云但是一心也</note>，由不自了悟故<note place="inline">合於睡時</note>，遂有三
<lb ed="X" n="0467b22"/><lb ed="R014" n="0424a01"/>細六麤等現<note place="inline">合於蝶相</note>，卽呼此等云唯識也<note place="inline">合夢</note>。於此一類妄
<lb ed="X" n="0467b23"/><lb ed="R014" n="0424a02"/>識之上，似有內外之殊<note place="inline">內合蝶想，外合蝶相</note>，其實境是識境，識
<lb ed="X" n="0467b24"/><lb ed="R014" n="0424a03"/>是境識<note place="inline">合蝶卽想，想卽蝶也</note>。故傅大士云：未有無心境，曾無無
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0467c" n="0467c"/>
<lb ed="X" n="0467c01"/><lb ed="R014" n="0424a04"/>境心。一一對喩，昭然可明，智者審思矣。佛於權敎說
<lb ed="X" n="0467c02"/><lb ed="R014" n="0424a05"/>唯識理，良由未顯出性淨眞心，且含在第八識中，故
<lb ed="X" n="0467c03"/><lb ed="R014" n="0424a06"/>泯境存心。至終敎了義經中，顯出眞心本覺，方言心
<lb ed="X" n="0467c04"/><lb ed="R014" n="0424a07"/>境俱空也。成唯識亦云：爲遣妄執心心所外實有境
<lb ed="X" n="0467c05"/><lb ed="R014" n="0424a08"/>故，說唯有識。若執唯識眞實有者，如執外境，亦是法
<lb ed="X" n="0467c06"/><lb ed="R014" n="0424a09"/>執。若約病患之喩說者，如人爲本有淨眼，被風熱等
<lb ed="X" n="0467c07"/><lb ed="R014" n="0424a10"/>翳<note place="inline">恨本無明也，無眼之人必不患翳，無佛性物必無妄想</note>，卽見空華種種相貌
<lb ed="X" n="0467c08"/><lb ed="R014" n="0424a11"/><note place="inline">六塵境也</note>。成唯識論釋意云：空華雖無，其見華之翳眼非
<lb ed="X" n="0467c09"/><lb ed="R014" n="0424a12"/>無。今意卽云：離於本眼，無別見華之眼<note place="inline">如離眞淨心性，無別八識
<lb ed="X" n="0467c10"/><lb ed="R014" n="0424a13"/>之殊也</note>。翳是熱氣，熱氣復云何能見？故能見所見，皆是
<lb ed="X" n="0467c11"/><lb ed="R014" n="0424a14"/>虗妄。但以翳故，本淨之眼虗妄見華，卽知境識皆空。
<lb ed="X" n="0467c12"/><lb ed="R014" n="0424a15"/>但以迷故，眞淨心中虗妄見境，但言識無，不言不迷；
<lb ed="X" n="0467c13"/><lb ed="R014" n="0424a16"/>但言本眼外無別翳眼，不言不翳。餘諸風熱惛狂等
<lb ed="X" n="0467c14"/><lb ed="R014" n="0424a17"/>患，皆例此知。亦於本心之外，無別狂心等也。</p>
<lb ed="X" n="0467c15"/><lb ed="R014" n="0424a18"/><p xml:id="pX09p0467c1501">疏旣但是一心者，先問：旣如夢皆是無，誰是見無之
<lb ed="X" n="0467c16"/><lb ed="R014" n="0424b01"/>者？且如眞理，本無見有之者，故見有爲妄。今若亦無
<lb ed="X" n="0467c17"/><lb ed="R014" n="0424b02"/>見無之者，見無亦應是迷。又雖夢想、夢蝶不實，還有
<lb ed="X" n="0467c18"/><lb ed="R014" n="0424b03"/>作夢之人；識雖不實，亦應有起念之者。夢蝶旣託莊
<lb ed="X" n="0467c19"/><lb ed="R014" n="0424b04"/>周妄識，妄識復託何而起？故答云：但是一心。夢想兼
<lb ed="X" n="0467c20"/><lb ed="R014" n="0424b05"/>蝴蝶二相，但是莊周一人，無別二相；妄識兼妄境二
<lb ed="X" n="0467c21"/><lb ed="R014" n="0424b06"/>法，亦但是眞實如來藏一心，無別二法。云何妄識、妄
<lb ed="X" n="0467c22"/><lb ed="R014" n="0424b07"/>境皆是一心？答：故眼、身、器界及心、心所，一切皆空，無
<lb ed="X" n="0467c23"/><lb ed="R014" n="0424b08"/>非一眞心也。諸大乘經、論皆說萬法唯心，是此義也。
<lb ed="X" n="0467c24"/><lb ed="R014" n="0424b09"/>然唯心之言，淺、深有異。若法相宗言唯心者，心但是
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0468a" n="0468a"/>
<lb ed="X" n="0468a01"/><lb ed="R014" n="0424b10"/>有爲心識，緣慮積集，了辨別境爲相，卽是此上來
<lb ed="X" n="0468a02"/><lb ed="R014" n="0424b11"/>云一切唯識是也。若法性宗云唯心者，直是眞如之
<lb ed="X" n="0468a03"/><lb ed="R014" n="0424b12"/>心，無爲無相，離諸緣慮分別，緣慮分別亦唯一心。故
<lb ed="X" n="0468a04"/><lb ed="R014" n="0424b13"/>起信論云：心眞如者，卽是一法界大總相體云云。乃
<lb ed="X" n="0468a05"/><lb ed="R014" n="0424b14"/>至離言說名字相，離心緣相，畢竟平等，無有變異，不
<lb ed="X" n="0468a06"/><lb ed="R014" n="0424b15"/>可破壞，唯是一心，故名眞如。此中云緣慮分別等亦
<lb ed="X" n="0468a07"/><lb ed="R014" n="0424b16"/>唯一心者，例如彼法相宗中說諸外境唯八識也。問：
<lb ed="X" n="0468a08"/><lb ed="R014" n="0424b17"/>若爾，則諸佛、菩薩豈但見無相眞心，更無境界等耶？
<lb ed="X" n="0468a09"/><lb ed="R014" n="0424b18"/>答：理實如此。故經云離一切相，卽名諸佛等。但得妄
<lb ed="X" n="0468a10"/><lb ed="R014" n="0425a01"/>想，根、識、塵、境之執都盡，則成融通自在，身、智、國土染、
<lb ed="X" n="0468a11"/><lb ed="R014" n="0425a02"/>淨無礙。如下覺相中說。</p>
<lb ed="X" n="0468a12"/><lb ed="R014" n="0425a03"/><p xml:id="pX09p0468a1201">疏心寂而知者，先問：眞心旣非色、聲、香、味等相，復無
<lb ed="X" n="0468a13"/><lb ed="R014" n="0425a04"/>分別、緣慮、愛惡等相，未審何者是此眞心？眞心自體
<lb ed="X" n="0468a14"/><lb ed="R014" n="0425a05"/>有何勝能？云何表顯的有眞心？凡欲釋諸法門，皆須
<lb ed="X" n="0468a15"/><lb ed="R014" n="0425a06"/>釋名出體，不可但言一心，不出體、相。故答云：寂而能
<lb ed="X" n="0468a16"/><lb ed="R014" n="0425a07"/>知也。寂者，卽是決定之體，堅固常定，不喧動，不變異
<lb ed="X" n="0468a17"/><lb ed="R014" n="0425a08"/>之義，非空無之義。故經云：一切空寂法是法寂不空。
<lb ed="X" n="0468a18"/><lb ed="R014" n="0425a09"/>若無眞心之體，說何物寂，何物不動、不變耶？知者，謂
<lb ed="X" n="0468a19"/><lb ed="R014" n="0425a10"/>體自知覺，昭昭不昧，棄之不得，認之不得，是當體表
<lb ed="X" n="0468a20"/><lb ed="R014" n="0425a11"/>顯義，非分別比量義。上言不喧、不動、不變等者，只說
<lb ed="X" n="0468a21"/><lb ed="R014" n="0425a12"/>此知寂而不變等耶？寂是知寂，知是寂知；寂是知之
<lb ed="X" n="0468a22"/><lb ed="R014" n="0425a13"/>自性體，知是寂之自性用。故淸涼大師云：靈知不昧，
<lb ed="X" n="0468a23"/><lb ed="R014" n="0425a14"/>性、相寂然。又云：以知、寂不二之一心，契空、有雙融之
<lb ed="X" n="0468a24"/><lb ed="R014" n="0425a15"/>中道。此經云：圓覺普照<note place="inline">知也</note>，寂滅無二<note place="inline">寂也</note>。瓔珞經說：等
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0468b" n="0468b"/>
<lb ed="X" n="0468b01"/><lb ed="R014" n="0425a16"/>覺照寂，妙覺寂照。金光明經、攝大乘論說：佛果無別
<lb ed="X" n="0468b02"/><lb ed="R014" n="0425a17"/>色、聲、功德，唯如如<note place="inline">寂也</note>及如如智<note place="inline">知也</note>獨存。荷澤云：卽體
<lb ed="X" n="0468b03"/><lb ed="R014" n="0425a18"/>而用自知，卽知而體自寂，名說難差。體用一致，實謂
<lb ed="X" n="0468b04"/><lb ed="R014" n="0425b01"/>用而常寂，寂而常用。知之一字，衆妙之門，恒沙佛法，
<lb ed="X" n="0468b05"/><lb ed="R014" n="0425b02"/>因此成立。華嚴問明品說：佛境界知，佛境界知，二相
<lb ed="X" n="0468b06"/><lb ed="R014" n="0425b03"/>各別。偈答知云：非識所能識，亦非心境界，其性本淸
<lb ed="X" n="0468b07"/><lb ed="R014" n="0425b04"/>淨，開示諸群生。開示諸群生者，卽同法華開示衆生
<lb ed="X" n="0468b08"/><lb ed="R014" n="0425b05"/>佛知見等。然此眞心，有二種用：一自性用，二應用。今
<lb ed="X" n="0468b09"/><lb ed="R014" n="0425b06"/>言知者，卽自性用，不待對緣，本自知故。應用者，卽一
<lb ed="X" n="0468b10"/><lb ed="R014" n="0425b07"/>切分別種種心識差別智慧，及一切所作爲，成辨一
<lb ed="X" n="0468b11"/><lb ed="R014" n="0425b08"/>切事業，以必待對緣方發現故，方能成辦故。如大摩
<lb ed="X" n="0468b12"/><lb ed="R014" n="0425b09"/>尼寶，能現一切色像，亦能隨意出生一切所要之物，
<lb ed="X" n="0468b13"/><lb ed="R014" n="0425b10"/>名應用也。若無意願，卽不出生，於所不對物，亦不能
<lb ed="X" n="0468b14"/><lb ed="R014" n="0425b11"/>現故。其珠之光明，卽衣裏透徹，常自照曜，對物不對
<lb ed="X" n="0468b15"/><lb ed="R014" n="0425b12"/>物，明無增減。此明堅實瑩淨，內外無瑕，縱影像有無
<lb ed="X" n="0468b16"/><lb ed="R014" n="0425b13"/>種種變易，明亦不變，常自堅淨，卽喩心之寂體也。堅
<lb ed="X" n="0468b17"/><lb ed="R014" n="0425b14"/>淨者，卽明而堅淨也。靑黃種種差別者，卽明對境能
<lb ed="X" n="0468b18"/><lb ed="R014" n="0425b15"/>靑黃等也。</p>
<lb ed="X" n="0468b19"/><lb ed="R014" n="0425b16"/><p xml:id="pX09p0468b1901">疏：目之圓覺者，結成此經所詮法也。若於寂知之境，
<lb ed="X" n="0468b20"/><lb ed="R014" n="0425b17"/>但見身心外塵生死變動之相，及頑<anchor xml:id="nkr_note_orig_0468001" n="0468001"/>礙念念之相，卽
<lb ed="X" n="0468b21"/><lb ed="R014" n="0425b18"/>不名覺。故論云：一切衆生不名爲覺。於此身心空有
<lb ed="X" n="0468b22"/><lb ed="R014" n="0426a01"/>等中，覺有能知之心，不屬諸物，常自能知，雖似覺相，
<lb ed="X" n="0468b23"/><lb ed="R014" n="0426a02"/>亦不名圓。以空有等法不卽覺故，覺心之外仍有空
<lb ed="X" n="0468b24"/><lb ed="R014" n="0426a03"/>有等故，故非圓也。今此良由從萬法展轉推逐，悉無
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0468c" n="0468c"/>
<lb ed="X" n="0468c01"/><lb ed="R014" n="0426a04"/>一法體存，但是一眞之心，竪窮橫遍，心外無別一法，
<lb ed="X" n="0468c02"/><lb ed="R014" n="0426a05"/>盡是覺心，故名圓也。故下文云：證得諸幻滅影緣故，
<lb ed="X" n="0468c03"/><lb ed="R014" n="0426a06"/>爾時便得無方淸淨無邊虗空，覺所顯發，覺圓明故，
<lb ed="X" n="0468c04"/><lb ed="R014" n="0426a07"/>顯心淸淨，乃至一切覺。故首楞云：若有一人發眞還
<lb ed="X" n="0468c05"/><lb ed="R014" n="0426a08"/>源，十方虗空一時消殞。又云：寂照含虗空却來觀世
<lb ed="X" n="0468c06"/><lb ed="R014" n="0426a09"/>間猶如夢中事。故今觀推萬法，度幻如夢，本空心體，
<lb ed="X" n="0468c07"/><lb ed="R014" n="0426a10"/>卽名圓覺矣。上來具釋竟。</p>
<lb ed="X" n="0468c08"/><lb ed="R014" n="0426a11"/><p xml:id="pX09p0468c0801">次第二、配禪宗者，初五句是空，次但是一心是寂，次
<lb ed="X" n="0468c09"/><lb ed="R014" n="0426a12"/>一句卽寂而知，最後一句部都結。</p>
<lb ed="X" n="0468c10"/><lb ed="R014" n="0426a13"/><p xml:id="pX09p0468c1001">次第三、配攝諸敎者，初二句當小乘敎，知法從緣，卽
<lb ed="X" n="0468c11"/><lb ed="R014" n="0426a14"/>不執我及自然故；次二句大乘法相宗；次識如患夢
<lb ed="X" n="0468c12"/><lb ed="R014" n="0426a15"/>一句，心境全空，卽大乘破相宗。合此二宗爲始敎也，
<lb ed="X" n="0468c13"/><lb ed="R014" n="0426a16"/>兼後三句爲終敎，單取後三句爲頓敎。又此後三句
<lb ed="X" n="0468c14"/><lb ed="R014" n="0426a17"/>中，初終敎，次頓敎，最後一句結成經宗，義當圓敎。以
<lb ed="X" n="0468c15"/><lb ed="R014" n="0426a18"/>此經但分同華嚴，故不的配。</p>
<lb ed="X" n="0468c16"/><lb ed="R014" n="0426b01"/><p xml:id="pX09p0468c1601">第四，配顯所用文字者。然此段文句，皆有所憑。唯目
<lb ed="X" n="0468c17"/><lb ed="R014" n="0426b02"/>之圓覺一句，是自結成矣。謂論云：三界虗僞，唯是一
<lb ed="X" n="0468c18"/><lb ed="R014" n="0426b03"/>心。今以躡前萬法之言，故但改三界字爲萬法字耳。
<lb ed="X" n="0468c19"/><lb ed="R014" n="0426b04"/>緣會而生，及本無之言，卽是肇論。肇論宗本義中標
<lb ed="X" n="0468c20"/><lb ed="R014" n="0426b05"/>云：本無、實相、法性、性空、緣會，一義耳。釋云：一切諸法，
<lb ed="X" n="0468c21"/><lb ed="R014" n="0426b06"/>緣會而生。緣會而生，則未生無有云云<note place="inline">如上所引</note>。乃至有
<lb ed="X" n="0468c22"/><lb ed="R014" n="0426b07"/>而性常自空，故謂之性空。性空故，故曰法性。法性如
<lb ed="X" n="0468c23"/><lb ed="R014" n="0426b08"/>是，故曰實相。實相自無，非推之使無，故曰本無。生法
<lb ed="X" n="0468c24"/><lb ed="R014" n="0426b09"/>二言，法相宗經論章疏之常談也。一切唯識，識如患
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0469a" n="0469a"/>
<lb ed="X" n="0469a01"/><lb ed="R014" n="0426b10"/>夢者，成唯識論文。但是一心者，起信論文。唯改唯字
<lb ed="X" n="0469a02"/><lb ed="R014" n="0426b11"/>爲但字矣。</p>
<lb ed="X" n="0469a03"/><lb ed="R014" n="0426b12"/><p xml:id="pX09p0469a0301">疏彌滿淸淨，中不容他下，二、卽體之相以圓收。文二：
<lb ed="X" n="0469a04"/><lb ed="R014" n="0426b13"/>初、二句離過，二、具德。今初也。上推心、境俱空，顯得圓
<lb ed="X" n="0469a05"/><lb ed="R014" n="0426b14"/>明知覺。旣無一塵一念之相，卽廓周法界，彌然畟<note place="inline">音測</note>
<lb ed="X" n="0469a06"/><lb ed="R014" n="0426b15"/>滿，無有邊涯，唯是一味之覺，無不淸淨。故下文云：爾
<lb ed="X" n="0469a07"/><lb ed="R014" n="0426b16"/>時便得無方淸淨，乃至一身、多身，一世界、多世界，盡
<lb ed="X" n="0469a08"/><lb ed="R014" n="0426b17"/>於虗空，圓褁三世，一切淸淨。於此淨覺境中，無別一
<lb ed="X" n="0469a09"/><lb ed="R014" n="0426b18"/>塵之法。何以故？色乖空故，如火乖水，水不容火。故云
<lb ed="X" n="0469a10"/><lb ed="R014" n="0427a01"/>中不容他。此卽法界觀中眞空絕相觀也，於中正當
<lb ed="X" n="0469a11"/><lb ed="R014" n="0427a02"/>泯絕無寄觀矣。亦不可言卽色不卽色，卽空不卽空
<lb ed="X" n="0469a12"/><lb ed="R014" n="0427a03"/>等。故又云：生心動念，卽乖法體，失正念故。卽是不容
<lb ed="X" n="0469a13"/><lb ed="R014" n="0427a04"/>他之義也。亦應云：以容他物，卽乖法體。亦是理事無
<lb ed="X" n="0469a14"/><lb ed="R014" n="0427a05"/>礙觀中以理奪事門。彼文云：事旣攬理，遂令事、相皆
<lb ed="X" n="0469a15"/><lb ed="R014" n="0427a06"/>盡，唯一眞理平等顯現。以離眞理，外無片事可得故。
<lb ed="X" n="0469a16"/><lb ed="R014" n="0427a07"/>據此，卽上推萬法顯虗僞，乃至寂知，卽當事能顯理
<lb ed="X" n="0469a17"/><lb ed="R014" n="0427a08"/>門也。又會色歸空觀云：良由會色歸空，空中必無色
<lb ed="X" n="0469a18"/><lb ed="R014" n="0427a09"/>故。然中不容他之言，此是佛頂經文勢。彼云：云何是
<lb ed="X" n="0469a19"/><lb ed="R014" n="0427a10"/>中更容他物？</p>
<lb ed="X" n="0469a20"/><lb ed="R014" n="0427a11"/><p xml:id="pX09p0469a2001">疏故德、用無邊，皆同一性下，二、具德也。於中二：初法，
<lb ed="X" n="0469a21"/><lb ed="R014" n="0427a12"/>後喩。法中，初二句總標具德，後四句釋成性、相無礙。
<lb ed="X" n="0469a22"/><lb ed="R014" n="0427a13"/>謂根、塵、識等一切諸法若是實有，卽乖覺性。故華嚴
<lb ed="X" n="0469a23"/><lb ed="R014" n="0427a14"/>云：未曾有一法得入於法性。今以一切淸淨不存一
<lb ed="X" n="0469a24"/><lb ed="R014" n="0427a15"/>微塵之自體，故無邊淨。覺中所有一切諸法，莫不一
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0469b" n="0469b"/>
<lb ed="X" n="0469b01"/><lb ed="R014" n="0427a16"/>一盡是法性之德相、性之業用。如金之器，器器皆金；
<lb ed="X" n="0469b02"/><lb ed="R014" n="0427a17"/>如鏡之像，像像皆鏡。故云皆同一性。此是會事歸理
<lb ed="X" n="0469b03"/><lb ed="R014" n="0427a18"/>也。言德、用者，德卽相大，用卽用大，皆同一性卽體大。
<lb ed="X" n="0469b04"/><lb ed="R014" n="0427b01"/>然此德、用盡收色、心、境、智、時、處、敎、義、行、位一切諸法，
<lb ed="X" n="0469b05"/><lb ed="R014" n="0427b02"/>不同論中飜譯對妄染本空，但顯自性之德。言無邊
<lb ed="X" n="0469b06"/><lb ed="R014" n="0427b03"/>者，有二義：一、事法敎多，過於？河沙，無有限量；二、謂此
<lb ed="X" n="0469b07"/><lb ed="R014" n="0427b04"/>諸法無自體，故無有分限，名無邊矣。</p>
<lb ed="X" n="0469b08"/><lb ed="R014" n="0427b05"/><p xml:id="pX09p0469b0801">疏性起下，四句釋成性、相無礙。理、事交徹，事不異理，
<lb ed="X" n="0469b09"/><lb ed="R014" n="0427b06"/>理不異事，互相融故。謂覺性<anchor xml:id="nkr_note_orig_0469001" n="0469001"/>雖前執計之過，故能全
<lb ed="X" n="0469b10"/><lb ed="R014" n="0427b07"/>體起爲一切諸法。如金出鑛，方爲諸器；如鏡垢盡，方
<lb ed="X" n="0469b11"/><lb ed="R014" n="0427b08"/>現萬像。性外無別一法爲能、所起，起唯性起。故晉譯
<lb ed="X" n="0469b12"/><lb ed="R014" n="0427b09"/>華嚴經有性起品，華嚴關鍵有性起門。縱說諸緣互
<lb ed="X" n="0469b13"/><lb ed="R014" n="0427b10"/>相資發，就此門中，緣起亦成性起。然法相宗所說眞
<lb ed="X" n="0469b14"/><lb ed="R014" n="0427b11"/>如一向凝然不變，其緣起法自是有爲色、心。若此法
<lb ed="X" n="0469b15"/><lb ed="R014" n="0427b12"/>性宗所說眞性洞鑒靈明，全體卽用，故擧體常爲萬
<lb ed="X" n="0469b16"/><lb ed="R014" n="0427b13"/>法，擧體常自寂然。寂然卽全萬法之寂然，不同虗空、
<lb ed="X" n="0469b17"/><lb ed="R014" n="0427b14"/>斷空、頑凝而<anchor xml:id="nkr_note_add_0469b1701" n="0469b1701"/><anchor xml:id="beg0469b1701" n="0469b1701"/>已<anchor xml:id="end0469b1701"/>；萬法是全寂然之萬法，故不同遍計、
<lb ed="X" n="0469b18"/><lb ed="R014" n="0427b15"/>倒見、定相之物擁隔阻礙。境、智歷然者，一切諸法雖
<lb ed="X" n="0469b19"/><lb ed="R014" n="0427b16"/>其數無量，不出色、心收盡，但倒執之時，色等諸法是
<lb ed="X" n="0469b20"/><lb ed="R014" n="0427b17"/>五根、六塵，心、心所法是情、識、緣、念。今無能、所之執，故
<lb ed="X" n="0469b21"/><lb ed="R014" n="0427b18"/>成無邊妙境，無盡量智慧。此二句卽當依理成事門
<lb ed="X" n="0469b22"/><lb ed="R014" n="0428a01"/>及理如事現門。</p><p xml:id="pX09p0469b2207" cb:place="inline">△疏相得性融，身、心廓爾者，卽是事
<lb ed="X" n="0469b23"/><lb ed="R014" n="0428a02"/>如理遍門。謂諸事、相旣全性起，起不異性，故隨所依
<lb ed="X" n="0469b24"/><lb ed="R014" n="0428a03"/>性廓周法界。故下文云：身、心寂滅，平等本際，圓滿十
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0469c" n="0469c"/>
<lb ed="X" n="0469c01"/><lb ed="R014" n="0428a04"/>方，不二隨順。又云：覺性遍滿，圓無際故。當知六根遍
<lb ed="X" n="0469c02"/><lb ed="R014" n="0428a05"/>滿法界，乃至六塵、四大、陀羅尼門，一一云遍滿法界。</p>
<lb ed="X" n="0469c03"/><lb ed="R014" n="0428a06"/><p xml:id="pX09p0469c0301">疏方之海印，越彼大虗者，第二、喩說也。謂香海澄停，
<lb ed="X" n="0469c04"/><lb ed="R014" n="0428a07"/>頓現萬像；如法性淸淨，擧體緣起。故大經賢首品十
<lb ed="X" n="0469c05"/><lb ed="R014" n="0428a08"/>種三昧門中第一圓明海印三昧門云：或現童男童
<lb ed="X" n="0469c06"/><lb ed="R014" n="0428a09"/>女形天龍及與阿修羅乃至摩睺羅伽等隨其所樂
<lb ed="X" n="0469c07"/><lb ed="R014" n="0428a10"/>皆令見衆生形相各不同行業音聲亦無量如是一
<lb ed="X" n="0469c08"/><lb ed="R014" n="0428a11"/>切皆能現海印三昧威神力。又云：海有希奇殊特法
<lb ed="X" n="0469c09"/><lb ed="R014" n="0428a12"/>能爲一切平等印。又出現品云：如海普現衆生身以
<lb ed="X" n="0469c10"/><lb ed="R014" n="0428a13"/>此說名爲大海菩提普印諸心行是故正覺名無量。
<lb ed="X" n="0469c11"/><lb ed="R014" n="0428a14"/>大集經云：<name role="" type="person">閻浮提</name>一切衆生身及與外色海中皆有
<lb ed="X" n="0469c12"/><lb ed="R014" n="0428a15"/>印像，故名大海印。菩薩亦爾，是爲菩薩海印三昧淸
<lb ed="X" n="0469c13"/><lb ed="R014" n="0428a16"/>涼。以十義釋：一、無心能現義，註云：無有功用，無分別
<lb ed="X" n="0469c14"/><lb ed="R014" n="0428a17"/>故。二、現無所現義，經云：如光影故。出現品云：普現一
<lb ed="X" n="0469c15"/><lb ed="R014" n="0428a18"/>切衆生心念、根性、欲樂，而無所現故。三、能現與所現
<lb ed="X" n="0469c16"/><lb ed="R014" n="0428b01"/>非一義。四、非異義，經云：大海能現、所現異，故非一；離
<lb ed="X" n="0469c17"/><lb ed="R014" n="0428b02"/>水求像不可得，故非異。顯此定心與所現法，卽性之
<lb ed="X" n="0469c18"/><lb ed="R014" n="0428b03"/>相，能、所宛然；卽相之性，物、我無二。五、無來去義，水不
<lb ed="X" n="0469c19"/><lb ed="R014" n="0428b04"/>上取，物不下就，而能顯現。三昧之心亦爾，現萬法於
<lb ed="X" n="0469c20"/><lb ed="R014" n="0428b05"/>自心，彼亦不來；羅身雲：於法界未曾蹔去。上之五義，
<lb ed="X" n="0469c21"/><lb ed="R014" n="0428b06"/>與鏡喩大同。六、廣大義，經云：遍十方故，普悉包容，無
<lb ed="X" n="0469c22"/><lb ed="R014" n="0428b07"/>所拒故。明三昧心周於法界，則衆生色心皆是心中
<lb ed="X" n="0469c23"/><lb ed="R014" n="0428b08"/>物，用周法界，亦不離此心。七、普現義，經云：一切皆能
<lb ed="X" n="0469c24"/><lb ed="R014" n="0428b09"/>現故。出現品云：菩提普印諸心行故。此與廣大異者，
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0470a" n="0470a"/>
<lb ed="X" n="0470a01"/><lb ed="R014" n="0428b10"/>此約所現，不揀巨細；彼約能現，其量普周。又此約所
<lb ed="X" n="0470a02"/><lb ed="R014" n="0428b11"/>現，無類不現；彼約能現，其量普周，無行不修。八、頓現
<lb ed="X" n="0470a03"/><lb ed="R014" n="0428b12"/>義，經云：一念現故，謂無前後，如印頓成。九、常現義，非
<lb ed="X" n="0470a04"/><lb ed="R014" n="0428b13"/>如明鏡有現、不現時。十、非現現義，非如明鏡對至方
<lb ed="X" n="0470a05"/><lb ed="R014" n="0428b14"/>現。經云：現於四天下像故。四兵、羅空對而可現，四天
<lb ed="X" n="0470a06"/><lb ed="R014" n="0428b15"/>下之像不對而現，故云非現現也。以不待對，是故常
<lb ed="X" n="0470a07"/><lb ed="R014" n="0428b16"/>現，緣三際也。具上十義，故稱海印。諸佛窮究，菩薩相
<lb ed="X" n="0470a08"/><lb ed="R014" n="0428b17"/>似。</p><p xml:id="pX09p0470a0802" cb:place="inline">△疏：越彼太虗者，有二義故越：一、若以目覩，空尙
<lb ed="X" n="0470a09"/><lb ed="R014" n="0428b18"/>與色爲邊際故。二、若以智觀，空是識所變，但是覺性
<lb ed="X" n="0470a10"/><lb ed="R014" n="0429a01"/>之中一分義故。又眞覺融色，故彌遍。太虗不能融色，
<lb ed="X" n="0470a11"/><lb ed="R014" n="0429a02"/>故不遍。<note place="inline">旣不融，卽相礙。</note>故佛頂云：空生大覺中，如海一漚。發
<lb ed="X" n="0470a12"/><lb ed="R014" n="0429a03"/>慤云：首楞歎虗空之小，圓覺嗟法性之寬。比之常談，
<lb ed="X" n="0470a13"/><lb ed="R014" n="0429a04"/>海形牛跡。</p>
<lb ed="X" n="0470a14"/><lb ed="R014" n="0429a05"/><p xml:id="pX09p0470a1401">疏恢恢焉下。三、結歎覺體超名相也。恢恢者，廣大曠
<lb ed="X" n="0470a15"/><lb ed="R014" n="0429a06"/>遠之狀。老經云：天網恢恢，疎而不漏。<note place="inline">天所羅網恢恢甚大，雖自疎遠，
<lb ed="X" n="0470a16"/><lb ed="R014" n="0429a07"/>白察人善惡無所失也。</note>莊子云：恢恢焉猶有餘地。論語云：小人
<lb ed="X" n="0470a17"/><lb ed="R014" n="0429a08"/>不知天命而不畏。<note place="inline">注云：恢疎故不知畏。</note></p><p xml:id="pX09p0470a1716" cb:place="inline">△疏：晃晃者，日光熾盛，
<lb ed="X" n="0470a18"/><lb ed="R014" n="0429a09"/>照曜輝赫，天之貌也。恢恢，體也，寂也，圓也。晃晃，用也，
<lb ed="X" n="0470a19"/><lb ed="R014" n="0429a10"/>知也，覺也。</p><p xml:id="pX09p0470a1905" cb:place="inline">△疏：逈出思議之表者，不可思議也。何名
<lb ed="X" n="0470a20"/><lb ed="R014" n="0429a11"/>不思議？心言不及故。謂理圓言偏，言生理喪；法無相
<lb ed="X" n="0470a21"/><lb ed="R014" n="0429a12"/>想，思則亂生。故金剛三昧云：千思萬慮，不益道理，徒
<lb ed="X" n="0470a22"/><lb ed="R014" n="0429a13"/>爲動亂，失本心王。故知心王言語道斷，<note place="inline">名是言語道路。</note>心行
<lb ed="X" n="0470a23"/><lb ed="R014" n="0429a14"/>處滅。<note place="inline">相是心之行處。</note>故古德云：口欲辨而詞喪，心將緣而慮
<lb ed="X" n="0470a24"/><lb ed="R014" n="0429a15"/>息。則逈出於言象之表矣。云心言不及者，法無名，故
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0470b" n="0470b"/>
<lb ed="X" n="0470b01"/><lb ed="R014" n="0429a16"/>言不及；無相，故心不及。於所緣境，非定名、定相，故於
<lb ed="X" n="0470b02"/><lb ed="R014" n="0429a17"/>心、口不可思議。復有三義，故不思議：一、於人超凡、小
<lb ed="X" n="0470b03"/><lb ed="R014" n="0429a18"/>及權敎菩薩，二、於心非三慧及報生智之境，三、顯法
<lb ed="X" n="0470b04"/><lb ed="R014" n="0429b01"/>體佛、菩薩亦不可思議。逈，獨也，唯此法超於言、思故。
<lb ed="X" n="0470b05"/><lb ed="R014" n="0429b02"/>又借斯云絕，以遣言、思，非有、無言可爲摟託。故華嚴
<lb ed="X" n="0470b06"/><lb ed="R014" n="0429b03"/>云：雖復不依言語道亦復不著無言說。況言相本寂，
<lb ed="X" n="0470b07"/><lb ed="R014" n="0429b04"/>云絕亦亡。斯則言與亡言，相待亦寂。何法不思議？卽
<lb ed="X" n="0470b08"/><lb ed="R014" n="0429b05"/>圓覺性、相無礙也。何故不思議？卽染而淨。<note place="inline">凡、聖、通、局之類，一一例之，
<lb ed="X" n="0470b09"/><lb ed="R014" n="0429b06"/>又非性、相故。</note>何用不思議假名？<note place="inline">假名引導尙恐難，又今泯絕縱跡，何益衆生？</note>顯法
<lb ed="X" n="0470b10"/><lb ed="R014" n="0429b07"/>超情，令亡言故。謂法體實離思議之境，若令住思議，
<lb ed="X" n="0470b11"/><lb ed="R014" n="0429b08"/>永不能入。今說離言超情，衆生卽<anchor xml:id="nkr_note_orig_0470001" n="0470001"/>云言絕慮，言象之
<lb ed="X" n="0470b12"/><lb ed="R014" n="0429b09"/>外求之，自然入也。故<anchor xml:id="nkr_note_orig_0470002" n="0470002"/>云：七祖師皆有善、惡、不思量等言。</p>
<lb ed="X" n="0470b13"/><lb ed="R014" n="0429b10"/><p xml:id="pX09p0470b1301">疏我佛證此下，明敎。文二：一、總叙敎起因緣，二、別叙
<lb ed="X" n="0470b14"/><lb ed="R014" n="0429b11"/>此經宗趣。初中二：一、明佛悲念，二、叙佛化儀。今初，四
<lb ed="X" n="0470b15"/><lb ed="R014" n="0429b12"/>句明佛悲念也。我佛證此者，此謂前不思議融通法
<lb ed="X" n="0470b16"/><lb ed="R014" n="0429b13"/>也。佛證此法，得無上安樂，愍一切衆生，皆是此安樂
<lb ed="X" n="0470b17"/><lb ed="R014" n="0429b14"/>之法。而乃迷之，橫受虗妄之苦。故賢首云：眞樂本有，
<lb ed="X" n="0470b18"/><lb ed="R014" n="0429b15"/>失而不知；妄苦本空，得而不覺。故十地論云：佛初成
<lb ed="X" n="0470b19"/><lb ed="R014" n="0429b16"/>道七日未說法者，顯自受大乘法樂故，復捨如是妙
<lb ed="X" n="0470b20"/><lb ed="R014" n="0429b17"/>樂，悲愍衆生爲說。故知證唯證此，說唯說此。故法華
<lb ed="X" n="0470b21"/><lb ed="R014" n="0429b18"/>云：佛自住大乘如其所得法定慧力莊嚴以此度衆
<lb ed="X" n="0470b22"/><lb ed="R014" n="0430a01"/>生自證無上道大乘平等法若以小乘化乃至於一
<lb ed="X" n="0470b23"/><lb ed="R014" n="0430a02"/>人我卽墮慳貪此事爲不可。</p><p xml:id="pX09p0470b2312" cb:place="inline">△疏再歎奇哉者，卽華
<lb ed="X" n="0470b24"/><lb ed="R014" n="0430a03"/>嚴出現品云：佛子！無一衆生而不具有如來智慧，但
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0470c" n="0470c"/>
<lb ed="X" n="0470c01"/><lb ed="R014" n="0430a04"/>以妄想顚倒執著而不證得。<note place="inline">凡夫妄想權小，執著顚倒通二。</note>若離妄
<lb ed="X" n="0470c02"/><lb ed="R014" n="0430a05"/>想，一切智、自然智、無礙智則得現前。便擧一塵含大
<lb ed="X" n="0470c03"/><lb ed="R014" n="0430a06"/>千經卷之喩。後合云：如來智慧亦復如是，具足在於
<lb ed="X" n="0470c04"/><lb ed="R014" n="0430a07"/>衆生身中。但諸凡愚，不知，不覺，不得利益。爾時如來
<lb ed="X" n="0470c05"/><lb ed="R014" n="0430a08"/>普觀一切衆生，而作是言：奇哉，奇哉！<note place="inline">故云再也。</note>此諸衆生
<lb ed="X" n="0470c06"/><lb ed="R014" n="0430a09"/>云何具有如來智慧，迷惑不見？我當敎以聖道，令其
<lb ed="X" n="0470c07"/><lb ed="R014" n="0430a10"/>永離妄想，自於身中得見如來廣大智慧，與佛無異。</p>
<lb ed="X" n="0470c08"/><lb ed="R014" n="0430a11"/><p xml:id="pX09p0470c0801">△疏：三思大事者，佛初成道，未轉法輪，再三思惟所
<lb ed="X" n="0470c09"/><lb ed="R014" n="0430a12"/>證妙法可說、不可說。然三思之言，有其二意：一者、十
<lb ed="X" n="0470c10"/><lb ed="R014" n="0430a13"/>地經是佛初成道第二七日說。於初七日，先且思惟。
<lb ed="X" n="0470c11"/><lb ed="R014" n="0430a14"/>彼論判云：時勝，謂成道第二日七說故。<note place="inline">問：若以初表勝，初七何故不說？
<lb ed="X" n="0470c12"/><lb ed="R014" n="0430a15"/>論次答云：</note>初七思惟因、行<note place="inline">能說之智</note>、緣<note place="inline">所化之機</note>、行故。<note place="inline">欲將所得妙法以逗物機，
<lb ed="X" n="0470c13"/><lb ed="R014" n="0430a16"/>故思惟行也。</note>本爲利他成道，何故七日思惟？<note place="inline">論問意云：在法身地，見機
<lb ed="X" n="0470c14"/><lb ed="R014" n="0430a17"/>可化，方應出世，何用更思之也？</note>顯示自受大法樂故。<note place="inline">法樂卽所得智慧，卽上云證此
<lb ed="X" n="0470c15"/><lb ed="R014" n="0430a18"/>無上法樂是也。</note>何故顯<anchor xml:id="nkr_note_add_0470c1501" n="0470c1501"/><anchor xml:id="beg0470c1501" n="0470c1501"/>己<anchor xml:id="end0470c1501"/>法樂？爲令衆生增長愛敬心故，復
<lb ed="X" n="0470c16"/><lb ed="R014" n="0430b01"/>捨如是妙樂，悲愍衆生爲說。<note place="inline">卽上云愍物迷之是也。</note>釋曰：十地
<lb ed="X" n="0470c17"/><lb ed="R014" n="0430b02"/>論但云思惟。今云三思者，外有文而內有義。有義者，
<lb ed="X" n="0470c18"/><lb ed="R014" n="0430b03"/>夫思惟、忖度、審諦，必飜覆三思以爲後軌，如三請、三
<lb ed="X" n="0470c19"/><lb ed="R014" n="0430b04"/>禮之類也。外有文者，卽論語云：季文子三思而後行。
<lb ed="X" n="0470c20"/><lb ed="R014" n="0430b05"/>子聞之曰：再思可矣。<note place="inline">注云：文子忠而有賢行，其擧事寡過，不必乃三思也。</note>今借
<lb ed="X" n="0470c21"/><lb ed="R014" n="0430b06"/>此語以對上再歎之言也。二者、法華經云：我始坐道
<lb ed="X" n="0470c22"/><lb ed="R014" n="0430b07"/>場觀樹亦經行於三七日中思惟如是事。<note place="inline">今云三思者，三卽三
<lb ed="X" n="0470c23"/><lb ed="R014" n="0430b08"/>七日，思卽思惟如是大事。</note>我所得智慧微妙最第一<note place="inline">卽大事也。後當具引本文。</note>
<lb ed="X" n="0470c24"/><lb ed="R014" n="0430b09"/>衆生諸根鈍著樂癡所盲如斯之等類云何而可度。
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0471a" n="0471a"/>
<lb ed="X" n="0471a01"/><lb ed="R014" n="0430b10"/><note place="inline">故下云悟有易、難，今此但是難者也。</note></p><p xml:id="pX09p0471a0115" cb:place="inline">△言大事者，經云：諸佛世尊，唯爲
<lb ed="X" n="0471a02"/><lb ed="R014" n="0430b11"/>一大事因緣故，出現於世。所謂欲令衆生開佛知見，
<lb ed="X" n="0471a03"/><lb ed="R014" n="0430b12"/>使得淸淨故，出現於世等。義如下釋。</p>
<lb ed="X" n="0471a04"/><lb ed="R014" n="0430b13"/><p xml:id="pX09p0471a0401">疏旣全十力下，叙佛化儀。文三：一、明利濟心等，二、明
<lb ed="X" n="0471a05"/><lb ed="R014" n="0430b14"/>隨器頓、漸，三、明頓、漸之相。今初，四句明心等也。旣者，
<lb ed="X" n="0471a06"/><lb ed="R014" n="0430b15"/><anchor xml:id="nkr_note_add_0471a0601" n="0471a0601"/><anchor xml:id="beg0471a0601" n="0471a0601"/>已<anchor xml:id="end0471a0601"/>也，躡前證此之言也。謂前云證此，又云三思等，<anchor xml:id="nkr_note_add_0471a0602" n="0471a0602"/><anchor xml:id="beg0471a0602" n="0471a0602"/>已<anchor xml:id="end0471a0602"/>
<lb ed="X" n="0471a07"/><lb ed="R014" n="0430b16"/>是摧魔軍全十力訖。今爲顯演敎度人儀式，故却牒
<lb ed="X" n="0471a08"/><lb ed="R014" n="0430b17"/>起成道之相，故云旣也。全者，揀菩薩十力。智論說菩
<lb ed="X" n="0471a09"/><lb ed="R014" n="0430b18"/>薩亦有十力，故今云全，卽佛智也。然摧魔時入慈心
<lb ed="X" n="0471a10"/><lb ed="R014" n="0431a01"/>三昧，不必唯用智力，以是摧敵之義，理應云力。縱以
<lb ed="X" n="0471a11"/><lb ed="R014" n="0431a02"/>慈降之，慈亦是力<note place="inline">涅槃說慈善根力</note>。然如來唯說一諸法實
<lb ed="X" n="0471a12"/><lb ed="R014" n="0431a03"/>相智力，此力有十種用，故說爲十。總名力者，能摧怨
<lb ed="X" n="0471a13"/><lb ed="R014" n="0431a04"/>敵故，不可屈伏故。其十種別義，在下普眼文中有十
<lb ed="X" n="0471a14"/><lb ed="R014" n="0431a05"/>力章廣釋。樹下者，卽菩提樹下也。華嚴云：其菩提樹
<lb ed="X" n="0471a15"/><lb ed="R014" n="0431a06"/>高顯殊特，金剛爲身，瑠璃爲幹等。若准西域記，樹高
<lb ed="X" n="0471a16"/><lb ed="R014" n="0431a07"/>百尺，卽畢鉢羅樹也。</p><p xml:id="pX09p0471a1609" cb:place="inline">△疏能摧魔者，本行經說：悉達太
<lb ed="X" n="0471a17"/><lb ed="R014" n="0431a08"/>子臨成道，在菩提樹下，心念：欲度魔波旬，放光照三
<lb ed="X" n="0471a18"/><lb ed="R014" n="0431a09"/>千界。波旬自然聞偈聲說：太子欲證大明，空汝境界。
<lb ed="X" n="0471a19"/><lb ed="R014" n="0431a10"/>波旬卽敕軍衆詣菩提樹，各出自力，示現可畏云云
<lb ed="X" n="0471a20"/><lb ed="R014" n="0431a11"/><note place="inline">刀、杖等</note>。太子唯思念法，心不擾亂云云。刀、石、山皆粘乎，
<lb ed="X" n="0471a21"/><lb ed="R014" n="0431a12"/>或住空成蓮華等。乃至魔退，諸天喜讚。佛卽於此夜成
<lb ed="X" n="0471a22"/><lb ed="R014" n="0431a13"/>道。其降魔之相，在別卷中。問：據此說，佛卽先降魔，而
<lb ed="X" n="0471a23"/><lb ed="R014" n="0431a14"/>後成道。何得疏以十力在降魔之前？答：此但取文，便
<lb ed="X" n="0471a24"/><lb ed="R014" n="0431a15"/>非謂成道在降魔之前。力是能降，魔是所降。以能降
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0471b" n="0471b"/>
<lb ed="X" n="0471b01"/><lb ed="R014" n="0431a16"/>所，故云旣全十力，能摧等也。</p><p xml:id="pX09p0471b0112" cb:place="inline">△疏：爰起四心者，爰是
<lb ed="X" n="0471b02"/><lb ed="R014" n="0431a17"/>發語之詞。爾雅云：爰，曰也。起謂發起。四心者，謂慈<note place="inline">與樂</note>、
<lb ed="X" n="0471b03"/><lb ed="R014" n="0431a18"/>悲<note place="inline">拔苦</note>、喜<note place="inline">慶彼得樂</note>、捨<note place="inline">怨親平等</note>，四皆無量。菩薩從初乃至成佛，
<lb ed="X" n="0471b04"/><lb ed="R014" n="0431b01"/>常運此四心，敎化衆生。四心各具三緣，謂生緣，法緣，
<lb ed="X" n="0471b05"/><lb ed="R014" n="0431b02"/>無緣。涅槃十五云：衆生緣者，世尊慈之所緣一切衆
<lb ed="X" n="0471b06"/><lb ed="R014" n="0431b03"/>生，如緣父母、妻子、親屬。以是義故，名衆生緣。法緣者，
<lb ed="X" n="0471b07"/><lb ed="R014" n="0431b04"/>不見父母、妻子、親屬，見一切法皆從緣生，是名法緣。
<lb ed="X" n="0471b08"/><lb ed="R014" n="0431b05"/>無緣者，不住法相及衆生相，是名無緣。悲、喜、捨心，亦
<lb ed="X" n="0471b09"/><lb ed="R014" n="0431b06"/>復如是。佛旣降魔成道，愍物沉迷，故發起慈、悲、喜、捨
<lb ed="X" n="0471b10"/><lb ed="R014" n="0431b07"/>而救濟也。</p><p xml:id="pX09p0471b1005" cb:place="inline">△疏：寶藏者，涅槃第七因說常、樂、我、淨。迦
<lb ed="X" n="0471b11"/><lb ed="R014" n="0431b08"/>葉菩薩便問云：世尊！二十五有，有我不也？佛言：善男
<lb ed="X" n="0471b12"/><lb ed="R014" n="0431b09"/>子！我者，卽是如來藏義。一切衆生悉有佛性，卽是我
<lb ed="X" n="0471b13"/><lb ed="R014" n="0431b10"/>義。如是我義，從本<anchor xml:id="nkr_note_add_0471b1301" n="0471b1301"/><anchor xml:id="beg0471b1301" n="0471b1301"/>已<anchor xml:id="end0471b1301"/>來常爲無量煩惱所覆，是故衆
<lb ed="X" n="0471b14"/><lb ed="R014" n="0431b11"/>生不能得見。善男子！如貧女人，舍內多有眞金之藏，
<lb ed="X" n="0471b15"/><lb ed="R014" n="0431b12"/>家人大小無有知者。時有異人善知方便，語貧女人：
<lb ed="X" n="0471b16"/><lb ed="R014" n="0431b13"/>乃至我知方便，能示汝寶。女人答言：我家大小尙自
<lb ed="X" n="0471b17"/><lb ed="R014" n="0431b14"/>不知，況汝能知？是人復言：我今審能。女人答言：我亦
<lb ed="X" n="0471b18"/><lb ed="R014" n="0431b15"/>欲見，幷可示我。是人卽於其家掘出眞金之藏。女人
<lb ed="X" n="0471b19"/><lb ed="R014" n="0431b16"/>見<anchor xml:id="nkr_note_add_0471b1901" n="0471b1901"/><anchor xml:id="beg0471b1901" n="0471b1901"/>已<anchor xml:id="end0471b1901"/>，心生歡喜，生奇特想，宗仰是人。善男子！衆生佛
<lb ed="X" n="0471b20"/><lb ed="R014" n="0431b17"/>性亦復如是，一切衆生不能得見。如彼寶藏，貧人不
<lb ed="X" n="0471b21"/><lb ed="R014" n="0431b18"/>知。善男子！我今普示一切衆生所有佛性，爲諸煩惱
<lb ed="X" n="0471b22"/><lb ed="R014" n="0432a01"/>之所覆蔽。如彼貧人有眞金藏，不能得見。如來今日
<lb ed="X" n="0471b23"/><lb ed="R014" n="0432a02"/>普示衆生諸覺寶藏，所謂佛性。而諸衆生見是事<anchor xml:id="nkr_note_add_0471b2301" n="0471b2301"/><anchor xml:id="beg0471b2301" n="0471b2301"/>已<anchor xml:id="end0471b2301"/>，
<lb ed="X" n="0471b24"/><lb ed="R014" n="0432a03"/>心生歡喜，歸仰如來。善方便者，卽是如來。貧女人者，
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0471c" n="0471c"/>
<lb ed="X" n="0471c01"/><lb ed="R014" n="0432a04"/>卽是一切無量衆生。眞金藏者，卽佛性也。涅槃十八
<lb ed="X" n="0471c02"/><lb ed="R014" n="0432a05"/>又云：善男子！大涅槃經悉是一切諸佛祕藏。何以故？
<lb ed="X" n="0471c03"/><lb ed="R014" n="0432a06"/>諸佛雖有十一部經，不說佛性，不說如來常樂我淨。
<lb ed="X" n="0471c04"/><lb ed="R014" n="0432a07"/>諸佛世尊不畢竟涅槃，是故此經名爲如來祕密之
<lb ed="X" n="0471c05"/><lb ed="R014" n="0432a08"/>藏。十一部經所不說故，故名爲藏。如人七寶不出外
<lb ed="X" n="0471c06"/><lb ed="R014" n="0432a09"/>用，名之爲藏<note place="inline">藏喩云云</note>。藏者，爲未來世諸惡比丘畜不淨
<lb ed="X" n="0471c07"/><lb ed="R014" n="0432a10"/>物，爲四衆說如來畢竟入於涅槃云云。如來藏經有
<lb ed="X" n="0471c08"/><lb ed="R014" n="0432a11"/>九種喩：如來智慧隱在衆生，名如來藏。此當第五喩
<lb ed="X" n="0471c09"/><lb ed="R014" n="0432a12"/>也。經云：譬如貧家有珍寶藏，寶不能言：我在於此。旣
<lb ed="X" n="0471c10"/><lb ed="R014" n="0432a13"/>不自知，又無語者，不能開發此珍寶藏。一切衆生亦
<lb ed="X" n="0471c11"/><lb ed="R014" n="0432a14"/>復如是，如來知見大法寶藏在其身內，不聞不知，耽
<lb ed="X" n="0471c12"/><lb ed="R014" n="0432a15"/>著五欲，輪轉生死，受苦無量。是故諸佛出興於世，爲
<lb ed="X" n="0471c13"/><lb ed="R014" n="0432a16"/>開身內如來法藏。九喩中義意幷餘八喩文義，並如
<lb ed="X" n="0471c14"/><lb ed="R014" n="0432a17"/>下文殊章廣釋。</p>
<lb ed="X" n="0471c15"/><lb ed="R014" n="0432a18"/><p xml:id="pX09p0471c1501">疏然迷頭下，二、隨器頓、漸也。二喩皆喩衆生迷失本
<lb ed="X" n="0471c16"/><lb ed="R014" n="0432b01"/>性，謂爲本無，故輪迴生死，是佛所化機也。機有二類，
<lb ed="X" n="0471c17"/><lb ed="R014" n="0432b02"/>故擧兩喩。</p><p xml:id="pX09p0471c1705" cb:place="inline">△言迷頭者，佛頂經第四云：富樓那言：我
<lb ed="X" n="0471c18"/><lb ed="R014" n="0432b03"/>與如來，寶覺圓明，眞妙淨心，無二圓滿。而我昔遭無
<lb ed="X" n="0471c19"/><lb ed="R014" n="0432b04"/>始妄想，久在輪迴。今得聖果，猶未究竟。世尊，諸妄一
<lb ed="X" n="0471c20"/><lb ed="R014" n="0432b05"/>切圓滅，獨妙眞常。敢問如來，一切衆生，何因有妄，自
<lb ed="X" n="0471c21"/><lb ed="R014" n="0432b06"/>蔽妙明，受此淪溺？佛吿富樓那：汝雖除疑，餘惑未盡。
<lb ed="X" n="0471c22"/><lb ed="R014" n="0432b07"/>吾以世間現前諸事，今復問汝。汝豈不聞室羅城中
<lb ed="X" n="0471c23"/><lb ed="R014" n="0432b08"/>演若達多，忽於晨朝，以鏡照面，愛鏡中頭，眉目可見，
<lb ed="X" n="0471c24"/><lb ed="R014" n="0432b09"/>嗔責<anchor xml:id="nkr_note_add_0471c2401" n="0471c2401"/><anchor xml:id="beg0471c2401" n="0471c2401"/>己<anchor xml:id="end0471c2401"/>頭，不見面目，以爲魑魅，無狀狂走。於意云何？
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0472a" n="0472a"/>
<lb ed="X" n="0472a01"/><lb ed="R014" n="0432b10"/>此人何因無故狂走？富樓那言：是人心狂，更無他故。
<lb ed="X" n="0472a02"/><lb ed="R014" n="0432b11"/>佛言：妙覺圓明，本圓明妙。旣稱爲妄，云何有因？若有
<lb ed="X" n="0472a03"/><lb ed="R014" n="0432b12"/>所因，云何名妄？自諸妄想，展轉相因。從迷積迷，以歷
<lb ed="X" n="0472a04"/><lb ed="R014" n="0432b13"/>塵劫。雖佛發明，猶不能返。如是迷因，因迷自有。識迷
<lb ed="X" n="0472a05"/><lb ed="R014" n="0432b14"/>無因，妄無所依。尙無有生，欲何爲滅？得菩提者，如窹
<lb ed="X" n="0472a06"/><lb ed="R014" n="0432b15"/>時人說夢中事，心縱精明，欲何因緣取夢中物？況復
<lb ed="X" n="0472a07"/><lb ed="R014" n="0432b16"/>無因，本無所有。如彼城中演若達多，豈有因緣自怖
<lb ed="X" n="0472a08"/><lb ed="R014" n="0432b17"/>頭走？忽然狂歇，頭非外得。縱未歇狂，亦何遺失？富樓
<lb ed="X" n="0472a09"/><lb ed="R014" n="0432b18"/>那，妄性如是，因何爲在？汝但不隨分別世間、業果、衆
<lb ed="X" n="0472a10"/><lb ed="R014" n="0433a01"/>生三種相續，三緣斷故，三因不生。則汝心中演若達
<lb ed="X" n="0472a11"/><lb ed="R014" n="0433a02"/>多，狂性自歇，歇卽菩提。勝淨明心，本周法界，不從人
<lb ed="X" n="0472a12"/><lb ed="R014" n="0433a03"/>得，何藉劬勞，肯綮修證？</p><p xml:id="pX09p0472a1210" cb:place="inline">△言捨父者，法華信解品，須
<lb ed="X" n="0472a13"/><lb ed="R014" n="0433a04"/>菩提等四人，聞方便品及譬喩品未曾有法，以喩領
<lb ed="X" n="0472a14"/><lb ed="R014" n="0433a05"/>解。<note place="inline">全取意撮，略叙之也。</note>大意云：如人年少，捨父逃逝，久住他國，
<lb ed="X" n="0472a15"/><lb ed="R014" n="0433a06"/>至五十歲。年旣長大，加復窮困，馳騁四方，以求衣食。
<lb ed="X" n="0472a16"/><lb ed="R014" n="0433a07"/>漸漸遊行，遇向本國。其父先來，求子不得，中止一城。
<lb ed="X" n="0472a17"/><lb ed="R014" n="0433a08"/>其家大富，財寶無量。窮子傭賃，展轉遇到父舍，住立
<lb ed="X" n="0472a18"/><lb ed="R014" n="0433a09"/>門側。遙見其父，踞師子牀，寶几承足。諸婆羅門、刹利、
<lb ed="X" n="0472a19"/><lb ed="R014" n="0433a10"/>居士，恭敬圍遶。以眞珠瓔珞，價直千萬，莊嚴其身。吏
<lb ed="X" n="0472a20"/><lb ed="R014" n="0433a11"/>民僮僕，手執白拂，侍衛左右。窮子恐怖，悔來至此。竊
<lb ed="X" n="0472a21"/><lb ed="R014" n="0433a12"/>念疑是國王大臣，恐逼驅使，疾走而去。長者遙識，心
<lb ed="X" n="0472a22"/><lb ed="R014" n="0433a13"/>喜念言：財有附屬。遣人往捉。窮子稱怨，自念無罪，而
<lb ed="X" n="0472a23"/><lb ed="R014" n="0433a14"/>被囚執。父知彼下劣，方便遣憔悴人，徐徐語言：此有
<lb ed="X" n="0472a24"/><lb ed="R014" n="0433a15"/>作處，倍與汝直，雇汝除糞。父著麤弊衣，持除糞器，語
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0472b" n="0472b"/>
<lb ed="X" n="0472b01"/><lb ed="R014" n="0433a16"/>言：勤作，勿復餘去。我如汝父，汝如所生。子呼之爲兒。
<lb ed="X" n="0472b02"/><lb ed="R014" n="0433a17"/>窮子雖喜，猶謂作人，故二十年當令除糞。後相體信，
<lb ed="X" n="0472b03"/><lb ed="R014" n="0433a18"/>入出無難，然其所止猶在本處。父疾臨終，命子集會
<lb ed="X" n="0472b04"/><lb ed="R014" n="0433b01"/>親屬、王臣，付以財寶。後法合言：世尊！大富長者卽是
<lb ed="X" n="0472b05"/><lb ed="R014" n="0433b02"/>如來，我等皆是佛子云云。我等於生死中受諸煩惱，
<lb ed="X" n="0472b06"/><lb ed="R014" n="0433b03"/>迷惑無知，樂著小法。今日世尊令我思惟，蠲除諸法
<lb ed="X" n="0472b07"/><lb ed="R014" n="0433b04"/>戲論之糞，得至涅槃一日之價。心喜爲足，便謂弘多。
<lb ed="X" n="0472b08"/><lb ed="R014" n="0433b05"/>佛便縱捨，不爲分別：汝等當有如來知見寶藏之分。
<lb ed="X" n="0472b09"/><lb ed="R014" n="0433b06"/>世尊以方便說如來智慧，我等從佛得小涅槃，以爲
<lb ed="X" n="0472b10"/><lb ed="R014" n="0433b07"/>大得，於此大乘無有志求。又因如來智慧爲諸菩薩
<lb ed="X" n="0472b11"/><lb ed="R014" n="0433b08"/>開演，而自於此無有志願。所以者何？佛知我等心樂
<lb ed="X" n="0472b12"/><lb ed="R014" n="0433b09"/>小法，以方便力隨我等說，而我等不知眞是佛子，今
<lb ed="X" n="0472b13"/><lb ed="R014" n="0433b10"/>我方知世尊於佛智慧無所恡惜。若我樂大乘，佛則
<lb ed="X" n="0472b14"/><lb ed="R014" n="0433b11"/>爲我說大乘法，於此經中唯說一乘。是故我等說本
<lb ed="X" n="0472b15"/><lb ed="R014" n="0433b12"/>無心有所悕求，今法王大寶自然而至。</p><p xml:id="pX09p0472b1516" cb:place="inline">△疏：悟有易
<lb ed="X" n="0472b16"/><lb ed="R014" n="0433b13"/>難者，迷頭者，如狂心歇，歇卽菩提，此爲易也。捨父者，
<lb ed="X" n="0472b17"/><lb ed="R014" n="0433b14"/>二十年中，除糞猶在本處，不肯早信是長者子，故爲
<lb ed="X" n="0472b18"/><lb ed="R014" n="0433b15"/>難也。</p><p xml:id="pX09p0472b1803" cb:place="inline">△疏：故仙苑等者。由前根有易悟、難悟之殊，故
<lb ed="X" n="0472b19"/><lb ed="R014" n="0433b16"/>佛說頓敎、漸敎之異也。仙苑者，<name role="" type="person">鹿野苑</name>也，是古昔仙
<lb ed="X" n="0472b20"/><lb ed="R014" n="0433b17"/>人之所住處。故普曜經云：佛成道訖，至第六、七日，於
<lb ed="X" n="0472b21"/><lb ed="R014" n="0433b18"/>波羅奈國仙人鹿苑度<name role="" type="person">阿若憍陳如</name>。佛唱：善來！苾芻
<lb ed="X" n="0472b22"/><lb ed="R014" n="0434a01"/>便發。戒品附法藏經云：佛住波羅奈<name role="" type="person">鹿野苑</name>中古仙
<lb ed="X" n="0472b23"/><lb ed="R014" n="0434a02"/>住處，爲五比丘初轉法輪。開元錄第十三亦云：始乎
<lb ed="X" n="0472b24"/><lb ed="R014" n="0434a03"/>仙苑，迄彼金河。王勃製素律師疏序云：仙苑創基，因
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0472c" n="0472c"/>
<lb ed="X" n="0472c01"/><lb ed="R014" n="0434a04"/>善來以調物；提河滅迹，憑淨戒以爲師。覺場者，梵語
<lb ed="X" n="0472c02"/><lb ed="R014" n="0434a05"/>菩提，此云覺也。華嚴疏云：卽能證大智，圓明究竟也。
<lb ed="X" n="0472c03"/><lb ed="R014" n="0434a06"/>場者，證覺之處，卽天地之中<name role="" type="person">摩竭提國</name><name role="" type="person">王舍城</name>西二
<lb ed="X" n="0472c04"/><lb ed="R014" n="0434a07"/>百里菩提樹下金剛座上。約法，則萬行皆是道場，理、
<lb ed="X" n="0472c05"/><lb ed="R014" n="0434a08"/>智相會之所。故爲表所說如所證，故不移其處而說
<lb ed="X" n="0472c06"/><lb ed="R014" n="0434a09"/>頓敎。頓敎最初，卽華嚴也。經云：如是我聞：一時，佛在
<lb ed="X" n="0472c07"/><lb ed="R014" n="0434a10"/><name role="" type="person">摩竭提國</name>阿蘭若法菩提場中始成正覺，乃至有十
<lb ed="X" n="0472c08"/><lb ed="R014" n="0434a11"/>世界微塵數菩薩摩訶薩所共圍遶。</p><p xml:id="pX09p0472c0815" cb:place="inline">△疏：敎興頓、漸
<lb ed="X" n="0472c09"/><lb ed="R014" n="0434a12"/>者，對上易悟之機，卽菩提場初成正覺，不移其處，便
<lb ed="X" n="0472c10"/><lb ed="R014" n="0434a13"/>興頓敎；對上難悟之機，故卽往波羅奈仙人住處而
<lb ed="X" n="0472c11"/><lb ed="R014" n="0434a14"/>興漸敎。漸敎之始，卽五比丘所聞四諦、法輪，中間三
<lb ed="X" n="0472c12"/><lb ed="R014" n="0434a15"/>時、五時漸次而說，處、所各別，終至法華、涅槃，皆名漸
<lb ed="X" n="0472c13"/><lb ed="R014" n="0434a16"/>敎。頓敎者，如下所明。二敎之始，各於此一處，自後卽
<lb ed="X" n="0472c14"/><lb ed="R014" n="0434a17"/>各有諸處，餘時不唯此二處也。今指二處，但論根元
<lb ed="X" n="0472c15"/><lb ed="R014" n="0434a18"/>最初起也。</p>
<lb ed="X" n="0472c16"/><lb ed="R014" n="0434b01"/><p xml:id="pX09p0472c1601">疏漸設五時下，三、明頓、漸之相。五時異者，佛初成道，
<lb ed="X" n="0472c17"/><lb ed="R014" n="0434b02"/>三、七思惟<anchor xml:id="nkr_note_add_0472c1701" n="0472c1701"/><anchor xml:id="beg0472c1701" n="0472c1701"/>已<anchor xml:id="end0472c1701"/>，便往仙苑及諸住處，十二年之間說諸
<lb ed="X" n="0472c18"/><lb ed="R014" n="0434b03"/>有爲法緣生無我，然猶未說法無我理，名初時有敎，
<lb ed="X" n="0472c19"/><lb ed="R014" n="0434b04"/>卽阿含等一藏小乘經是。第二時中依遍計所執，說
<lb ed="X" n="0472c20"/><lb ed="R014" n="0434b05"/>諸法空，然於依他圓成，猶未說有，名爲空敎，卽諸部
<lb ed="X" n="0472c21"/><lb ed="R014" n="0434b06"/>般若經是。第三時中說法相大乘，境空心有，名中道
<lb ed="X" n="0472c22"/><lb ed="R014" n="0434b07"/>敎，卽深密等經是。第四時中開示一切衆生如來知
<lb ed="X" n="0472c23"/><lb ed="R014" n="0434b08"/>見，會三乘爲一乘，會權入實，萬善悉趣菩提，名同
<lb ed="X" n="0472c24"/><lb ed="R014" n="0434b09"/>歸敎，卽法華經是。第五時中臨入涅槃，說一切衆生
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0473a" n="0473a"/>
<lb ed="X" n="0473a01"/><lb ed="R014" n="0434b10"/>乃至闡提皆有佛性，凡是有心，定當作佛，常、樂、我、淨，
<lb ed="X" n="0473a02"/><lb ed="R014" n="0434b11"/>名常住敎，卽大般涅槃經是。從始至終成就一類之
<lb ed="X" n="0473a03"/><lb ed="R014" n="0434b12"/>機，故總名爲漸敎。</p><p xml:id="pX09p0473a0308" cb:place="inline">△疏空、有迭彰者，迭，遞也。謂約我、
<lb ed="X" n="0473a04"/><lb ed="R014" n="0434b13"/>法、心、境、眞、俗，或先後，或同時，遞至相對。彰，謂顯諸法
<lb ed="X" n="0473a05"/><lb ed="R014" n="0434b14"/>空、有之義也。且初心、境有兩對空、有，謂：第一時敎，心、
<lb ed="X" n="0473a06"/><lb ed="R014" n="0434b15"/>境俱有；第二時敎，心、境俱空；<note place="inline">上二先後遞互。</note>第三時敎，境空
<lb ed="X" n="0473a07"/><lb ed="R014" n="0434b16"/>心有。<note place="inline">同時遞互。</note>約眞、俗者，自有四句，謂：第二時敎，俗有眞
<lb ed="X" n="0473a08"/><lb ed="R014" n="0434b17"/>空；四、五時敎，俗空<note place="inline">破世間常、樂、我、淨故</note>、眞有；<note place="inline">顯出世常等故。故經云：空者生死，不
<lb ed="X" n="0473a09"/><lb ed="R014" n="0434b18"/>空者涅槃。</note>第三時敎，四重、二諦，前後相望，互爲空、有。若二、
<lb ed="X" n="0473a10"/><lb ed="R014" n="0435a01"/>三時敎相望，第二時眞、俗俱空，第三時眞、俗俱有。約
<lb ed="X" n="0473a11"/><lb ed="R014" n="0435a02"/>我、法者，亦有四句，謂：第一時敎，初人、天乘，我、法俱有；
<lb ed="X" n="0473a12"/><lb ed="R014" n="0435a03"/>中間大乘，我、法俱空；次初小乘，我、空法有；最後涅槃，
<lb ed="X" n="0473a13"/><lb ed="R014" n="0435a04"/>我、有法空。<note place="inline">彼經破小乘無我，顯說眞我故。</note>上來總有十對空、有，皆約
<lb ed="X" n="0473a14"/><lb ed="R014" n="0435a05"/>法、約時，遞互隱、顯，故云迭彰。<note place="inline">此下雖更說空、有相對，無心力者，亦不用叙之。</note>
<lb ed="X" n="0473a15"/><lb ed="R014" n="0435a06"/>若約諸敎說空、說有，辨深、淺者，如說諸外境，取第一、
<lb ed="X" n="0473a16"/><lb ed="R014" n="0435a07"/>第二時敎相望：一、有，二、空，空深有淺。若說依他、緣起
<lb ed="X" n="0473a17"/><lb ed="R014" n="0435a08"/>心、心所法，自有兩對，謂：二、三時敎相望：二、空，三、有，空
<lb ed="X" n="0473a18"/><lb ed="R014" n="0435a09"/>淺有深；三與四、五相望：初、有，後、空，空深有淺。若說我
<lb ed="X" n="0473a19"/><lb ed="R014" n="0435a10"/>者，初、後相望：初三云空，後二云有，空淺有深。又人、天
<lb ed="X" n="0473a20"/><lb ed="R014" n="0435a11"/>云有，前三時敎云空，空深有淺。餘諸深、淺，皆例此知。
<lb ed="X" n="0473a21"/><lb ed="R014" n="0435a12"/>由此諸敎，或破有讚空，或毀空讚有。不得此意，難解
<lb ed="X" n="0473a22"/><lb ed="R014" n="0435a13"/>聖言。</p><p xml:id="pX09p0473a2203" cb:place="inline">△疏：頓無二諦等者。但顯中道第一義諦。第一
<lb ed="X" n="0473a23"/><lb ed="R014" n="0435a14"/>義諦有其二釋：一、雙融明中，卽眞、俗相卽而不二，便
<lb ed="X" n="0473a24"/><lb ed="R014" n="0435a15"/>爲第一義也。故仁王云：於諦常自二<note place="inline">眞、俗</note>，於解常自一
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0473b" n="0473b"/>
<lb ed="X" n="0473b01"/><lb ed="R014" n="0435a16"/><note place="inline">眞卽俗，俗卽眞</note>。通達此無二，入眞第一義。故昔人云：二諦<anchor xml:id="nkr_note_orig_0473001" n="0473001"/>並
<lb ed="X" n="0473b02"/><lb ed="R014" n="0435a17"/>所少者，卽略抄也。故不補之也。</p>
<lb ed="X" n="0473b03"/><lb ed="R014" n="0435a18"/><cb:juan fun="close" n="1a"><cb:jhead>圓覺經大疏釋義鈔卷第一<note place="inline">之上</note></cb:jhead></cb:juan>
<lb ed="X" n="0473b04"/>
<lb ed="X" n="0473b05"/>
<lb ed="X" n="0473b06"/>
<lb ed="X" n="0473b07"/><lb ed="R014" n="0435b01"/><cb:juan fun="open" n="1b"><cb:mulu type="卷" n="1b">第一之下</cb:mulu><cb:jhead>圓覺經大疏釋義鈔卷第一<note place="inline">之下</note></cb:jhead></cb:juan>
<lb ed="X" n="0473b08"/><lb ed="R014" n="0435b02"/><byline cb:type="author"><name role="" type="person">終南山</name><name role="" type="person">草堂寺</name>沙門　宗密撰</byline>
<lb ed="X" n="0473b09"/><lb ed="R014" n="0435b03"/><p xml:id="pX09p0473b0901">疏今此經者，頓之類歟下，大文第二、別叙此經宗趣。
<lb ed="X" n="0473b10"/><lb ed="R014" n="0435b04"/>文三：一、標宗，二、正叙，三、結勝。今初也。然一藏經旣不
<lb ed="X" n="0473b11"/><lb ed="R014" n="0435b05"/>出頓、漸二敎，今應各指其類。漸者，始自鹿苑，終於鶴
<lb ed="X" n="0473b12"/><lb ed="R014" n="0435b06"/>林，從始至終，漸引一類。學者於中法華、涅槃是會權
<lb ed="X" n="0473b13"/><lb ed="R014" n="0435b07"/>歸實，大乘漸敎中終極之敎也。頓者有二：一、化儀頓，
<lb ed="X" n="0473b14"/><lb ed="R014" n="0435b08"/>謂華嚴經初成佛時，稱性一時頓，說理、事、本、末、始、終、
<lb ed="X" n="0473b15"/><lb ed="R014" n="0435b09"/>因、果，窮理盡性故。二、逐機頓，謂對上根具足煩惱凡
<lb ed="X" n="0473b16"/><lb ed="R014" n="0435b10"/>夫頓，指絕待中道眞性，不同法華、涅槃之類。有三可
<lb ed="X" n="0473b17"/><lb ed="R014" n="0435b11"/>破，有權可會，但顯一眞覺性，卽勝鬘、密嚴、金剛三昧、
<lb ed="X" n="0473b18"/><lb ed="R014" n="0435b12"/>如來藏、普光明藏、圓覺等四十餘部。文中皆少說事、
<lb ed="X" n="0473b19"/><lb ed="R014" n="0435b13"/>緣，無三車、除糞、化城等由緣可會也。故指此經是頓
<lb ed="X" n="0473b20"/><lb ed="R014" n="0435b14"/>之流類也。此是逐機顯體之頓，非化儀之頓矣。旣非
<lb ed="X" n="0473b21"/><lb ed="R014" n="0435b15"/>漸次之敎，故不屬三時、五時。</p>
<lb ed="X" n="0473b22"/><lb ed="R014" n="0435b16"/><p xml:id="pX09p0473b2201">疏故如來下，二、正叙也。文三：一、叙序分，二、叙正宗，三、
<lb ed="X" n="0473b23"/><lb ed="R014" n="0435b17"/>叙流通。今初，四句叙序分也。寂光土者，天台立四土：
<lb ed="X" n="0473b24"/><lb ed="R014" n="0435b18"/>一、凡聖雜居土<note place="inline">變化</note>，二、方便有餘土，三、實報無障礙土
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0473c" n="0473c"/>
<lb ed="X" n="0473c01"/><lb ed="R014" n="0436a01"/><note place="inline">自他受用</note>，四、<name role="" type="person">常寂光土</name><note place="inline">法性土也</note>。方便一土，法相所無。天台依
<lb ed="X" n="0473c02"/><lb ed="R014" n="0436a02"/>智論及法華而立。智論第九十五云：阿羅漢先世因
<lb ed="X" n="0473c03"/><lb ed="R014" n="0436a03"/>緣所受身，必應當機滅。在於何處成就佛道？答：有淨
<lb ed="X" n="0473c04"/><lb ed="R014" n="0436a04"/>佛土，出三界外，乃無煩性之名。於是國土佛所聞法
<lb ed="X" n="0473c05"/><lb ed="R014" n="0436a05"/>華經，具足佛道。如法華經說：有阿羅漢，我於餘國等。
<lb ed="X" n="0473c06"/><lb ed="R014" n="0436a06"/>今經云：入於神通大光明藏三昧正受，乃至不二隨
<lb ed="X" n="0473c07"/><lb ed="R014" n="0436a07"/>順。故是寂光土也。</p><p xml:id="pX09p0473c0708" cb:place="inline">△凡聖一源者。文云：一切如來光嚴
<lb ed="X" n="0473c08"/><lb ed="R014" n="0436a08"/>住持<note place="inline">佛佛<anchor xml:id="nkr_note_orig_0473002" n="0473002"/>〔問〕此故當法性土</note>，是諸衆生淸淨覺地<note place="inline">義如下釋</note>。</p><p xml:id="pX09p0473c0824" cb:place="inline">△現受
<lb ed="X" n="0473c09"/><lb ed="R014" n="0436a09"/>用身者。他受用也。文云於不二境現諸淨土故。</p><p xml:id="pX09p0473c0919" cb:place="inline">△主
<lb ed="X" n="0473c10"/><lb ed="R014" n="0436a10"/>伴同會者。經文列菩薩衆<anchor xml:id="nkr_note_add_0473c1001" n="0473c1001"/><anchor xml:id="beg0473c1001" n="0473c1001"/>已<anchor xml:id="end0473c1001"/>，結云：與諸眷屬皆入三
<lb ed="X" n="0473c11"/><lb ed="R014" n="0436a11"/>昧，同住如來平等法會。<note place="inline">義皆在疏之下文。</note></p>
<lb ed="X" n="0473c12"/><lb ed="R014" n="0436a12"/><p xml:id="pX09p0473c1201">疏曼殊下。二、叙正宗也。文二：一、信解眞正，二、依解脩
<lb ed="X" n="0473c13"/><lb ed="R014" n="0436a13"/>證。今初，八句明信解也。曼殊卽是文殊之正，梵語也。
<lb ed="X" n="0473c14"/><lb ed="R014" n="0436a14"/>其名德之義，如下疏釋。</p><p xml:id="pX09p0473c1410" cb:place="inline">△大士者，是法身之大士故。</p>
<lb ed="X" n="0473c15"/><lb ed="R014" n="0436a15"/><p xml:id="pX09p0473c1501">△創。問本起因者，創是最初之義。此有二創：一、諸菩
<lb ed="X" n="0473c16"/><lb ed="R014" n="0436a16"/>薩未問，文殊先問。此前未有人問，故云創也。二、所問
<lb ed="X" n="0473c17"/><lb ed="R014" n="0436a17"/>之事，是佛法中最初要解之法也。此法之前，更無佛
<lb ed="X" n="0473c18"/><lb ed="R014" n="0436a18"/>法因果之義可爲初起之要故。</p><p xml:id="pX09p0473c1813" cb:place="inline">△本起者。本因所起
<lb ed="X" n="0473c19"/><lb ed="R014" n="0436b01"/>最初之心也。餘義撿下疏文，引起信、了二覺、發三心、
<lb ed="X" n="0473c20"/><lb ed="R014" n="0436b02"/>脩五行，及華嚴、善財等處而說。</p><p xml:id="pX09p0473c2013" cb:place="inline">△疏：薄伽者，佛地經：
<lb ed="X" n="0473c21"/><lb ed="R014" n="0436b03"/>如是我聞：一時，薄伽梵。論曰：薄伽梵者，謂薄伽聲依
<lb ed="X" n="0473c22"/><lb ed="R014" n="0436b04"/>六義轉：一、自在義，二、熾盛義，三、端嚴義，四、名稱義，五、
<lb ed="X" n="0473c23"/><lb ed="R014" n="0436b05"/>吉祥義，六、尊貴義。如有偈曰：自在熾盛與端嚴名稱
<lb ed="X" n="0473c24"/><lb ed="R014" n="0436b06"/>吉祥及尊貴如是六種義差別應知總名薄伽梵。如
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0474a" n="0474a"/>
<lb ed="X" n="0474a01"/><lb ed="R014" n="0436b07"/>是一切如來具有，於一切種智皆不相離，是故如來
<lb ed="X" n="0474a02"/><lb ed="R014" n="0436b08"/>名薄伽梵。其義云何？謂諸如來永不繫屬諸煩惱故，
<lb ed="X" n="0474a03"/><lb ed="R014" n="0436b09"/>具自在義；炎猛智大所燒鍊故，具熾盛義；妙三十二
<lb ed="X" n="0474a04"/><lb ed="R014" n="0436b10"/>大人相等所莊飾故，具端嚴義；一切殊勝功德圓滿，
<lb ed="X" n="0474a05"/><lb ed="R014" n="0436b11"/>無不知故，具名稱義；一切世間親近、供養，成稱讚故，
<lb ed="X" n="0474a06"/><lb ed="R014" n="0436b12"/>具吉祥義；具一切德，常起方便，利益、安樂一切有情，
<lb ed="X" n="0474a07"/><lb ed="R014" n="0436b13"/>無懈癈故，具尊貴義。餘義在別卷。</p><p xml:id="pX09p0474a0714" cb:place="inline">△至尊者，至極之
<lb ed="X" n="0474a08"/><lb ed="R014" n="0436b14"/>尊也。且兆人臣於國王，國王臣於上帝，上帝卽天帝
<lb ed="X" n="0474a09"/><lb ed="R014" n="0436b15"/>也。諸天奉佛，三乘賢聖亦事於佛。佛是衆聖之尊，如
<lb ed="X" n="0474a10"/><lb ed="R014" n="0436b16"/>衆星月爲最，衆流海爲最等，故云至尊。</p><p xml:id="pX09p0474a1016" cb:place="inline">△疏首提者，
<lb ed="X" n="0474a11"/><lb ed="R014" n="0436b17"/>初擧也。究竟果者，經正答中，初擧云：善男子！無上法
<lb ed="X" n="0474a12"/><lb ed="R014" n="0436b18"/>王有大陀羅尼門，名爲圓覺，流出一切淸淨眞如、菩
<lb ed="X" n="0474a13"/><lb ed="R014" n="0437a01"/>提、涅槃及波羅蜜，敎授菩薩。此所標圓覺者，大位在
<lb ed="X" n="0474a14"/><lb ed="R014" n="0437a02"/>果，體通染、淨故。此約無上法王有之。下云：無始幻無
<lb ed="X" n="0474a15"/><lb ed="R014" n="0437a03"/>明，皆從中建立故。若論中一心，卽大位在因，亦通染、
<lb ed="X" n="0474a16"/><lb ed="R014" n="0437a04"/>淨，故標云衆生心釋之。具覺、不覺二義。所言究竟者，
<lb ed="X" n="0474a17"/><lb ed="R014" n="0437a05"/>而論中始覺合本覺，始、本不二，名究竟。</p><p xml:id="pX09p0474a1716" cb:place="inline">△疏：照斯眞
<lb ed="X" n="0474a18"/><lb ed="R014" n="0437a06"/>體者，經云：一切如來本起因地，<note place="inline">牒前問目。</note>皆依圓照，<note place="inline">能照智。</note>
<lb ed="X" n="0474a19"/><lb ed="R014" n="0437a07"/>淸淨覺相，<note place="inline">所照眞體。</note>永斷無明，方成佛道。<note place="inline">兼標下滅彼夢形之義，以成本
<lb ed="X" n="0474a20"/><lb ed="R014" n="0437a08"/>因。</note></p><p xml:id="pX09p0474a2002" cb:place="inline">△疏：滅彼夢形者。經云：云何無明？善男子！一切衆
<lb ed="X" n="0474a21"/><lb ed="R014" n="0437a09"/>生從無始來云云，乃至此無明者，非實有體。如夢中
<lb ed="X" n="0474a22"/><lb ed="R014" n="0437a10"/>人，夢時非無，及至於醒，了無所得。<note place="inline">夢所者，喩無明也。今約喩以顯滅於
<lb ed="X" n="0474a23"/><lb ed="R014" n="0437a11"/>無明，合前照眞，成本起因也。</note></p><p xml:id="pX09p0474a2312" cb:place="inline">△疏：知無我、人，誰受輪轉者，經云：脩
<lb ed="X" n="0474a24"/><lb ed="R014" n="0437a12"/>圓覺者，知是空華，卽無輪轉，亦無身、心受彼生死。非
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0474b" n="0474b"/>
<lb ed="X" n="0474b01"/><lb ed="R014" n="0437a13"/>作故無，<note place="inline">非作觀行，破之方無。</note>本性無故。<note place="inline">生死自性，本來無故。</note></p>
<lb ed="X" n="0474b02"/><lb ed="R014" n="0437a14"/><p xml:id="pX09p0474b0201">疏種種幻化下，第二、依解脩證。文三：一、通明觀行，二、
<lb ed="X" n="0474b03"/><lb ed="R014" n="0437a15"/>別明觀行，三、道場加行。初中又三：一、觀成同佛，二、徵
<lb ed="X" n="0474b04"/><lb ed="R014" n="0437a16"/>釋迷源，三、略辨地位。今約四句，觀成同佛也。種種幻
<lb ed="X" n="0474b05"/><lb ed="R014" n="0437a17"/>化等者，答普賢所徵，以成脩於觀行用心之本也。謂
<lb ed="X" n="0474b06"/><lb ed="R014" n="0437a18"/>普賢問云：脩大乘者，聞此圓覺，云何脩行？<note place="inline">約當根徵起。</note>若
<lb ed="X" n="0474b07"/><lb ed="R014" n="0437b01"/>彼衆生知如幻者，身、心亦幻，云何以幻還脩於幻？<note place="inline">幻幻
<lb ed="X" n="0474b08"/><lb ed="R014" n="0437b02"/>何脩？問：</note>若諸幻性一切盡滅，則無有心，誰爲脩行？<note place="inline">斷滅誰脩？
<lb ed="X" n="0474b09"/><lb ed="R014" n="0437b03"/>問：上皆解行相違。</note>若本不脩行，今妄相心，云何解脫？<note place="inline">遮不脩失。</note>佛
<lb ed="X" n="0474b10"/><lb ed="R014" n="0437b04"/>答云：一切衆生種種幻化，皆生如來圓覺妙心，猶如
<lb ed="X" n="0474b11"/><lb ed="R014" n="0437b05"/>空華，從空而有。<note place="inline">標爲義本。</note></p><p xml:id="pX09p0474b1111" cb:place="inline">△疏幻盡覺圓者，此含兩重之
<lb ed="X" n="0474b12"/><lb ed="R014" n="0437b06"/>意：初卽普賢章用心道理；後卽普眼章觸境長時，用
<lb ed="X" n="0474b13"/><lb ed="R014" n="0437b07"/>心正成觀行。且初意者，經云：幻華<anchor xml:id="nkr_note_orig_0474001" n="0474001"/>誰滅？空性不壞。衆
<lb ed="X" n="0474b14"/><lb ed="R014" n="0437b08"/>生幻心，還依幻滅；諸幻盡滅，覺心不動。乃至知幻卽
<lb ed="X" n="0474b15"/><lb ed="R014" n="0437b09"/>離，不作方便；離幻卽覺，亦無漸次。後約正脩中釋者，
<lb ed="X" n="0474b16"/><lb ed="R014" n="0437b10"/>卽普眼章中佛說：新學菩薩及末世衆生欲求如來
<lb ed="X" n="0474b17"/><lb ed="R014" n="0437b11"/>淨圓覺心，應當正念，遠離諸幻。先依如來奢摩他行，
<lb ed="X" n="0474b18"/><lb ed="R014" n="0437b12"/>堅持禁戒，安處徒衆，宴坐靜室。恒念此身四大假合，
<lb ed="X" n="0474b19"/><lb ed="R014" n="0437b13"/>各離根、塵、緣相，假名爲心。畢竟無有幻身、幻心、幻塵，
<lb ed="X" n="0474b20"/><lb ed="R014" n="0437b14"/>乃至幻滅亦滅。此是疏中幻盡二字也。幻滅滅故，非
<lb ed="X" n="0474b21"/><lb ed="R014" n="0437b15"/>幻不滅。譬如磨鏡，垢盡明現。又如摩尼珠等。此是疏
<lb ed="X" n="0474b22"/><lb ed="R014" n="0437b16"/>中覺圓二字也。</p><p xml:id="pX09p0474b2207" cb:place="inline">△疏心通法遍者，經云：此菩薩及末
<lb ed="X" n="0474b23"/><lb ed="R014" n="0437b17"/>世衆生證得諸幻滅影像故，爾時便得無方淸淨無
<lb ed="X" n="0474b24"/><lb ed="R014" n="0437b18"/>邊虗空，覺所顯發。<note place="inline">又一解：直至於此，方是覺圓二字。</note>覺圓明故，顯心
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0474c" n="0474c"/>
<lb ed="X" n="0474c01"/><lb ed="R014" n="0438a01"/>淸淨；心淸淨故，見塵淸淨云云。乃至一身、多身，一界、
<lb ed="X" n="0474c02"/><lb ed="R014" n="0438a02"/>多界，一切淸淨，皆是心通也。<note place="inline">然此亦有法通之義。疏句窄，故含不顯也。</note>言
<lb ed="X" n="0474c03"/><lb ed="R014" n="0438a03"/>法遍者，經云：善男子！覺性遍滿，淸淨不動，圓無際故。
<lb ed="X" n="0474c04"/><lb ed="R014" n="0438a04"/>當知六根遍滿法界云云，<note place="inline">展轉也。</note>乃至八萬四千陀羅
<lb ed="X" n="0474c05"/><lb ed="R014" n="0438a05"/>尼門遍滿法界云云，乃至始知衆生本來成佛。此是
<lb ed="X" n="0474c06"/><lb ed="R014" n="0438a06"/>法遍二字。<note place="inline">心通義卽含法遍，法遍義卽不含心通。以心卽覺心，無可遍故。但以諸法依心所現，心壅
<lb ed="X" n="0474c07"/><lb ed="R014" n="0438a07"/>故。諸法有自體分限，心通卽無分限爲遍也。</note>然衆生成佛，文是此門。今疏
<lb ed="X" n="0474c08"/><lb ed="R014" n="0438a08"/>中乃取意於後通難門中述之，便當牒起問目也。詳
<lb ed="X" n="0474c09"/><lb ed="R014" n="0438a09"/>之，可見焉。</p>
<lb ed="X" n="0474c10"/><lb ed="R014" n="0438a10"/><p xml:id="pX09p0474c1001">疏心本是佛下，徵釋迷源。且初二句者，前之衆生成
<lb ed="X" n="0474c11"/><lb ed="R014" n="0438a11"/>佛；今牒而擧之，以答金剛藏之難。<anchor xml:id="nkr_note_add_0474c1101" n="0474c1101"/><anchor xml:id="beg0474c1101" n="0474c1101"/>金<anchor xml:id="end0474c1101"/>剛藏難云：若
<lb ed="X" n="0474c12"/><lb ed="R014" n="0438a12"/>諸衆生本來成佛，何故復有一切無明？若諸無明本
<lb ed="X" n="0474c13"/><lb ed="R014" n="0438a13"/>有，何因緣故，如來復說本來成佛？十方異生本成佛
<lb ed="X" n="0474c14"/><lb ed="R014" n="0438a14"/>道，後起無明；一切如來何時復生煩惱？今叙佛答，大
<lb ed="X" n="0474c15"/><lb ed="R014" n="0438a15"/>意云心本是佛等也。謂眞心之體本來是佛，然無始
<lb ed="X" n="0474c16"/><lb ed="R014" n="0438a16"/>來妄念相續，自不知是佛。故論云：一切衆生不名爲
<lb ed="X" n="0474c17"/><lb ed="R014" n="0438a17"/>覺，以從無始時來念念相續，未曾離念，故說無始無
<lb ed="X" n="0474c18"/><lb ed="R014" n="0438a18"/>明。佛頂云：煩惱、菩提，二俱無始。是知衆生無始<anchor xml:id="nkr_note_add_0474c1801" n="0474c1801"/><anchor xml:id="beg0474c1801" n="0474c1801"/>已<anchor xml:id="end0474c1801"/>來
<lb ed="X" n="0474c19"/><lb ed="R014" n="0438b01"/>元來是佛，元來未悟，非先來成佛，後起無明等。故無
<lb ed="X" n="0474c20"/><lb ed="R014" n="0438b02"/>所難之過失也。但以念念本空，故心心本佛。故論云：
<lb ed="X" n="0474c21"/><lb ed="R014" n="0438b03"/>所言覺義者，謂心體離念。離念相者，等虗空界，卽是
<lb ed="X" n="0474c22"/><lb ed="R014" n="0438b04"/>如來平等法身。此說念相本離，爲離念矣。故云由念
<lb ed="X" n="0474c23"/><lb ed="R014" n="0438b05"/>起而漂流也。漂者蹔出人天，沉者淪三惡道。<note place="inline">問：論序亦云逐
<lb ed="X" n="0474c24"/><lb ed="R014" n="0438b06"/>迷悟而昇沉，未審與此同否？答：文義俱別。謂彼以迷爲沉，以悟爲昇，此卽迷中自有昇沉耳。彼又云任因緣而
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0475a" n="0475a"/>
<lb ed="X" n="0475a01"/><lb ed="R014" n="0438b07"/>起滅者，義有兩重，謂迷悟互相翻故。今但於迷中自有起滅，序<anchor xml:id="nkr_note_orig_0475001" n="0475001"/>〔誰〕不言經文有耳。</note>然眞心體
<lb ed="X" n="0475a02"/><lb ed="R014" n="0438b08"/>卽是法身，身心互言皆得。故論標云心體離念，結云
<lb ed="X" n="0475a03"/><lb ed="R014" n="0438b09"/>卽是法身。然但身非形相，心非念慮，故本是佛。若妄
<lb ed="X" n="0475a04"/><lb ed="R014" n="0438b10"/>認形相念慮，卽身心俱隱。如肇公云隱在形<g ref="#CB00592">㲉</g>等也。
<lb ed="X" n="0475a05"/><lb ed="R014" n="0438b11"/>故佛答云：始終生滅，聚散起上，念念相續，循環往復，
<lb ed="X" n="0475a06"/><lb ed="R014" n="0438b12"/>種種取捨，此是輪迴。未出輪迴而辨圓覺，圓覺亦同
<lb ed="X" n="0475a07"/><lb ed="R014" n="0438b13"/>流轉。譬如動目能搖湛水，又如定眼猶迴轉火，雲駛
<lb ed="X" n="0475a08"/><lb ed="R014" n="0438b14"/>月運，舟行岸移等。善男子！諸施未息，彼物先住，尙不
<lb ed="X" n="0475a09"/><lb ed="R014" n="0438b15"/>可得，何況輪轉生死垢心曾未淸淨，觀佛圓覺而不
<lb ed="X" n="0475a10"/><lb ed="R014" n="0438b16"/>旋復？是故汝等便生三惑云云。<note place="inline">義如下疏。</note>此義正同論中無
<lb ed="X" n="0475a11"/><lb ed="R014" n="0438b17"/>始念續等也。</p><p xml:id="pX09p0475a1106" cb:place="inline">△疏：岸實不移等者。密翻經云：舟行岸移。
<lb ed="X" n="0475a12"/><lb ed="R014" n="0438b18"/>以顯心實是佛，但迷似衆生。岸實是停，但舟行似轉。
<lb ed="X" n="0475a13"/><lb ed="R014" n="0439a01"/>故云騖驟。騖者，馳也。驟者，馬疾行也。馳驟皆是急走
<lb ed="X" n="0475a14"/><lb ed="R014" n="0439a02"/>之相。卽此喩相，答意<anchor xml:id="nkr_note_add_0475a1401" n="0475a1401"/><anchor xml:id="beg0475a1401" n="0475a1401"/>已<anchor xml:id="end0475a1401"/>明，況有空華金鑛之喩。</p><p xml:id="pX09p0475a1419" cb:place="inline">△疏：
<lb ed="X" n="0475a15"/><lb ed="R014" n="0439a03"/>頓除妄宰，空不生華者，經云：譬如幻翳，妄見空華。幻
<lb ed="X" n="0475a16"/><lb ed="R014" n="0439a04"/>翳若除，不可說言：此翳<anchor xml:id="nkr_note_add_0475a1601" n="0475a1601"/><anchor xml:id="beg0475a1601" n="0475a1601"/>已<anchor xml:id="end0475a1601"/>滅，何時更起諸翳？何以故？
<lb ed="X" n="0475a17"/><lb ed="R014" n="0439a05"/>翳、華二法，非相待故。且如空華，滅於空時，不可說言：
<lb ed="X" n="0475a18"/><lb ed="R014" n="0439a06"/>何時更起？何以故？空本無華，非起滅故。此喩喩頓悟
<lb ed="X" n="0475a19"/><lb ed="R014" n="0439a07"/>心體是佛，卽覺本無念慮。故序合意云：頓除妄宰也。
<lb ed="X" n="0475a20"/><lb ed="R014" n="0439a08"/>言頓除者，達之本無。</p><p xml:id="pX09p0475a2009" cb:place="inline">△疏：漸竭等者。此喩卽漸脩也。
<lb ed="X" n="0475a21"/><lb ed="R014" n="0439a09"/>經云：善男子！如銷鑛，金非銷有。旣<anchor xml:id="nkr_note_add_0475a2101" n="0475a2101"/><anchor xml:id="beg0475a2101" n="0475a2101"/>已<anchor xml:id="end0475a2101"/>成金，不重爲鑛。
<lb ed="X" n="0475a22"/><lb ed="R014" n="0439a10"/>經無窮時，金性不壞。偈云金非銷故有等。然竭愛源
<lb ed="X" n="0475a23"/><lb ed="R014" n="0439a11"/>之文，是彌勒章中斷輪迴根本是也。此但說道理之
<lb ed="X" n="0475a24"/><lb ed="R014" n="0439a12"/>喩，其除斷之法，卽是<anchor xml:id="nkr_note_orig_0475002" n="0475002"/>彼文。故略前後而叙之也。文云：
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0475b" n="0475b"/>
<lb ed="X" n="0475b01"/><lb ed="R014" n="0439a13"/>一切衆生從無始際，由有種種恩愛、貪欲，故有輪迴。
<lb ed="X" n="0475b02"/><lb ed="R014" n="0439a14"/>乃至欲脫生死，免諸輪迴，先斷貪欲及除愛、渴等。又
<lb ed="X" n="0475b03"/><lb ed="R014" n="0439a15"/>云：若諸衆生於大圓覺起增上心，當發大願，依願脩
<lb ed="X" n="0475b04"/><lb ed="R014" n="0439a16"/>行，漸斷諸障等。</p>
<lb ed="X" n="0475b05"/><lb ed="R014" n="0439a17"/><p xml:id="pX09p0475b0501">疏理絕脩、證等者，三、略辨地位也。文二：一、依位漸證。
<lb ed="X" n="0475b06"/><lb ed="R014" n="0439a18"/>此初句者，經云：圓覺自性，非性性有，循諸性起，無取
<lb ed="X" n="0475b07"/><lb ed="R014" n="0439b01"/>無證。於實相中實無菩薩及諸衆生。何以故？菩薩、衆
<lb ed="X" n="0475b08"/><lb ed="R014" n="0439b02"/>生皆是幻化，幻化滅故，無取證者。譬如眼根，不自見
<lb ed="X" n="0475b09"/><lb ed="R014" n="0439b03"/>眼，性自平等，無平等者。</p><p xml:id="pX09p0475b0910" cb:place="inline">△智似階差者。衆生迷倒，未
<lb ed="X" n="0475b10"/><lb ed="R014" n="0439b04"/>能除滅一切幻化，於滅未滅妄功用中，便顯差別。</p><p xml:id="pX09p0475b1020" cb:place="inline">△
<lb ed="X" n="0475b11"/><lb ed="R014" n="0439b05"/>覺前前非，名後後位者。文云：若遇善友，敎令開悟淨
<lb ed="X" n="0475b12"/><lb ed="R014" n="0439b06"/>圓覺性，勞慮永斷，得法界淨。卽彼淨解爲自障礙，故
<lb ed="X" n="0475b13"/><lb ed="R014" n="0439b07"/>於圓覺而不自在。<note place="inline">十信位也。</note>見解爲礙，難斷解礙。由位見
<lb ed="X" n="0475b14"/><lb ed="R014" n="0439b08"/>覺，覺礙而不自在。<note place="inline">賢位。</note>有照有覺，俱名障礙。是故菩薩
<lb ed="X" n="0475b15"/><lb ed="R014" n="0439b09"/>常覺不住，照與照者同時寂滅。如自斷頭，以礙滅礙，
<lb ed="X" n="0475b16"/><lb ed="R014" n="0439b10"/>礙<anchor xml:id="nkr_note_add_0475b1601" n="0475b1601"/><anchor xml:id="beg0475b1601" n="0475b1601"/>已<anchor xml:id="end0475b1601"/>斷滅，無滅礙者。<note place="inline">聖位。</note>一切障礙，卽究竟覺。得念失
<lb ed="X" n="0475b17"/><lb ed="R014" n="0439b11"/>念，無非解脫。成破涅槃，慧愚般若。乃至法界海慧，照
<lb ed="X" n="0475b18"/><lb ed="R014" n="0439b12"/>了諸相，猶如虗空。<note place="inline">果位。</note></p><p xml:id="pX09p0475b1810" cb:place="inline">△疏況妄忘起滅下，二、忘心頓
<lb ed="X" n="0475b19"/><lb ed="R014" n="0439b13"/>證。經云：但諸菩薩及末世衆生，居一切時，不起妄念；
<lb ed="X" n="0475b20"/><lb ed="R014" n="0439b14"/>於諸妄心，亦不息滅；住妄想境，不加了知；於無了知，
<lb ed="X" n="0475b21"/><lb ed="R014" n="0439b15"/>不辨眞實相。聞此法門，信解，受持，不生驚畏，是則名
<lb ed="X" n="0475b22"/><lb ed="R014" n="0439b16"/>爲隨順覺性。<note place="inline">不局地位，故不標人。</note></p><p xml:id="pX09p0475b2214" cb:place="inline">△德等圓明者，同佛也。<note place="inline">菩薩圓，二
<lb ed="X" n="0475b23"/><lb ed="R014" n="0439b17"/>乘明，衆生否，倂俱也。</note>連次經云：當知<anchor xml:id="nkr_note_add_0475b2301" n="0475b2301"/><anchor xml:id="beg0475b2301" n="0475b2301"/>已<anchor xml:id="end0475b2301"/>曾供養百千萬億？河沙
<lb ed="X" n="0475b24"/><lb ed="R014" n="0439b18"/>諸佛菩薩，佛說是人名爲成就一切種智。<note place="inline">果智圓明。</note></p>
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0475c" n="0475c"/>
<lb ed="X" n="0475c01"/><lb ed="R014" n="0440a01"/><p xml:id="pX09p0475c0101">疏然出厩良駒，<anchor xml:id="nkr_note_add_0475c0101" n="0475c0101"/><anchor xml:id="beg0475c0101" n="0475c0101"/>已<anchor xml:id="end0475c0101"/>搖鞭影下，二、別明觀行中根脩證
<lb ed="X" n="0475c02"/><lb ed="R014" n="0440a02"/>也。文二：初四句結前上根，生後中下。文意謂前上根
<lb ed="X" n="0475c03"/><lb ed="R014" n="0440a03"/>人聞前法門，便具脩萬行，直<anchor xml:id="nkr_note_orig_0475003" n="0475003"/>起無上菩提，如快馬見
<lb ed="X" n="0475c04"/><lb ed="R014" n="0440a04"/>鞭影卽行，不勞打著。此喩是中論所說。論云：爲問道
<lb ed="X" n="0475c05"/><lb ed="R014" n="0440a05"/>人說四句，如快馬見鞭影，卽入正路；若聞四句，心生
<lb ed="X" n="0475c06"/><lb ed="R014" n="0440a06"/>取著。皆是戲論，豈第一義諦耶？釋曰：今迴取喩，不取
<lb ed="X" n="0475c07"/><lb ed="R014" n="0440a07"/>四句之言。天台止觀及法華玄疏中亦用之，以況擧
<lb ed="X" n="0475c08"/><lb ed="R014" n="0440a08"/>一隅而示之，可以三隅反也。又亦義取涅槃中喩。涅
<lb ed="X" n="0475c09"/><lb ed="R014" n="0440a09"/>槃十八云：如御馬者，凡有四種：一、觸毛，<note place="inline">二、皮，三、肉，四、骨也。</note>隨
<lb ed="X" n="0475c10"/><lb ed="R014" n="0440a10"/>其所觸，稱御者意。如來亦爾，以四種法調伏衆生，爲
<lb ed="X" n="0475c11"/><lb ed="R014" n="0440a11"/>說生，令受佛語，如<anchor xml:id="nkr_note_orig_0475004" n="0475004"/>單其毛，隨御者意。<note place="inline">除老、病、死，配皮、肉、骨，文皆例此。</note>御
<lb ed="X" n="0475c12"/><lb ed="R014" n="0440a12"/>者調馬，無有決定；佛調衆生，必定不虗。故號調御丈
<lb ed="X" n="0475c13"/><lb ed="R014" n="0440a13"/>夫。良駒者，古來皆皆良馬，此君子</p><p xml:id="pX09p0475c1314" cb:place="inline">△疏<anchor xml:id="nkr_note_orig_0475005" n="0475005"/>埋塵大寶，須
<lb ed="X" n="0475c14"/><lb ed="R014" n="0440a14"/>設治方者。論中說信成就、發直心等三心<anchor xml:id="nkr_note_add_0475c1401" n="0475c1401"/><anchor xml:id="beg0475c1401" n="0475c1401"/>已<anchor xml:id="end0475c1401"/>。問曰：上
<lb ed="X" n="0475c15"/><lb ed="R014" n="0440a15"/>說法界一相，佛體無二。何故不唯念眞如，復假求學
<lb ed="X" n="0475c16"/><lb ed="R014" n="0440a16"/>諸善之行？答曰：譬如大摩尼寶，體性明淨，而有鑛穢
<lb ed="X" n="0475c17"/><lb ed="R014" n="0440a17"/>之垢。若人唯念實性，不以方便種種磨治，終無得淨。
<lb ed="X" n="0475c18"/><lb ed="R014" n="0440a18"/>如是衆生眞如之法，體性空淨，而有無量煩惱垢染。
<lb ed="X" n="0475c19"/><lb ed="R014" n="0440b01"/>若人唯念眞如，不以種種熏脩，亦無得淨。以垢無量
<lb ed="X" n="0475c20"/><lb ed="R014" n="0440b02"/>遍一切法，故脩一切善行以爲對治。若人脩行一切
<lb ed="X" n="0475c21"/><lb ed="R014" n="0440b03"/>善法，自然歸順眞如法故。<note place="inline">以善法外違妄染，內順眞如故。</note></p>
<lb ed="X" n="0475c22"/><lb ed="R014" n="0440b04"/><p xml:id="pX09p0475c2201">疏故三、觀澄明下，二、正叙中根法門也。澄卽止也，門
<lb ed="X" n="0475c23"/><lb ed="R014" n="0440b05"/>卽觀也。威德問云：如大城四門，隨方各入云云。願說
<lb ed="X" n="0475c24"/><lb ed="R014" n="0440b06"/>一切方便幷脩行人，總有幾種？佛答：無上妙覺遍諸
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0476a" n="0476a"/>
<lb ed="X" n="0476a01"/><lb ed="R014" n="0440b07"/>十方，於諸脩行實無有二；方便隨順，其數無量；圓攝
<lb ed="X" n="0476a02"/><lb ed="R014" n="0440b08"/>所歸，循性差別。當有三種：</p><p xml:id="pX09p0476a0211" cb:place="inline">△疏眞、假俱入者，眞謂泯相
<lb ed="X" n="0476a03"/><lb ed="R014" n="0440b09"/>澄神觀，假謂起幻銷塵觀，俱謂非眞非假，亦有亦假，
<lb ed="X" n="0476a04"/><lb ed="R014" n="0440b10"/>卽絕待靈心觀。初觀經云若諸菩薩悟淨圓覺，以淨覺
<lb ed="X" n="0476a05"/><lb ed="R014" n="0440b11"/>心<note place="inline">下一一准此三句</note>取靜爲行，由澄諸念，覺識煩動，靜慧發
<lb ed="X" n="0476a06"/><lb ed="R014" n="0440b12"/>生等。次觀經云知覺心性及與根、塵，皆因幻化，卽起
<lb ed="X" n="0476a07"/><lb ed="R014" n="0440b13"/>諸幻，以除幻者等。俱者，不取幻、化及諸靜相，了知身、
<lb ed="X" n="0476a08"/><lb ed="R014" n="0440b14"/>心皆爲罣礙，無知覺明，不依諸礙，永得超過礙、無礙
<lb ed="X" n="0476a09"/><lb ed="R014" n="0440b15"/>境等。講者有力，卽撿經文及疏，略開顯之。</p><p xml:id="pX09p0476a0917" cb:place="inline">△疏：諸輪。
<lb ed="X" n="0476a10"/><lb ed="R014" n="0440b16"/><note place="inline">二十五</note>綺、互、單、複、圓修者，初三單，後一圓。中間複者，三
<lb ed="X" n="0476a11"/><lb ed="R014" n="0440b17"/>觀互擧爲首，各成七觀，爲二十一。<note place="inline">各四節：初二，兩兩共合；次二，三行次
<lb ed="X" n="0476a12"/><lb ed="R014" n="0440b18"/>第；次一，先一後齊；後後二，先齊後一也。</note>圓脩經文云：若諸菩薩以圓覺慧
<lb ed="X" n="0476a13"/><lb ed="R014" n="0441a01"/>圓合一切，於諸性相無離覺性。</p><p xml:id="pX09p0476a1313" cb:place="inline">△疏四相潛神，非覺
<lb ed="X" n="0476a14"/><lb ed="R014" n="0441a02"/>違拒者。淨業問云：若此覺心本淨，因何染汙，使衆生
<lb ed="X" n="0476a15"/><lb ed="R014" n="0441a03"/>不入？佛言：衆生從無始來，妄想執著我、人、衆生、壽命，
<lb ed="X" n="0476a16"/><lb ed="R014" n="0441a04"/>認四顚倒爲實我體。<note place="inline">然此四相，難名同諸敎。而行相深密，羅漢不測。約脩證時，迷能、
<lb ed="X" n="0476a17"/><lb ed="R014" n="0441a05"/>所故也。</note>由此不能入淸淨覺，非覺違拒。諸能入者，有諸
<lb ed="X" n="0476a18"/><lb ed="R014" n="0441a06"/>能入，非覺入故。動息念皆迷，如人不自斷命。衆生生
<lb ed="X" n="0476a19"/><lb ed="R014" n="0441a07"/>無慧目，故不了四相。多劫苦脩，不成聖果。乃至讚、喜、
<lb ed="X" n="0476a20"/><lb ed="R014" n="0441a08"/>謗、瞋，則知我相。堅固執持，潛伏藏識，遊戲諸根，曾不
<lb ed="X" n="0476a21"/><lb ed="R014" n="0441a09"/>間斷。</p><p xml:id="pX09p0476a2103" cb:place="inline">△疏：四、病出體者，普覺問：求何等人？脩何法？行
<lb ed="X" n="0476a22"/><lb ed="R014" n="0441a10"/>何行？去何病？佛答：當求一切正知見人，心不住相，不
<lb ed="X" n="0476a23"/><lb ed="R014" n="0441a11"/>著二乘。四病者：一、作病，我於本心作種種行云云，非
<lb ed="X" n="0476a24"/><lb ed="R014" n="0441a12"/>作得故；二、任病，不斷生死，不求涅槃，生死無起滅念，
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0476b" n="0476b"/>
<lb ed="X" n="0476b01"/><lb ed="R014" n="0441a13"/>任彼一切；三、止病，我今自心永息諸念，得一切性，寂
<lb ed="X" n="0476b02"/><lb ed="R014" n="0441a14"/>然平等；四、滅病，我今永滅一切煩惱，身心畢竟空無
<lb ed="X" n="0476b03"/><lb ed="R014" n="0441a15"/>所有，何況根塵虗妄境界，一切永寂！</p><p xml:id="pX09p0476b0315" cb:place="inline">△疏：心華發明
<lb ed="X" n="0476b04"/><lb ed="R014" n="0441a16"/>者。若善男子於彼善友不起惡念，卽能究竟成就正
<lb ed="X" n="0476b05"/><lb ed="R014" n="0441a17"/>覺。心華嚴發明，照十方刹。</p>
<lb ed="X" n="0476b06"/><lb ed="R014" n="0441a18"/><p xml:id="pX09p0476b0601">疏復令長、中下，期下，大文三道場加行也。若佛滅後，
<lb ed="X" n="0476b07"/><lb ed="R014" n="0441b01"/>信圓覺心欲脩行者，若在伽藍安處徒衆，有緣事故，
<lb ed="X" n="0476b08"/><lb ed="R014" n="0441b02"/>隨分思察，如我<anchor xml:id="nkr_note_add_0476b0801" n="0476b0801"/><anchor xml:id="beg0476b0801" n="0476b0801"/>已<anchor xml:id="end0476b0801"/>說。若無他事因緣，卽建道場，當立
<lb ed="X" n="0476b09"/><lb ed="R014" n="0441b03"/>期限<note place="inline">長百二十，中百，下八十</note>，安置淨居。</p><p xml:id="pX09p0476b0916" cb:place="inline">△疏：尅念、攝念而加行
<lb ed="X" n="0476b10"/><lb ed="R014" n="0441b04"/>者，謂施設形像云云。懸諸幡華，經三七日，稽首十方
<lb ed="X" n="0476b11"/><lb ed="R014" n="0441b05"/>佛名，求哀懺悔，遇善境界，得心輕安。<note place="inline">此上皆尅念也。</note>過三七
<lb ed="X" n="0476b12"/><lb ed="R014" n="0441b06"/>日，一向攝念，乃至非彼所聞一切境界，終不可取。<note place="inline">此上
<lb ed="X" n="0476b13"/><lb ed="R014" n="0441b07"/>皆攝念。</note></p><p xml:id="pX09p0476b1304" cb:place="inline">△疏：別、遍、互習者，謂別習、遍習、互習也。別習者，
<lb ed="X" n="0476b14"/><lb ed="R014" n="0441b08"/>若脩奢摩他，先取至靜，不起思念，靜極便覺。如是初
<lb ed="X" n="0476b15"/><lb ed="R014" n="0441b09"/>靜，從一身至一界等。覺、遍亦爾。若脩三摩鉢提，先憶
<lb ed="X" n="0476b16"/><lb ed="R014" n="0441b10"/>想十方如來、菩薩，依種種門，漸次脩行等。若脩禪那，
<lb ed="X" n="0476b17"/><lb ed="R014" n="0441b11"/>先取數門，心中了知生、住、滅念，分齊頭數。如是周遍
<lb ed="X" n="0476b18"/><lb ed="R014" n="0441b12"/>四威儀中，分別念數，無不了知等。漸次增進，乃至百
<lb ed="X" n="0476b19"/><lb ed="R014" n="0441b13"/>千世界一滴雨，如目覩受用物。是名三觀初首方便。</p>
<lb ed="X" n="0476b20"/><lb ed="R014" n="0441b14"/><p xml:id="pX09p0476b2001">△疏：遍習者。若諸衆生遍脩三觀，勤行精進，卽名如
<lb ed="X" n="0476b21"/><lb ed="R014" n="0441b15"/>來出現於世。</p><p xml:id="pX09p0476b2106" cb:place="inline">△疏：互習者，若末世鈍根，不得成就。由
<lb ed="X" n="0476b22"/><lb ed="R014" n="0441b16"/>昔業障，當勤懺悔。先斷憎、愛、嫉妬、諂曲，求勝上心三
<lb ed="X" n="0476b23"/><lb ed="R014" n="0441b17"/>種淨觀，隨學一事。此觀不得，復習彼觀。心不放捨，漸
<lb ed="X" n="0476b24"/><lb ed="R014" n="0441b18"/>次求證。諸障若銷滅，佛境便現前。</p><p xml:id="pX09p0476b2414" cb:place="inline">△疏：業障、惑障而
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0476c" n="0476c"/>
<lb ed="X" n="0476c01"/><lb ed="R014" n="0442a01"/>銷亡者，文在互習中也，可指配之。</p><p xml:id="pX09p0476c0114" cb:place="inline">△疏成就慧至現
<lb ed="X" n="0476c02"/><lb ed="R014" n="0442a02"/>前者。成就慧身是華嚴之文，與此義同，故用之也。謂
<lb ed="X" n="0476c03"/><lb ed="R014" n="0442a03"/>一切法卽心自性，全體是慧，故云身也。一切卽心自
<lb ed="X" n="0476c04"/><lb ed="R014" n="0442a04"/>性是靜極，全慧卽覺遍。靜極、覺遍是別習奢摩他之
<lb ed="X" n="0476c05"/><lb ed="R014" n="0442a05"/>文，如上所引。百千世界是別習禪那之文，亦如上引。
<lb ed="X" n="0476c06"/><lb ed="R014" n="0442a06"/>佛境現前卽彼偈文，亦如上引。</p>
<lb ed="X" n="0476c07"/><lb ed="R014" n="0442a07"/><p xml:id="pX09p0476c0701">疏是以聞五種名下，第三、叙流通分也。五名者，文云：
<lb ed="X" n="0476c08"/><lb ed="R014" n="0442a08"/>是經名大方廣圓覺陀羅尼，亦名脩多羅了義，亦名
<lb ed="X" n="0476c09"/><lb ed="R014" n="0442a09"/>祕密王三昧，亦名如來決定境界，亦名如來藏自性
<lb ed="X" n="0476c10"/><lb ed="R014" n="0442a10"/>差別。汝當奉持！</p><p xml:id="pX09p0476c1007" cb:place="inline">△疏<anchor xml:id="nkr_note_add_0476c1001" n="0476c1001"/><anchor xml:id="beg0476c1001" n="0476c1001"/>超刹寶<anchor xml:id="end0476c1001"/>施福者。文云：假使有人
<lb ed="X" n="0476c11"/><lb ed="R014" n="0442a11"/>純以七寶積滿三千大千世界以用布施，不如有人
<lb ed="X" n="0476c12"/><lb ed="R014" n="0442a12"/>聞此經名及一句義。</p><p xml:id="pX09p0476c1209" cb:place="inline">△疏說半偈義，勝？河沙小乘者。
<lb ed="X" n="0476c13"/><lb ed="R014" n="0442a13"/>文云：假使有人敎百恒？河沙衆生得阿羅漢果，不如
<lb ed="X" n="0476c14"/><lb ed="R014" n="0442a14"/>有人宣說此經，分別半偈。上來第二、正叙竟。</p>
<lb ed="X" n="0476c15"/><lb ed="R014" n="0442a15"/><p xml:id="pX09p0476c1501">疏實由下，大文第三、結勝也。無法不持者，意說總持
<lb ed="X" n="0476c16"/><lb ed="R014" n="0442a16"/>一切法也。經云有大陀羅尼門，陀羅尼是梵語，此云
<lb ed="X" n="0476c17"/><lb ed="R014" n="0442a17"/>總持故也。無機不被者，卽上所叙上、中、下根，皆令證
<lb ed="X" n="0476c18"/><lb ed="R014" n="0442a18"/>入。</p>
<lb ed="X" n="0476c19"/><lb ed="R014" n="0442b01"/><p xml:id="pX09p0476c1901">疏噫巴歌下，第三、叙疏也。文五：一、標意，二、述緣，三、釋
<lb ed="X" n="0476c20"/><lb ed="R014" n="0442b02"/>意，四、正製，五、明宗。初中噫者，陸韻云：恨聲也。<name role="" type="person">孔安國</name>
<lb ed="X" n="0476c21"/><lb ed="R014" n="0442b03"/>云：心不平聲也。論語？子張篇云：子游曰：子夏之門人
<lb ed="X" n="0476c22"/><lb ed="R014" n="0442b04"/>小子，當灑掃、應對、進退則可矣，抑末也。本之則無，如
<lb ed="X" n="0476c23"/><lb ed="R014" n="0442b05"/>之何？子夏聞之曰：噫！<note place="inline">孔曰：噫！心不平之聲。</note>言游過矣。君子之道，
<lb ed="X" n="0476c24"/><lb ed="R014" n="0442b06"/>孰先傳焉？孰後倦焉？譬諸草木，區以別矣。君子之道，
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0477a" n="0477a"/>
<lb ed="X" n="0477a01"/><lb ed="R014" n="0442b07"/>焉可誣也？巴歌，則巴峽歌也。如唱竹枝之類，隨發一
<lb ed="X" n="0477a02"/><lb ed="R014" n="0442b08"/>聲，無有不解齊和之者。今以之況淺近權小之敎，擧
<lb ed="X" n="0477a03"/><lb ed="R014" n="0442b09"/>之聞之，易信易順。似量者，因明論本偈云：現量與比
<lb ed="X" n="0477a04"/><lb ed="R014" n="0442b10"/>量及似唯自悟能立與能破及似唯悟他。此中有眞
<lb ed="X" n="0477a05"/><lb ed="R014" n="0442b11"/>現量、眞比量、似現量<note place="inline">非證似證</note>、似比量<note place="inline">非義似義</note>。破、立、眞、似且
<lb ed="X" n="0477a06"/><lb ed="R014" n="0442b12"/>然。今意云：去聖時遙，源流益別，國土隔遠，敎理澆訛。
<lb ed="X" n="0477a07"/><lb ed="R014" n="0442b13"/>或論，或經，或疏，或鈔，或禪，或講，失聖意者千萬，得意
<lb ed="X" n="0477a08"/><lb ed="R014" n="0442b14"/>者一二。習俗生常，濫似於眞，無由辨得。謂開禪者，不
<lb ed="X" n="0477a09"/><lb ed="R014" n="0442b15"/>親自契悟心源，都無禪觀之力，但積集他要妙之語，
<lb ed="X" n="0477a10"/><lb ed="R014" n="0442b16"/>記持而說，此非眞現量似現量也。講說者，不親自於心
<lb ed="X" n="0477a11"/><lb ed="R014" n="0442b17"/>識中推斥比度，勘會性相法喩及佛本意，但隨一家
<lb ed="X" n="0477a12"/><lb ed="R014" n="0442b18"/>本領，卽依文熟記，而宣揚於人，是名非眞比量似比
<lb ed="X" n="0477a13"/><lb ed="R014" n="0443a01"/>量也。騰於猿心者，凡夫之人，貪著其事，多是意在文
<lb ed="X" n="0477a14"/><lb ed="R014" n="0443a02"/>字語言，以爲立身事業，少有照理照心，以求出離，被
<lb ed="X" n="0477a15"/><lb ed="R014" n="0443a03"/>名相騰擲，如猿猴之心意故也。雪曲者，卽陽春白雪
<lb ed="X" n="0477a16"/><lb ed="R014" n="0443a04"/>歌曲，調高難和，設有一人發聲者，千萬人中難得應
<lb ed="X" n="0477a17"/><lb ed="R014" n="0443a05"/>和。應和者，或三二一，故云稀也。今了義之宗，雖有其
<lb ed="X" n="0477a18"/><lb ed="R014" n="0443a06"/>敎，在經藏之中，章疏之家，多不弘演，卽智度、法界、起
<lb ed="X" n="0477a19"/><lb ed="R014" n="0443a07"/>信、寶性、佛性、思益、菩提、資粮、十地等論，金剛三昧、勝
<lb ed="X" n="0477a20"/><lb ed="R014" n="0443a08"/>鬘、如來藏、密嚴法句、不增不減、菴提之類，數十部經，
<lb ed="X" n="0477a21"/><lb ed="R014" n="0443a09"/>及諸大部經中，了義之句，亦無數也。皆是人少弘之，
<lb ed="X" n="0477a22"/><lb ed="R014" n="0443a10"/>故義理隱匿，空有卷軸在經藏中。</p>
<lb ed="X" n="0477a23"/><lb ed="R014" n="0443a11"/><p xml:id="pX09p0477a2301">疏宗密髫專魯誥下，二，述造疏因緣也。文五：一、雙迷
<lb ed="X" n="0477a24"/><lb ed="R014" n="0443a12"/>道德，二、頓悟敎理，三、雙結迷悟，四、漸脩行解，五、宗師
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0477b" n="0477b"/>
<lb ed="X" n="0477b01"/><lb ed="R014" n="0443a13"/>忍可。今初也。髫者，陸韻云：小兒髮也。髫齓之年，謂十
<lb ed="X" n="0477b02"/><lb ed="R014" n="0443a14"/>歲之間矣。魯誥卽儒敎也。敎主姓孔，名丘，字仲尼，魯
<lb ed="X" n="0477b03"/><lb ed="R014" n="0443a15"/>國人也。爲魯大夫，故云夫子。今目其國，故云魯也。誥
<lb ed="X" n="0477b04"/><lb ed="R014" n="0443a16"/>卽典誥，故尙書有大誥、康誥、酒誥、洛誥、仲虺之誥、梓
<lb ed="X" n="0477b05"/><lb ed="R014" n="0443a17"/>材之誥等篇名矣。</p><p xml:id="pX09p0477b0508" cb:place="inline">△疏：冠討竺墳者，冠謂束髮戴冠，
<lb ed="X" n="0477b06"/><lb ed="R014" n="0443a18"/>卽年二十當冠帶之歲也。謂古人准禮，皆二十冠帶，
<lb ed="X" n="0477b07"/><lb ed="R014" n="0443b01"/>三十婚娶，四十而仕，故呼年二十爲弱冠之年。竺墳
<lb ed="X" n="0477b08"/><lb ed="R014" n="0443b02"/>者，卽釋敎也。竺謂天竺國，墳亦典籍，謂三皇五帝之
<lb ed="X" n="0477b09"/><lb ed="R014" n="0443b03"/>書，謂之墳典，說大道常道也。今用此方之語，以目佛
<lb ed="X" n="0477b10"/><lb ed="R014" n="0443b04"/>敎中經論也。言髫冠者，初習之間歲數，非的指十歲
<lb ed="X" n="0477b11"/><lb ed="R014" n="0443b05"/>及二十歲也。實而言之，卽七歲乃至十六七爲儒學，
<lb ed="X" n="0477b12"/><lb ed="R014" n="0443b06"/>十八九、二十一二之間，素服莊居，聽習經論，二十三
<lb ed="X" n="0477b13"/><lb ed="R014" n="0443b07"/>又却全功專於儒學，乃至二十五歲過禪門方出家
<lb ed="X" n="0477b14"/><lb ed="R014" n="0443b08"/>矣。</p><p xml:id="pX09p0477b1402" cb:place="inline">△疏：俱溺筌蹄，唯味糟粕者，意言俱專，文言不得
<lb ed="X" n="0477b15"/><lb ed="R014" n="0443b09"/>其意。且儒敎宗意在道德仁義、禮樂智信，不在於馳
<lb ed="X" n="0477b16"/><lb ed="R014" n="0443b10"/>騁名利。所令揚名後代者，以道德孝義爲名，不以官
<lb ed="X" n="0477b17"/><lb ed="R014" n="0443b11"/>榮才藝爲名。釋敎宗意通達自心，脩習定慧，具於悲
<lb ed="X" n="0477b18"/><lb ed="R014" n="0443b12"/>智，不在立身事業。當時難習之而迷之，故云爾也。筌
<lb ed="X" n="0477b19"/><lb ed="R014" n="0443b13"/>者，南人捕魚之器。蹄者，兔跡，或作<g ref="#CB04590">罤</g>字，卽網兔之器
<lb ed="X" n="0477b20"/><lb ed="R014" n="0443b14"/><anchor xml:id="nkr_note_orig_0477001" n="0477001"/>置之類也。周易略例云：言生於象<note place="inline">言從象生也</note>，故可尋言
<lb ed="X" n="0477b21"/><lb ed="R014" n="0443b15"/>以觀象。象生於意<note place="inline">象從意生</note>，故可尋象以觀意。意以象盡，
<lb ed="X" n="0477b22"/><lb ed="R014" n="0443b16"/>象以言著。故得象忘言，得意忘象。猶蹄者所以在兔，
<lb ed="X" n="0477b23"/><lb ed="R014" n="0443b17"/>得兔而忘蹄。筌者所以在魚，得魚而忘筌。然則言者，
<lb ed="X" n="0477b24"/><lb ed="R014" n="0443b18"/>象之蹄也。象者，意之筌也。存言者非得象，存象者非
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0477c" n="0477c"/>
<lb ed="X" n="0477c01"/><lb ed="R014" n="0444a01"/>得意。象生於意而存象焉，則所存者乃非其象也。言
<lb ed="X" n="0477c02"/><lb ed="R014" n="0444a02"/>生於象而存言焉，則所存者乃非其言也。解曰：以蹄
<lb ed="X" n="0477c03"/><lb ed="R014" n="0444a03"/>喩言，以筌喩象。筌入水不可見，蹄在陸而可觀。詳之
<lb ed="X" n="0477c04"/><lb ed="R014" n="0444a04"/>可知矣。又象通能所，兔筌二事總喩於象。望能望所，
<lb ed="X" n="0477c05"/><lb ed="R014" n="0444a05"/>其義異故。又云：然則忘象者乃得意也，忘言者乃得
<lb ed="X" n="0477c06"/><lb ed="R014" n="0444a06"/>象也。得意在忘象，得象在忘言。故立象以盡意，而象
<lb ed="X" n="0477c07"/><lb ed="R014" n="0444a07"/>可忘也。彼次此更有馬牛等象，亦要可以窮此一門
<lb ed="X" n="0477c08"/><lb ed="R014" n="0444a08"/>深義，具引在別卷。</p><p xml:id="pX09p0477c0808" cb:place="inline">△疏：唯味糟粕者，酒糟麻粕也。莊
<lb ed="X" n="0477c09"/><lb ed="R014" n="0444a09"/>子外篇云：世之所貴道者，書也。書不過語，語有貴也。
<lb ed="X" n="0477c10"/><lb ed="R014" n="0444a10"/>語之所貴者，意也，意有所隨。意之所隨者，不可以言
<lb ed="X" n="0477c11"/><lb ed="R014" n="0444a11"/>傳也，而世人因貴言傳書。世雖貴之哉，猶不足貴也，
<lb ed="X" n="0477c12"/><lb ed="R014" n="0444a12"/>爲其貴非其貴也<note place="inline">所貴恒在意言之表</note>。故視而可見者，形與色
<lb ed="X" n="0477c13"/><lb ed="R014" n="0444a13"/>也；聽而可聞者，名與聲也。悲夫，世人以形色名聲爲
<lb ed="X" n="0477c14"/><lb ed="R014" n="0444a14"/>足以得彼之情！夫形色名聲果不足以得彼之情<note place="inline">得彼
<lb ed="X" n="0477c15"/><lb ed="R014" n="0444a15"/>情，唯忘言遺書</note>，則知者不言，言者不知，而世豈識之哉<note place="inline">此絕學去
<lb ed="X" n="0477c16"/><lb ed="R014" n="0444a16"/>尙之意也</note>！桓公讀書於堂上，輪扁斵輪於堂下，釋椎鑿而
<lb ed="X" n="0477c17"/><lb ed="R014" n="0444a17"/>上，問桓公曰：敢問公之所讀<anchor xml:id="nkr_note_orig_0477002" n="0477002"/>者，何言耶？公曰：聖人之
<lb ed="X" n="0477c18"/><lb ed="R014" n="0444a18"/>言也。曰：聖人在乎？公曰：<anchor xml:id="nkr_note_add_0477c1801" n="0477c1801"/><anchor xml:id="beg0477c1801" n="0477c1801"/>已<anchor xml:id="end0477c1801"/>死矣！然則君之所讀者，古
<lb ed="X" n="0477c19"/><lb ed="R014" n="0444b01"/>人之糟粕乎夫！桓公曰：寡人讀書，輪人安得議乎！有
<lb ed="X" n="0477c20"/><lb ed="R014" n="0444b02"/>說則可，無說則死。輪扁曰：臣也，以臣之事觀之。臣常
<lb ed="X" n="0477c21"/><lb ed="R014" n="0444b03"/>斵輪，徐則甘而不固，疾則苦而不入。不徐不疾，得於
<lb ed="X" n="0477c22"/><lb ed="R014" n="0444b04"/>手而應於心，口不能言，有數存焉於其間。臣不能以
<lb ed="X" n="0477c23"/><lb ed="R014" n="0444b05"/>喩臣之子，臣之子亦不能受之於臣，是以行年七十
<lb ed="X" n="0477c24"/><lb ed="R014" n="0444b06"/>而老斵輪<note place="inline">此言物各有性，敎學之無益也</note>。古之人與其不可傳也，死
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0478a" n="0478a"/>
<lb ed="X" n="0478a01"/><lb ed="R014" n="0444b07"/>矣！然則君之所讀者，古人之糟粕<anchor xml:id="nkr_note_add_0478a0101" n="0478a0101"/><anchor xml:id="beg0478a0101" n="0478a0101"/>已<anchor xml:id="end0478a0101"/><anchor xml:id="nkr_note_orig_0478001" n="0478001"/>矣<note place="inline">當古之事<anchor xml:id="nkr_note_add_0478a0102" n="0478a0102"/><anchor xml:id="beg0478a0102" n="0478a0102"/>已<anchor xml:id="end0478a0102"/>滅於古矣，難
<lb ed="X" n="0478a02"/><lb ed="R014" n="0444b08"/>或傳之，豈能使古在今哉！古不在今，今事<anchor xml:id="nkr_note_add_0478a0201" n="0478a0201"/><anchor xml:id="beg0478a0201" n="0478a0201"/>已<anchor xml:id="end0478a0201"/>變，故<anchor xml:id="nkr_note_orig_0478002" n="0478002"/>〔施〕學任性，與時變化，而後<anchor xml:id="nkr_note_orig_0478003" n="0478003"/>〔生〕焉</note>！</p>
<lb ed="X" n="0478a03"/><lb ed="R014" n="0444b09"/><p xml:id="pX09p0478a0301">疏：幸於涪上針芥相投下，二、頓悟敎理也。涪是東川
<lb ed="X" n="0478a04"/><lb ed="R014" n="0444b10"/>江名山，劒之南巴蜀之水皆名江也。山南梁洋是漢
<lb ed="X" n="0478a05"/><lb ed="R014" n="0444b11"/>江，果閬州嘉陵江，東川涪江，西川導江，且之陀江、錦
<lb ed="X" n="0478a06"/><lb ed="R014" n="0444b12"/>江。遂州在涪江南西岸。宗密家貫果州，因遂州有義
<lb ed="X" n="0478a07"/><lb ed="R014" n="0444b13"/>學院，大闡儒宗，遂投詣進業。經二年後，和尙從西川
<lb ed="X" n="0478a08"/><lb ed="R014" n="0444b14"/>遊化至此州，遂得相遇，問法契心，如針芥相投也。經
<lb ed="X" n="0478a09"/><lb ed="R014" n="0444b15"/>說：佛問迦葉：從<name role="" type="person">兜率天</name>輥一芥子，於<name role="" type="person">閻浮提</name>竪一針
<lb ed="X" n="0478a10"/><lb ed="R014" n="0444b16"/>鋒，使芥子投於針鋒，此事難易？迦葉答言：甚爲難也。
<lb ed="X" n="0478a11"/><lb ed="R014" n="0444b17"/>佛言：正因正緣得相値遇，更難於此。</p><p xml:id="pX09p0478a1115" cb:place="inline">△疏禪遇。南宗
<lb ed="X" n="0478a12"/><lb ed="R014" n="0444b18"/>者，和尙所傳，是嶺南曹溪能和尙宗旨也。</p><p xml:id="pX09p0478a1217" cb:place="inline">△敎逢斯
<lb ed="X" n="0478a13"/><lb ed="R014" n="0445a01"/>典者。宗密爲沙彌時，於彼州因赴齋請，到府吏任灌
<lb ed="X" n="0478a14"/><lb ed="R014" n="0445a02"/>家。行經之次，把著此圓覺之卷讀之，兩三紙<anchor xml:id="nkr_note_add_0478a1401" n="0478a1401"/><anchor xml:id="beg0478a1401" n="0478a1401"/>已<anchor xml:id="end0478a1401"/>來，不
<lb ed="X" n="0478a15"/><lb ed="R014" n="0445a03"/>覺身心喜躍，無可比喩。自此躭翫，乃至如今，不知前
<lb ed="X" n="0478a16"/><lb ed="R014" n="0445a04"/>世曾習，不知有何因緣，但覺躭樂，徹於心髓。訪尋章
<lb ed="X" n="0478a17"/><lb ed="R014" n="0445a05"/>疏及諸講說匠伯，數年不倦。前後遇上都<name role="" type="person">報國寺</name>惟
<lb ed="X" n="0478a18"/><lb ed="R014" n="0445a06"/>慤法師疏一卷，先天寺悟實禪師疏兩卷，<name role="" type="person">薦福寺</name>堅
<lb ed="X" n="0478a19"/><lb ed="R014" n="0445a07"/>志法師疏四卷，北都藏海寺道詮法師疏三卷，皆反
<lb ed="X" n="0478a20"/><lb ed="R014" n="0445a08"/>復研味，<anchor xml:id="nkr_note_orig_0478004" n="0478004"/>難互有得失，皆未盡經之宗趣分齊，<anchor xml:id="note_star_4" n="0478004" type="star"/>難逢講
<lb ed="X" n="0478a21"/><lb ed="R014" n="0445a09"/>者數人，亦無異螢燒妙高矣。<note place="inline">下經之以思惟心測度如來圓覺境界，如取螢
<lb ed="X" n="0478a22"/><lb ed="R014" n="0445a10"/>火燒<name role="" type="person">須彌山</name>，終不能著。</note>良由此經具法性、法相、破相三宗經論，
<lb ed="X" n="0478a23"/><lb ed="R014" n="0445a11"/>南北頓漸兩宗禪門，又分同華嚴、圓敎，具足悟脩門
<lb ed="X" n="0478a24"/><lb ed="R014" n="0445a12"/>戶，故難得其人也。宗密遂研精覃思，竟無疲厭。後因
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0478b" n="0478b"/>
<lb ed="X" n="0478b01"/><lb ed="R014" n="0445a13"/>攻華嚴大部淸涼廣疏，窮本究末。又遍閱藏經，凡所
<lb ed="X" n="0478b02"/><lb ed="R014" n="0445a14"/>聽習諮詢，討論披讀，一一對詳圓覺，以求旨趣。至元
<lb ed="X" n="0478b03"/><lb ed="R014" n="0445a15"/>和十一年正月中，方在<name role="" type="person">終南山</name>智炬寺，出科文科之，
<lb ed="X" n="0478b04"/><lb ed="R014" n="0445a16"/>以爲綱領。因轉藏經，兼對諸疏，搜採其義，抄略相當，
<lb ed="X" n="0478b05"/><lb ed="R014" n="0445a17"/>纂爲兩卷。後却入京都，每私撿之，以詳經文，亦未敢
<lb ed="X" n="0478b06"/><lb ed="R014" n="0445a18"/><anchor xml:id="nkr_note_orig_0478005" n="0478005"/>條流綸緖。因爲同志同徒，詳量數遍，漸覺通徹，不見
<lb ed="X" n="0478b07"/><lb ed="R014" n="0445b01"/>疑滯之處。後自覺化緣勞慮，至長慶元年正月，又退
<lb ed="X" n="0478b08"/><lb ed="R014" n="0445b02"/>在南山<name role="" type="person">草堂寺</name>，絕跡息緣，養神鍊智。至二年春，遂取
<lb ed="X" n="0478b09"/><lb ed="R014" n="0445b03"/>先所製科文，及兩卷纂要，兼集數十部經論，數部諸
<lb ed="X" n="0478b10"/><lb ed="R014" n="0445b04"/>家章疏，課虗扣寂，率愚爲疏。至三年夏終，方遂終畢。
<lb ed="X" n="0478b11"/><lb ed="R014" n="0445b05"/>餘如下說。</p><p xml:id="pX09p0478b1105" cb:place="inline">△疏：一、言之下，心地開通者，目所悟心猶
<lb ed="X" n="0478b12"/><lb ed="R014" n="0445b06"/>如地也。故古來皆目七祖禪印爲心地法門。見道證
<lb ed="X" n="0478b13"/><lb ed="R014" n="0445b07"/>眞<anchor xml:id="nkr_note_add_0478b1301" n="0478b1301"/><anchor xml:id="beg0478b1301" n="0478b1301"/>已<anchor xml:id="end0478b1301"/>去，名十地者，義亦同此。菩薩本業經云：地名爲
<lb ed="X" n="0478b14"/><lb ed="R014" n="0445b08"/>持，持百萬僧祇功德；亦名生成，生成一切因果。十地
<lb ed="X" n="0478b15"/><lb ed="R014" n="0445b09"/>論云：生成佛智住持故。</p><p xml:id="pX09p0478b1510" cb:place="inline">△一軸之中，義天朗曜者，於
<lb ed="X" n="0478b16"/><lb ed="R014" n="0445b10"/>此一經達一切義也。華嚴序云：空空絕跡，義天星象
<lb ed="X" n="0478b17"/><lb ed="R014" n="0445b11"/>璨然。</p>
<lb ed="X" n="0478b18"/><lb ed="R014" n="0445b12"/><p xml:id="pX09p0478b1801">疏頃以下。三、雙結迷悟。上兩句躡前迷意。意明頃者，
<lb ed="X" n="0478b19"/><lb ed="R014" n="0445b13"/>溺言象之時。由所悟之道不是眞常不變之體，故所
<lb ed="X" n="0478b20"/><lb ed="R014" n="0445b14"/>運之心、所行之行、所計諸法，皆是生滅無常也。如以
<lb ed="X" n="0478b21"/><lb ed="R014" n="0445b15"/>金所爲之器，器器皆金；以土所爲之器，器器皆瓦也。
<lb ed="X" n="0478b22"/><lb ed="R014" n="0445b16"/>此義如前本起因中所釋，及後釋文殊問中當更廣
<lb ed="X" n="0478b23"/><lb ed="R014" n="0445b17"/>明。然道非常道之語，出道經也。彼云：道可道<note place="inline">經術出正敎之
<lb ed="X" n="0478b24"/><lb ed="R014" n="0445b18"/>道</note>，非常道<note place="inline">非自然長生之道。常道當以無爲養神，無事安民，含光藏暉，滅跡匿端，方可稱道</note>；
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0478c" n="0478c"/>
<lb ed="X" n="0478c01"/><lb ed="R014" n="0446a01"/>名可名<note place="inline">富貴尊榮高世之名</note>，非常名<note place="inline">非自然常在之名。常名當知嬰兒之未孩，鷄子之未
<lb ed="X" n="0478c02"/><lb ed="R014" n="0446a02"/>分，美玉處石間，明珠在蚌中，內雖照照，外若禎愚也</note>。無名，天地之始<note place="inline">無名，道也。道吐
<lb ed="X" n="0478c03"/><lb ed="R014" n="0446a03"/>氣布化，出於虗無，爲天地始也</note>；有名，萬物之母<note place="inline">有名，天地也。有形位，有陰陽，則委天地，含
<lb ed="X" n="0478c04"/><lb ed="R014" n="0446a04"/>氣生萬物，長大成熟如母也。</note>故常無欲，以觀其妙；<note place="inline">妙，要也。人常能無欲，則可以觀
<lb ed="X" n="0478c05"/><lb ed="R014" n="0446a05"/>道之要，謂一也。一出布化名道，讚叙明是非也。</note>常有欲，觀其徼。<note place="inline">徼，歸也云云。</note>此兩
<lb ed="X" n="0478c06"/><lb ed="R014" n="0446a06"/>者，同出而異名，同謂之玄。玄之又玄，衆妙之門。諸行
<lb ed="X" n="0478c07"/><lb ed="R014" n="0446a07"/>無常之言，卽涅槃十四羅刹所說之偈。前半云：諸行
<lb ed="X" n="0478c08"/><lb ed="R014" n="0446a08"/>無常，是生滅法。彼經義決云：十力世雄所說空義者，
<lb ed="X" n="0478c09"/><lb ed="R014" n="0446a09"/>五陰諸行從因緣生，緣會則生，緣離則滅。此上兩句，
<lb ed="X" n="0478c10"/><lb ed="R014" n="0446a10"/>諸行等是流轉門。夫生必滅，滅<anchor xml:id="nkr_note_add_0478c1001" n="0478c1001"/><anchor xml:id="beg0478c1001" n="0478c1001"/>已<anchor xml:id="end0478c1001"/>更生，滅滅無生，滅
<lb ed="X" n="0478c11"/><lb ed="R014" n="0446a11"/>生無滅，無滅無生，卽寂滅樂。下半云：生滅滅<anchor xml:id="nkr_note_add_0478c1101" n="0478c1101"/><anchor xml:id="beg0478c1101" n="0478c1101"/>已<anchor xml:id="end0478c1101"/>，寂滅
<lb ed="X" n="0478c12"/><lb ed="R014" n="0446a12"/>爲樂者，是大涅槃還滅門也。又上半偈破昔常倒，卽
<lb ed="X" n="0478c13"/><lb ed="R014" n="0446a13"/>除常見；下之半偈破無常倒，卽除斷見。又前半生滅
<lb ed="X" n="0478c14"/><lb ed="R014" n="0446a14"/>擧體皆空，後說涅槃相無性，有情無理，有</p><p xml:id="pX09p0478c1417" cb:place="inline">△疏今知
<lb ed="X" n="0478c15"/><lb ed="R014" n="0446a15"/>心是佛心，定當作佛者，因由所悟心不生不滅，名爲
<lb ed="X" n="0478c16"/><lb ed="R014" n="0446a16"/>本覺，全是諸佛之心。以此爲本，脩行決定成佛。然自
<lb ed="X" n="0478c17"/><lb ed="R014" n="0446a17"/>心是佛之據，其文甚多。謂華嚴出現品云：應知自心
<lb ed="X" n="0478c18"/><lb ed="R014" n="0446a18"/>念念常有佛成正覺等也。涅槃中佛讚<name role="" type="person">純陀</name>心，同佛
<lb ed="X" n="0478c19"/><lb ed="R014" n="0446b01"/>心也。定當作佛者，亦全句是涅槃之文，云：凡是有心，
<lb ed="X" n="0478c20"/><lb ed="R014" n="0446b02"/>定當作佛。故此云爾。</p>
<lb ed="X" n="0478c21"/><lb ed="R014" n="0446b03"/><p xml:id="pX09p0478c2101">疏然佛稱下，四、漸脩解行也。於中，初二句立漸脩之
<lb ed="X" n="0478c22"/><lb ed="R014" n="0446b04"/>理。稱種智者，梵云薩婆若，此云一切種智，卽諸佛究
<lb ed="X" n="0478c23"/><lb ed="R014" n="0446b05"/>竟圓滿果位之智也。種謂種類，卽無法不通之義也。
<lb ed="X" n="0478c24"/><lb ed="R014" n="0446b06"/>謂世、出世間種種品類，無不了知，故云一切種智。故
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0479a" n="0479a"/>
<lb ed="X" n="0479a01"/><lb ed="R014" n="0446b07"/>華嚴如來名號品中列佛種種名，於中云：亦名一切
<lb ed="X" n="0479a02"/><lb ed="R014" n="0446b08"/>義成。一切義成者，卽翻梵語悉達多爲此言也。謂於
<lb ed="X" n="0479a03"/><lb ed="R014" n="0446b09"/>一切義理，悉皆通達成就，卽是一切種智矣。</p><p xml:id="pX09p0479a0318" cb:place="inline">△修假
<lb ed="X" n="0479a04"/><lb ed="R014" n="0446b10"/>多聞者，旣一切種智皆達，方名爲佛。故脩佛因，必須
<lb ed="X" n="0479a05"/><lb ed="R014" n="0446b11"/>假藉多聞也。況華嚴第三地經文，正以多聞爲菩薩
<lb ed="X" n="0479a06"/><lb ed="R014" n="0446b12"/>行之初門。展轉五重，推度生行，始自多聞故也。彼文
<lb ed="X" n="0479a07"/><lb ed="R014" n="0446b13"/>云：菩薩如是厭離一切有爲，愍念一切衆生，知一切
<lb ed="X" n="0479a08"/><lb ed="R014" n="0446b14"/>智智有勝利益，欲依如來智慧救度衆生。作是思惟：
<lb ed="X" n="0479a09"/><lb ed="R014" n="0446b15"/>此諸衆生，隨在煩惱大苦之中，以何方便而得拔濟，
<lb ed="X" n="0479a10"/><lb ed="R014" n="0446b16"/>令住究竟涅槃之樂？便作是念：欲度衆生，令住涅槃，
<lb ed="X" n="0479a11"/><lb ed="R014" n="0446b17"/>不離無障礙解脫智。<note place="inline">離二障，權實自在，是究竟攝生方便。</note>無障礙解脫
<lb ed="X" n="0479a12"/><lb ed="R014" n="0446b18"/>智，不離一切法如實覺。<note place="inline">覺一切法，皆如實也。如實則法性。由覺此故，方能斷惑起
<lb ed="X" n="0479a13"/><lb ed="R014" n="0447a01"/>用。</note>一切法如實覺，不離無行無生行慧光。<note place="inline">慧以無行無生爲行
<lb ed="X" n="0479a14"/><lb ed="R014" n="0447a02"/>相也。</note>無行無生行慧光，不離禪善巧、<note place="inline">出入自在，不被禪縛。</note>決定智。
<lb ed="X" n="0479a15"/><lb ed="R014" n="0447a03"/><note place="inline">觀密之智決定，故能發慧光也。</note>禪善巧、決定智，不離善巧、<note place="inline">不取聞相故也。</note>多
<lb ed="X" n="0479a16"/><lb ed="R014" n="0447a04"/>聞。<note place="inline">聞，慧也。由此發前思脩等慧故。若順而言之，則由多聞故，發禪智。由禪智故，發無生慧。由無生慧故，以覺
<lb ed="X" n="0479a17"/><lb ed="R014" n="0447a05"/>法性。由覺法性故，任運增進，寂照雙流，名之爲佛，堪任度脫一切衆生。</note>菩薩如是觀察
<lb ed="X" n="0479a18"/><lb ed="R014" n="0447a06"/>了知<anchor xml:id="nkr_note_add_0479a1801" n="0479a1801"/><anchor xml:id="beg0479a1801" n="0479a1801"/>已<anchor xml:id="end0479a1801"/>，倍於正法，勤求脩習。日夜唯願聞法、喜法、樂
<lb ed="X" n="0479a19"/><lb ed="R014" n="0447a07"/>法、依法、隨法、解法、順法、到法、住法、行法。菩薩如是勤
<lb ed="X" n="0479a20"/><lb ed="R014" n="0447a08"/>求佛法，所有珍財皆無恡惜，不見有物難得可重，但
<lb ed="X" n="0479a21"/><lb ed="R014" n="0447a09"/>於能說法人生難遭想，故內外財無不能捨，無有恭
<lb ed="X" n="0479a22"/><lb ed="R014" n="0447a10"/>敬而不能行，無有憍慢而不能捨，無有承事而不能
<lb ed="X" n="0479a23"/><lb ed="R014" n="0447a11"/>作，無有勤苦而不能受生。若聞一句未聞之法，心生
<lb ed="X" n="0479a24"/><lb ed="R014" n="0447a12"/>歡喜，勝得三千大千世界滿中七寶<note place="inline">及輪王位、帝釋位、梵王位。若有
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0479b" n="0479b"/>
<lb ed="X" n="0479b01"/><lb ed="R014" n="0447a13"/>人言：我有一句未聞法，能淨菩薩行，若入七仞火坑云云</note>。如是求法，如其所聞觀
<lb ed="X" n="0479b02"/><lb ed="R014" n="0447a14"/>察脩行，乃至於空閑處作是思惟，如說脩行乃得佛
<lb ed="X" n="0479b03"/><lb ed="R014" n="0447a15"/>法，非但口言而可淸淨<note place="inline">此後說得四禪八定云云</note>。婆沙論云：多聞
<lb ed="X" n="0479b04"/><lb ed="R014" n="0447a16"/>能知法，多聞能離罪，多聞捨無義，多聞得涅槃。智論
<lb ed="X" n="0479b05"/><lb ed="R014" n="0447a17"/>說：多聞無慧，有慧無聞皆不知實相，有慧多聞方知
<lb ed="X" n="0479b06"/><lb ed="R014" n="0447a18"/>實相，無聞無慧是人中牛。上說心地開通是頓悟，卽
<lb ed="X" n="0479b07"/><lb ed="R014" n="0447b01"/>有慧也。故今云脩假多聞，明漸脩之門也。又相傳路
<lb ed="X" n="0479b08"/><lb ed="R014" n="0447b02"/>逢羅刹之事，且是多聞之益<note place="inline">勤聞第一方云云</note>。華嚴？問明品
<lb ed="X" n="0479b09"/><lb ed="R014" n="0447b03"/>云：非但以多聞，能入如來法者，此明不斷煩惱之失，
<lb ed="X" n="0479b10"/><lb ed="R014" n="0447b04"/>非毀多聞。言非但者，意使隨聞而脩也。故孔子入大
<lb ed="X" n="0479b11"/><lb ed="R014" n="0447b05"/>廟，每事問</p>
<lb ed="X" n="0479b12"/><lb ed="R014" n="0447b06"/><p xml:id="pX09p0479b1201">疏故復行詣下，正明漸脩也。言故復者，前次心地開
<lb ed="X" n="0479b13"/><lb ed="R014" n="0447b07"/>通，義天朗曜，然由成佛之因，假多聞之故，復須行詣
<lb ed="X" n="0479b14"/><lb ed="R014" n="0447b08"/>等也。行詣百城者，是巡國邑，參善知識，求學法門也。
<lb ed="X" n="0479b15"/><lb ed="R014" n="0447b09"/>行詣之言，是淨名經中佛遣使問疾之語，一一云：汝
<lb ed="X" n="0479b16"/><lb ed="R014" n="0447b10"/>行詣維摩詰問疾。今務在用經典正文，兼<g ref="#CB08557">啚</g>對下坐
<lb ed="X" n="0479b17"/><lb ed="R014" n="0447b11"/>探之言也。百城者，卽華嚴經善財童子展轉南行，求
<lb ed="X" n="0479b18"/><lb ed="R014" n="0447b12"/>善知識，經一百一十城，今但取大數矣。言坐探藉者，
<lb ed="X" n="0479b19"/><lb ed="R014" n="0447b13"/>問道求法，卽行披覽典敎，理然是坐，亦意在以行坐
<lb ed="X" n="0479b20"/><lb ed="R014" n="0447b14"/>爲對也。宗密比所遇釋門中典藉，未有不探討披覽。
<lb ed="X" n="0479b21"/><lb ed="R014" n="0447b15"/>且終南智炬寺，誓不下山遍轉藏經，三年願畢，方下
<lb ed="X" n="0479b22"/><lb ed="R014" n="0447b16"/>山。或京城，或城外雲居、草堂、豐德等寺，皆是尋討聖
<lb ed="X" n="0479b23"/><lb ed="R014" n="0447b17"/>敎。餘隨處隨時，不可具記。自年十七、八，乃至今垂半
<lb ed="X" n="0479b24"/><lb ed="R014" n="0447b18"/>百，未曾斷絕，故云探群藉也。</p>
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0479c" n="0479c"/>
<lb ed="X" n="0479c01"/><lb ed="R014" n="0448a01"/><p xml:id="pX09p0479c0101">疏講雖下。五、宗師忍可也。講濫泰者，古來相傳有蒲
<lb ed="X" n="0479c02"/><lb ed="R014" n="0448a02"/>州不聽泰，溜州半遍沼，彼是聰慧上德不聽而講，餘
<lb ed="X" n="0479c03"/><lb ed="R014" n="0448a03"/>是遇末之流，宿生有小緣種，披尋華嚴章疏薄見端
<lb ed="X" n="0479c04"/><lb ed="R014" n="0448a04"/>倪，未見疏主承稟之時，在襄州東都先<anchor xml:id="nkr_note_add_0479c0401" n="0479c0401"/><anchor xml:id="beg0479c0401" n="0479c0401"/>已<anchor xml:id="end0479c0401"/>輙講兩遍，
<lb ed="X" n="0479c05"/><lb ed="R014" n="0448a05"/>事迹似於古德而賢愚不齊，故云濫也。而云雖者，明
<lb ed="X" n="0479c06"/><lb ed="R014" n="0448a06"/>在稟承復非不聽而<anchor xml:id="nkr_note_add_0479c0601" n="0479c0601"/><anchor xml:id="beg0479c0601" n="0479c0601"/>已<anchor xml:id="end0479c0601"/>，故次云學且師安也。謂元和
<lb ed="X" n="0479c07"/><lb ed="R014" n="0448a07"/>五年於襄州初講一遍，六年於東都再講<note place="inline">事迹具在上疏主狀
<lb ed="X" n="0479c08"/><lb ed="R014" n="0448a08"/>中所述，可依叙之</note>，然後入上都親事疏主，數年請益，初二年
<lb ed="X" n="0479c09"/><lb ed="R014" n="0448a09"/>間晝夜不離，後雖於諸寺講傳，每月長兩上聽受菩
<lb ed="X" n="0479c10"/><lb ed="R014" n="0448a10"/>提心戒乃至無量法門，有疑則往來諮問不絕。言師
<lb ed="X" n="0479c11"/><lb ed="R014" n="0448a11"/>安者，卽道安法師，當代之日天下所宗，自後時人皆
<lb ed="X" n="0479c12"/><lb ed="R014" n="0448a12"/>云：學不師安，義不堪難。</p><p xml:id="pX09p0479c1210" cb:place="inline">△疏叨沐猶吾之納者，在東
<lb ed="X" n="0479c13"/><lb ed="R014" n="0448a13"/>都日，因講次，有門人太泰斷臂慶法，留守鄭餘慶相
<lb ed="X" n="0479c14"/><lb ed="R014" n="0448a14"/>公申上中書取裁。緣文狀中云是華嚴門下，慮宰相
<lb ed="X" n="0479c15"/><lb ed="R014" n="0448a15"/>尋問疏主虗實。疏主旣未委識，恐不招承，遂修狀具
<lb ed="X" n="0479c16"/><lb ed="R014" n="0448a16"/>述所領解二十卷，疏中關節、大部經文、品會血脉七
<lb ed="X" n="0479c17"/><lb ed="R014" n="0448a17"/>八紙來，差小師玄珪、智輝申上疏主，以明講非孟浪。
<lb ed="X" n="0479c18"/><lb ed="R014" n="0448a18"/>疏主連牋枇示云：得書領大敎旨趣，悽然心納矣。吾
<lb ed="X" n="0479c19"/><lb ed="R014" n="0448b01"/>自傳揚，或面言心受<note place="inline">親聽</note>，或展轉分照<note place="inline">於門下諸學士處聽得</note>，盈乎
<lb ed="X" n="0479c20"/><lb ed="R014" n="0448b02"/>畢城<note place="inline">新羅、渤海二國皆有此疏行</note>。然沖尼傾蓋，伯牙絕絃<note place="inline">皆古之賢人兩
<lb ed="X" n="0479c21"/><lb ed="R014" n="0448b03"/>心相見，知音之故事也。此意在後，故以然字隔</note>，亦籍形聲矣<note place="inline">意云：事難懸通道合，亦籍形聲。
<lb ed="X" n="0479c22"/><lb ed="R014" n="0448b04"/>汝未見吾形，未聞說法之聲，便領吾意，超於古也</note>。不面而傳，得旨繫表<note place="inline">意云：得大
<lb ed="X" n="0479c23"/><lb ed="R014" n="0448b05"/>敎深旨，出於繫象之外</note>。意猶吾心<note place="inline">猶者，似汝見解不異吾也</note>，未之有也<note place="inline">卽此是明
<lb ed="X" n="0479c24"/><lb ed="R014" n="0448b06"/>超古之詞</note>。釋曰：今言叨沐等者，是此書中語意。以書中云
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0480a" n="0480a"/>
<lb ed="X" n="0480a01"/><lb ed="R014" n="0448b07"/>意猶吾心，及云悽然心納，故今云爾。叨沐之言，是自
<lb ed="X" n="0480a02"/><lb ed="R014" n="0448b08"/>叙下情叨濫，蒙此印許耳。</p><p xml:id="pX09p0480a0211" cb:place="inline">△疏謬當眞子之印者。卽
<lb ed="X" n="0480a03"/><lb ed="R014" n="0448b09"/>疏主書次前云：非憑聖力，必籍宿因，當自慰耳。轉輪
<lb ed="X" n="0480a04"/><lb ed="R014" n="0448b10"/>眞子，可以喩也。釋曰：謬當者，亦是自叙淺劣，非其分
<lb ed="X" n="0480a05"/><lb ed="R014" n="0448b11"/>也。虗謬當斯語矣。轉輪眞子，卽大經擧喩說十地菩
<lb ed="X" n="0480a06"/><lb ed="R014" n="0448b12"/>薩受位。轉輪聖王有一千子，其中取嫡夫人生年最
<lb ed="X" n="0480a07"/><lb ed="R014" n="0448b13"/>大者一人，方受灌頂，紹輪王位。疏主今用此事。言轉
<lb ed="X" n="0480a08"/><lb ed="R014" n="0448b14"/>輪者，約喩卽轉輪王之位，約法卽紹繼轉法輪之位。
<lb ed="X" n="0480a09"/><lb ed="R014" n="0448b15"/>如禪宗祖代相傳，一人繼嫡矣。言眞子者，卽如嫡夫
<lb ed="X" n="0480a10"/><lb ed="R014" n="0448b16"/>人所生也。印者，卽書末云：儻得一面印，所懸解復何
<lb ed="X" n="0480a11"/><lb ed="R014" n="0448b17"/>加焉？如忽緣阻，但當心契玄極，豈山河形聲所能隔
<lb ed="X" n="0480a12"/><lb ed="R014" n="0448b18"/>哉？</p>
<lb ed="X" n="0480a13"/><lb ed="R014" n="0449a01"/><p xml:id="pX09p0480a1301">疏：再逢親友下，三、造疏之意也。於中三：一、發心弘法；
<lb ed="X" n="0480a14"/><lb ed="R014" n="0449a02"/>二、且製諸疏；三、正述本意。今初也。再逢親友者，有其
<lb ed="X" n="0480a15"/><lb ed="R014" n="0449a03"/>二意：一者、初<anchor xml:id="nkr_note_add_0480a1501" n="0480a1501"/><anchor xml:id="beg0480a1501" n="0480a1501"/>已<anchor xml:id="end0480a1501"/>遇遂州和尙稟受禪門，今又逢疏主
<lb ed="X" n="0480a16"/><lb ed="R014" n="0449a04"/>和尙，卽是再也。二者、二師皆是再逢，以一聞便悟，決
<lb ed="X" n="0480a17"/><lb ed="R014" n="0449a05"/>知宿世<anchor xml:id="nkr_note_add_0480a1701" n="0480a1701"/><anchor xml:id="beg0480a1701" n="0480a1701"/>已<anchor xml:id="end0480a1701"/>逢，故云再也。此同法華？五百弟子授記品
<lb ed="X" n="0480a18"/><lb ed="R014" n="0449a06"/>說繫珠喩，領解得記。經云：譬如有人至親友家，醉酒
<lb ed="X" n="0480a19"/><lb ed="R014" n="0449a07"/>而臥。是時親友官事當行，以無價寶珠繫其衣裏，與
<lb ed="X" n="0480a20"/><lb ed="R014" n="0449a08"/>之而去。其人醉臥，都不覺知，起<anchor xml:id="nkr_note_add_0480a2001" n="0480a2001"/><anchor xml:id="beg0480a2001" n="0480a2001"/>已<anchor xml:id="end0480a2001"/>遊行，到於他國，爲
<lb ed="X" n="0480a21"/><lb ed="R014" n="0449a09"/>衣食故，勤力求索，甚大艱難。若少有所得，便以爲足。
<lb ed="X" n="0480a22"/><lb ed="R014" n="0449a10"/>於後親友會遇見之，而作是言：咄哉！丈夫！何爲衣食
<lb ed="X" n="0480a23"/><lb ed="R014" n="0449a11"/>乃至如是？我昔欲令汝得安樂，五欲自恣，於某年月
<lb ed="X" n="0480a24"/><lb ed="R014" n="0449a12"/>日以無價寶珠繫汝衣裏，今故現在。而汝不知，勤苦
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0480b" n="0480b"/>
<lb ed="X" n="0480b01"/><lb ed="R014" n="0449a13"/>憂惱，以求自活，甚爲癡也。汝今可以此寶貿易所須，
<lb ed="X" n="0480b02"/><lb ed="R014" n="0449a14"/>常可如意，無所乏短。下法合，可知。釋此繫珠，有其二
<lb ed="X" n="0480b03"/><lb ed="R014" n="0449a15"/>意，在別卷中。然此人蒙親友繫珠之時，<anchor xml:id="nkr_note_add_0480b0301" n="0480b0301"/><anchor xml:id="beg0480b0301" n="0480b0301"/>已<anchor xml:id="end0480b0301"/>是初逢，故
<lb ed="X" n="0480b04"/><lb ed="R014" n="0449a16"/>於後親友見之，而作是言等，是再逢也。余亦如此。以
<lb ed="X" n="0480b05"/><lb ed="R014" n="0449a17"/>今現事驗於昔因，定知宿世曾聞遂州和尙及疏主
<lb ed="X" n="0480b06"/><lb ed="R014" n="0449a18"/>言敎，所以今生聞之卽解，故云再逢矣。</p><p xml:id="pX09p0480b0616" cb:place="inline">△疏：彌感佛
<lb ed="X" n="0480b07"/><lb ed="R014" n="0449b01"/>恩者，彌是轉深之義。謂未悟禪門，未講華嚴<anchor xml:id="nkr_note_add_0480b0701" n="0480b0701"/><anchor xml:id="beg0480b0701" n="0480b0701"/>已<anchor xml:id="end0480b0701"/>前，或
<lb ed="X" n="0480b08"/><lb ed="R014" n="0449b02"/>因轉讀，或因聽聞。每見經文說諸佛恩深，又自慶聞
<lb ed="X" n="0480b09"/><lb ed="R014" n="0449b03"/>法<anchor xml:id="nkr_note_add_0480b0901" n="0480b0901"/><anchor xml:id="beg0480b0901" n="0480b0901"/>已<anchor xml:id="end0480b0901"/>感佛恩。今因了悟自心，講華嚴宗部，深見諸佛
<lb ed="X" n="0480b10"/><lb ed="R014" n="0449b04"/>菩薩多劫苦行、弘護大法、哀愍衆生之迹，又悟大敎
<lb ed="X" n="0480b11"/><lb ed="R014" n="0449b05"/>義味無邊。若非釋迦降迹出現，演說此門，而我由何
<lb ed="X" n="0480b12"/><lb ed="R014" n="0449b06"/>得至此地？故所感恩，彌<anchor xml:id="nkr_note_orig_0480001" n="0480001"/>勒深彌厚。</p><p xml:id="pX09p0480b1214" cb:place="inline">△疏久慨孤貧，將
<lb ed="X" n="0480b13"/><lb ed="R014" n="0449b07"/>陳法施下，皆是報佛恩之事。故智論云：假使頂戴經
<lb ed="X" n="0480b14"/><lb ed="R014" n="0449b08"/>塵劫身爲床座遍三千若不傳法化衆生畢竟無能
<lb ed="X" n="0480b15"/><lb ed="R014" n="0449b09"/>報恩者。慨者，是無聲之歎。孤貧者，華嚴三地經云：菩
<lb ed="X" n="0480b16"/><lb ed="R014" n="0449b10"/>薩見如來智慧有大利益，有爲過患，卽於衆生起十
<lb ed="X" n="0480b17"/><lb ed="R014" n="0449b11"/>種哀愍心。所謂：見諸衆生孤獨無依，生哀愍心。<note place="inline">世謂少而
<lb ed="X" n="0480b18"/><lb ed="R014" n="0449b12"/>無父曰孤，老而無子曰獨。今衆生上遠諸佛慈尊，故孤；下不利生，旣無弟子，故獨。更何所依？</note>見諸
<lb ed="X" n="0480b19"/><lb ed="R014" n="0449b13"/>衆生貧窮困乏，生哀愍心。<note place="inline">無福慧，故貧窮；<anchor xml:id="nkr_note_add_0480b1901" n="0480b1901"/><anchor xml:id="beg0480b1901" n="0480b1901"/>已<anchor xml:id="end0480b1901"/>得無厭，故困乏。又不能少欲而乃
<lb ed="X" n="0480b20"/><lb ed="R014" n="0449b14"/>更求，故困；不能知足，故乏。</note>又五地云：此菩薩作是念：此諸衆生受
<lb ed="X" n="0480b21"/><lb ed="R014" n="0449b15"/>如是苦，孤窮困迫，無救無依。<note place="inline">又不得一卽一切爲孤，一中不得含一切爲貧。</note></p>
<lb ed="X" n="0480b22"/><lb ed="R014" n="0449b16"/><p xml:id="pX09p0480b2201">△疏：將陳法施者，將猶欲也。陳者，設陳之謂也。法施
<lb ed="X" n="0480b23"/><lb ed="R014" n="0449b17"/>者，運淸淨心，無希名利之垢。以法施他，故名法施。菩
<lb ed="X" n="0480b24"/><lb ed="R014" n="0449b18"/>薩戒序云：財、法二施，等無差別。又大法炬陀羅尼經
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0480c" n="0480c"/>
<lb ed="X" n="0480c01"/><lb ed="R014" n="0450a01"/>云：譬如商家，以少財求利，歲月漸增，庫藏充實，拯濟
<lb ed="X" n="0480c02"/><lb ed="R014" n="0450a02"/>多人。若不商販，財利不增。後値飢荒，喪失家業。彼說
<lb ed="X" n="0480c03"/><lb ed="R014" n="0450a03"/>法者，且復如是。應常宣說，不得休懈。若常說法，法則
<lb ed="X" n="0480c04"/><lb ed="R014" n="0450a04"/>增長，利益人天。若不宣說，法則衰終。<note place="inline">然財、法二施，有三不同：一、財施
<lb ed="X" n="0480c05"/><lb ed="R014" n="0450a05"/>施多則盡，法施施多唯增；二、財施世間果報，法施出世功德；三、財施成就色身，法施成就法身。</note>又云：
<lb ed="X" n="0480c06"/><lb ed="R014" n="0450a06"/>淨名經：<note place="inline">多取意引，不具寫文。</note>佛命長者子善德問疾。善德白佛：
<lb ed="X" n="0480c07"/><lb ed="R014" n="0450a07"/>我不堪任。便自說：昔於父舍設大施會，供養一切沙
<lb ed="X" n="0480c08"/><lb ed="R014" n="0450a08"/>門、婆羅門、外道、貧窮、下賤、孤獨、乞人。期滿七日，時維
<lb ed="X" n="0480c09"/><lb ed="R014" n="0450a09"/>摩詰入會云：夫大施會，不當如汝所設，當爲法施之
<lb ed="X" n="0480c10"/><lb ed="R014" n="0450a10"/>會。何用是財施會爲？法施會者，無前無後，一時供養
<lb ed="X" n="0480c11"/><lb ed="R014" n="0450a11"/>一切衆生。是名法施之會。何謂也？謂以菩提起於慈
<lb ed="X" n="0480c12"/><lb ed="R014" n="0450a12"/>心，乃至是爲法施之會。若菩薩住是法施會者，爲大
<lb ed="X" n="0480c13"/><lb ed="R014" n="0450a13"/>施主，亦爲一切世間福田。</p>
<lb ed="X" n="0480c14"/><lb ed="R014" n="0450a14"/><p xml:id="pX09p0480c1401">疏採集等者。二、明且造諸疏，卽顯前法施之事也。著
<lb ed="X" n="0480c15"/><lb ed="R014" n="0450a15"/>述名敎，以訓後來，令佛種不斷故。採集般若者。由見
<lb ed="X" n="0480c16"/><lb ed="R014" n="0450a16"/>般若破相，是諸佛母，祖師深讚，遂以元和十四年於
<lb ed="X" n="0480c17"/><lb ed="R014" n="0450a17"/><name role="" type="person">興福寺</name>採集無著、天親二論，大雲等疏，肇公等注，纂
<lb ed="X" n="0480c18"/><lb ed="R014" n="0450a18"/>其要妙，以釋金剛般若經也。勒成疏一卷，鈔一卷。</p><p xml:id="pX09p0480c1820" cb:place="inline">△
<lb ed="X" n="0480c19"/><lb ed="R014" n="0450b01"/>綸貫華嚴者。由見華嚴稱性之法，恢廓宏遠，實可宗
<lb ed="X" n="0480c20"/><lb ed="R014" n="0450b02"/>承。但以文富義博，後學者難見涯畔，疏鈔浩大，迷
<lb ed="X" n="0480c21"/><lb ed="R014" n="0450b03"/>於經意，致令後輩輕於大經。云講華嚴、涅槃者，但是
<lb ed="X" n="0480c22"/><lb ed="R014" n="0450b04"/>轉經之流，或云卷經之輩。故長慶二年，於南山豐德
<lb ed="X" n="0480c23"/><lb ed="R014" n="0450b05"/>寺，以疏中關節綸次，貫於一部經文，令講者剋意記
<lb ed="X" n="0480c24"/><lb ed="R014" n="0450b06"/>持經文，以將釋於此疏，勒成五卷，題云華嚴綸貫。</p><p xml:id="pX09p0480c2420" cb:place="inline">△
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0481a" n="0481a"/>
<lb ed="X" n="0481a01"/><lb ed="R014" n="0450b07"/>提挈毗尼者。因遍討大毗尼藏、五部律等，又聽四分
<lb ed="X" n="0481a02"/><lb ed="R014" n="0450b08"/>新章，見律文繁廣，事數重疊，或是天竺風俗之事，不
<lb ed="X" n="0481a03"/><lb ed="R014" n="0450b09"/>關此方，傳者騁於重重句數，致令脩持者不知剋實
<lb ed="X" n="0481a04"/><lb ed="R014" n="0450b10"/>要用之處。遂以長慶三年夏，於豐德寺，因聽次採集
<lb ed="X" n="0481a05"/><lb ed="R014" n="0450b11"/>律文、疏文、行人、要行用者，提擧纂出，接引道流，勒成
<lb ed="X" n="0481a06"/><lb ed="R014" n="0450b12"/>三卷。</p><p xml:id="pX09p0481a0603" cb:place="inline">△發明唯識者。然唯識宗旨，釋敎之綱，諸論浩
<lb ed="X" n="0481a07"/><lb ed="R014" n="0450b13"/>澣，諸師差別，致使學者但於部帙句偈熟尋唯識之
<lb ed="X" n="0481a08"/><lb ed="R014" n="0450b14"/>名言，不就自心尋伺諸法唯是我心識之行相。遂以
<lb ed="X" n="0481a09"/><lb ed="R014" n="0450b15"/>元和十四年冬至十五年春，於上都興福、保壽等寺，
<lb ed="X" n="0481a10"/><lb ed="R014" n="0450b16"/>採掇大論、大疏、精純正義，以釋三十本頌，勒成兩卷，
<lb ed="X" n="0481a11"/><lb ed="R014" n="0450b17"/>顯發彰明唯識宗趣，令人易見諸法唯是自心之義
<lb ed="X" n="0481a12"/><lb ed="R014" n="0450b18"/>理，故云發明唯識也。</p>
<lb ed="X" n="0481a13"/><lb ed="R014" n="0451a01"/><p xml:id="pX09p0481a1301">疏然醫方下。三、正述本意，意在圓覺也。於中，先擧喩，
<lb ed="X" n="0481a14"/><lb ed="R014" n="0451a02"/>後法合。喩中，如人有病，詣大醫家，但應求治自病之
<lb ed="X" n="0481a15"/><lb ed="R014" n="0451a03"/>方，買藥調合，不可見他千卷、萬卷方書，且貪從頭尋
<lb ed="X" n="0481a16"/><lb ed="R014" n="0451a04"/>讀辨別。若如此者，讀未遍而病增身死。亦如人入海
<lb ed="X" n="0481a17"/><lb ed="R014" n="0451a05"/>採無價珠，而大海之中珍寶無量，若見之卽取，聞名
<lb ed="X" n="0481a18"/><lb ed="R014" n="0451a06"/>卽尋，則終身白首，死於海中，何日得歸閻浮以濟貧
<lb ed="X" n="0481a19"/><lb ed="R014" n="0451a07"/>乏？但應求摩尼珠，得卽持歸，自然千珍、萬寶要卽充
<lb ed="X" n="0481a20"/><lb ed="R014" n="0451a08"/>足。所以者何？摩尼，梵語，此云如意。意中所要財寶、衣
<lb ed="X" n="0481a21"/><lb ed="R014" n="0451a09"/>服、飮食種種之物，此珠卽能出之。如意而得，故云如
<lb ed="X" n="0481a22"/><lb ed="R014" n="0451a10"/>意。</p><p xml:id="pX09p0481a2202" cb:place="inline">▲疏觀夫下，法合也。將欲弘闡法門，簡其要妙，圓
<lb ed="X" n="0481a23"/><lb ed="R014" n="0451a11"/>通了義，莫尙華嚴。西域、此方，古今三藏大德，皆判爲
<lb ed="X" n="0481a24"/><lb ed="R014" n="0451a12"/>最，具如彼疏懸談所叙。然且部帙浩瀚，義理縱橫，初
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0481b" n="0481b"/>
<lb ed="X" n="0481b01"/><lb ed="R014" n="0451a13"/>心之流，造次難入。如大海中一切珍寶，不可總求，卽
<lb ed="X" n="0481b02"/><lb ed="R014" n="0451a14"/>不如此經一部道頓入。會相歸性，泯念全眞，影像亦
<lb ed="X" n="0481b03"/><lb ed="R014" n="0451a15"/>空，覺所顯發。覺圓明故，煩惱氷銷；妙用神功，一生可
<lb ed="X" n="0481b04"/><lb ed="R014" n="0451a16"/>獲。故前云海中先求如意。文富者，八十卷也。義博者，
<lb ed="X" n="0481b05"/><lb ed="R014" n="0451a17"/>五周因果、五敎、十玄。誠者，實也。讓者，推讓。雜華者，涅
<lb ed="X" n="0481b06"/><lb ed="R014" n="0451a18"/>槃等經。指華嚴爲雜華經，謂萬行感果，如天地所生
<lb ed="X" n="0481b07"/><lb ed="R014" n="0451b01"/>一切諸華；萬德嚴身，如金玉、繒綵一切諸華。故云雜
<lb ed="X" n="0481b08"/><lb ed="R014" n="0451b02"/>也。意言：若約文義富博，誠知不及華嚴；若取指示覺
<lb ed="X" n="0481b09"/><lb ed="R014" n="0451b03"/>心之體，以投頓悟初機，卽不如圓覺。故若留心，偏願
<lb ed="X" n="0481b10"/><lb ed="R014" n="0451b04"/>弘此，是其本意矣。</p>
<lb ed="X" n="0481b11"/><lb ed="R014" n="0451b05"/><p xml:id="pX09p0481b1101">疏，故參詳諸論，反復百家，以利其器，方爲疏解者，第
<lb ed="X" n="0481b12"/><lb ed="R014" n="0451b06"/>四、正製此經疏也。根本始自元和十一年春，於南山
<lb ed="X" n="0481b13"/><lb ed="R014" n="0451b07"/>智炬寺下筆科判，及搜檢四家疏義，集爲兩卷，私記
<lb ed="X" n="0481b14"/><lb ed="R014" n="0451b08"/>撿之，以評經文，被於學禪之輩。中間至長慶二年，於
<lb ed="X" n="0481b15"/><lb ed="R014" n="0451b09"/><name role="" type="person">草堂寺</name>再<anchor xml:id="nkr_note_orig_0481001" n="0481001"/>修爲疏，幷開數十段章門，至三年秋冬，方
<lb ed="X" n="0481b16"/><lb ed="R014" n="0451b10"/>得終畢。言諸論者，起信、唯識、寶性、佛性、中觀、諸攝<note place="inline">攝大
<lb ed="X" n="0481b17"/><lb ed="R014" n="0451b11"/>乘論自有數本</note>、智度、瑜伽也。</p><p xml:id="pX09p0481b1712" cb:place="inline">△言百家者，諸家章疏，及諸觀
<lb ed="X" n="0481b18"/><lb ed="R014" n="0451b12"/>門，箴論讚頌，諸所述作，建宗立義等文卷也。<note place="inline">儒流中言通目
<lb ed="X" n="0481b19"/><lb ed="R014" n="0451b13"/>一切諸雜經書，史云百家，今亦順彼爲文字。</note>當途要者，無不遍尋。言參詳
<lb ed="X" n="0481b20"/><lb ed="R014" n="0451b14"/>及反復者，集之對之，對此詳彼，翻覆再三，研味宗趣，
<lb ed="X" n="0481b21"/><lb ed="R014" n="0451b15"/>審度得失，如南容三復白珪之例也。白珪者，毛詩云：
<lb ed="X" n="0481b22"/><lb ed="R014" n="0451b16"/>白珪之玷，尙可磨也。斯言之玷，不可爲也。南容讀詩
<lb ed="X" n="0481b23"/><lb ed="R014" n="0451b17"/>至此，再三反復，指示其心，使愼言也。以利其器者，論
<lb ed="X" n="0481b24"/><lb ed="R014" n="0451b18"/>語云：工欲善其事，必先利其器。此明欲造圓覺疏，故
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0481c" n="0481c"/>
<lb ed="X" n="0481c01"/><lb ed="R014" n="0452a01"/>十數年來，先習諸敎，以利其智，方製</p>
<lb ed="X" n="0481c02"/><lb ed="R014" n="0452a02"/><p xml:id="pX09p0481c0201">疏冥心聖旨下，五、明疏之宗趣分齊也。於中，初二句
<lb ed="X" n="0481c03"/><lb ed="R014" n="0452a03"/>標意。冥心聖旨者，全忘<anchor xml:id="nkr_note_add_0481c0301" n="0481c0301"/><anchor xml:id="beg0481c0301" n="0481c0301"/>己<anchor xml:id="end0481c0301"/>情，以合佛意也。極思研精
<lb ed="X" n="0481c04"/><lb ed="R014" n="0452a04"/>者，極其智思，研磨精鍊，遂得文無重疊，義無繁雜，廣
<lb ed="X" n="0481c05"/><lb ed="R014" n="0452a05"/>而不剩，略而不闕也。然其文勢，卽李林甫製禮記月
<lb ed="X" n="0481c06"/><lb ed="R014" n="0452a06"/>令序云：臣等虔奉綸旨，極思研精，愧無演暢之能，謬
<lb ed="X" n="0481c07"/><lb ed="R014" n="0452a07"/>承討論之寄。次二句云義備性相，禪兼南北者，正明
<lb ed="X" n="0481c08"/><lb ed="R014" n="0452a08"/>義之分齊。性相者，兩宗經論中義門也。南北者，兩宗
<lb ed="X" n="0481c09"/><lb ed="R014" n="0452a09"/>禪中妙旨也。初四章及淸淨慧章，洞徹南宗頓門。三
<lb ed="X" n="0481c10"/><lb ed="R014" n="0452a10"/>觀諸輪道場，加行周備，北宗漸次觀門。所立章門二
<lb ed="X" n="0481c11"/><lb ed="R014" n="0452a11"/>十餘科，多歷五敎，故具性相也。次後四句明其利益，
<lb ed="X" n="0481c12"/><lb ed="R014" n="0452a12"/>云：使遊刃之士，無假傍求，博習經論，遊智刃於法敎
<lb ed="X" n="0481c13"/><lb ed="R014" n="0452a13"/>之人。解此自通諸部，不假事須旁求諸家所述。<note place="inline">旁求之文，
<lb ed="X" n="0481c14"/><lb ed="R014" n="0452a14"/>卽尙書序云：旁求儒雅，以闡大猷。今借彼二字耳。</note>此則爲學者自然曰益也。
<lb ed="X" n="0481c15"/><lb ed="R014" n="0452a15"/>遊刃之言，卽肇公讚秦主云：遊刃萬機，弘道終日。反
<lb ed="X" n="0481c16"/><lb ed="R014" n="0452a16"/>照之徒，不看他面者，修禪參道之者，有用心疑於頓
<lb ed="X" n="0481c17"/><lb ed="R014" n="0452a17"/>漸及諸意趣，不假更看他面，別覓一句一解。但解此
<lb ed="X" n="0481c18"/><lb ed="R014" n="0452a18"/>疏，自然諸還源，內照心性之謂也。後一句斯其忠矣
<lb ed="X" n="0481c19"/><lb ed="R014" n="0452b01"/>者，結疏文之宗意也。</p>
<lb ed="X" n="0481c20"/><lb ed="R014" n="0452b02"/><p xml:id="pX09p0481c2001">疏大者下，大文第四、判顯也。於中若是久講，文、義精
<lb ed="X" n="0481c21"/><lb ed="R014" n="0452b03"/>熟，又乍到一方，要發揚經題者，卽於此中作兩門釋：
<lb ed="X" n="0481c22"/><lb ed="R014" n="0452b04"/>初且叙義，後始銷文。懸叙法、義者，與疏下文釋題亦
<lb ed="X" n="0481c23"/><lb ed="R014" n="0452b05"/>同。但此中撮略分明，易可懸叙，具在別卷，可撿叙之。
<lb ed="X" n="0481c24"/><lb ed="R014" n="0452b06"/>若是初講，不能懸記文、義，卽便銷文亦得。雖便銷文，
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0482a" n="0482a"/>
<lb ed="X" n="0482a01"/><lb ed="R014" n="0452b07"/>且略配，謂覺字正是法體，卽知覺靈心也。大、方、廣、圓
<lb ed="X" n="0482a02"/><lb ed="R014" n="0452b08"/>是義，謂此覺心體大而用廣，理方而義圓。體大，卽疏
<lb ed="X" n="0482a03"/><lb ed="R014" n="0452b09"/>中絕諸邊量也。諸字通於邊量而字，謂此覺體絕於
<lb ed="X" n="0482a04"/><lb ed="R014" n="0452b10"/>空、有、斷、常、凡、聖、心、境等二邊，又絕待故，亦非中邊，又
<lb ed="X" n="0482a05"/><lb ed="R014" n="0452b11"/>無內、外、中間之邊，又十方無有邊<anchor xml:id="nkr_note_orig_0482001" n="0482001"/>表際畔，邊有多類，
<lb ed="X" n="0482a06"/><lb ed="R014" n="0452b12"/>故云諸也。又非大、小、廣、狹分量，亦非多、少數量，無有
<lb ed="X" n="0482a07"/><lb ed="R014" n="0452b13"/>量<anchor xml:id="nkr_note_add_0482a0701" n="0482a0701"/><anchor xml:id="beg0482a0701" n="0482a0701"/>已<anchor xml:id="end0482a0701"/>過量，又非數量、比量可及。故華嚴云：世間諸因
<lb ed="X" n="0482a08"/><lb ed="R014" n="0452b14"/>量求過不可量<anchor xml:id="nkr_note_orig_0482002" n="0482002"/>得亦有多。故亦云諸也。正者，釋方字，
<lb ed="X" n="0482a09"/><lb ed="R014" n="0452b15"/>卽理方也。理是道理，方者是正。正是不偏不邪之義，
<lb ed="X" n="0482a10"/><lb ed="R014" n="0452b16"/>不偏揀小乘，不邪揀外道。含容者，釋廣字。此覺性本
<lb ed="X" n="0482a11"/><lb ed="R014" n="0452b17"/>有恒沙用，一一含攝無量無邊功能，能生世、出世間
<lb ed="X" n="0482a12"/><lb ed="R014" n="0452b18"/>諸善因果，對境應機，無有休息，無有窮盡，故云含容
<lb ed="X" n="0482a13"/><lb ed="R014" n="0453a01"/>也。德無不周者，義圓也。然上三字是別，謂如次是
<lb ed="X" n="0482a14"/><lb ed="R014" n="0453a02"/>體、相、用之三大；圓字是總，總三大之德，故云圓也。故
<lb ed="X" n="0482a15"/><lb ed="R014" n="0453a03"/>云德無不周。准論中，眞心是法，三大是義。今圓字旣
<lb ed="X" n="0482a16"/><lb ed="R014" n="0453a04"/>總具三大之義，卽是義圓也。覺字是法，知覺覽<anchor xml:id="nkr_note_orig_0482003" n="0482003"/>照，了
<lb ed="X" n="0482a17"/><lb ed="R014" n="0453a05"/>了分明，故云靈源不昧；是自體有大智慧光明義，非
<lb ed="X" n="0482a18"/><lb ed="R014" n="0453a06"/>能覺、所覺，故云靈也。</p><p xml:id="pX09p0482a1809" cb:place="inline">△疏<anchor xml:id="nkr_note_orig_0482004" n="0482004"/>通指諸部者，應爲難云：脩
<lb ed="X" n="0482a19"/><lb ed="R014" n="0453a07"/>多羅與經，但唐、梵之文異。今雙置題目，豈非繁重？答：
<lb ed="X" n="0482a20"/><lb ed="R014" n="0453a08"/>上則通指諸部，下則唯目當經。對總難別，故非重也。
<lb ed="X" n="0482a21"/><lb ed="R014" n="0453a09"/>亦如大方等脩多羅王經，豈不且脩多羅王四字，是
<lb ed="X" n="0482a22"/><lb ed="R014" n="0453a10"/>對諸部歎其經耶？別難斯文者，意明此是諸經之中
<lb ed="X" n="0482a23"/><lb ed="R014" n="0453a11"/>了義經也。故下云：是十二部經淸淨眼目。故淸涼大
<lb ed="X" n="0482a24"/><lb ed="R014" n="0453a12"/>師述諸經了義云：大乘亦有了、不了。謂定說有三乘，
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0482b" n="0482b"/>
<lb ed="X" n="0482b01"/><lb ed="R014" n="0453a13"/>亦爲不了。會歸一極，無二，無三，無不成佛，方爲了義。
<lb ed="X" n="0482b02"/><lb ed="R014" n="0453a14"/>大寶積經亦云：宣說作業煩惱等事，名不了義。宣說
<lb ed="X" n="0482b03"/><lb ed="R014" n="0453a15"/>煩惱等盡，生死、涅槃無二等，方名了義。故涅槃、淨名、
<lb ed="X" n="0482b04"/><lb ed="R014" n="0453a16"/>寶積等，皆云依了義經，不依不了義也。貫穿義華者，
<lb ed="X" n="0482b05"/><lb ed="R014" n="0453a17"/>經有貫、攝二義，此是貫也。謂以文貫義，義則不遺。如
<lb ed="X" n="0482b06"/><lb ed="R014" n="0453a18"/>線貫華，華則不失。以之等者，釋攝義也。謂衆生背覺
<lb ed="X" n="0482b07"/><lb ed="R014" n="0453b01"/>緣塵，流浪漂溺。佛以聖道攝之，令返本還源，故云攝
<lb ed="X" n="0482b08"/><lb ed="R014" n="0453b02"/>也。故云等者，結歸題也。若先懸叙義門，至銷文處，卽
<lb ed="X" n="0482b09"/><lb ed="R014" n="0453b03"/>更略却一半，不得重釋也。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0482b10"/><lb ed="R014" n="0453b04"/><cb:div type="other"><cb:mulu type="其他" level="1">二歸敬請加</cb:mulu><p xml:id="pX09p0482b1001">疏歸命下，大文第二、歸敬請加也。文分爲六：初、一半
<lb ed="X" n="0482b11"/><lb ed="R014" n="0453b05"/>偈歸依三寶，二、有二句述所作事，三、有二句祈請加
<lb ed="X" n="0482b12"/><lb ed="R014" n="0453b06"/>護，四、有一偈述所護事，五、有二句益所爲機，六、有二
<lb ed="X" n="0482b13"/><lb ed="R014" n="0453b07"/>句機所獲益。今初，第一中歸命兩字顯能歸至誠；後
<lb ed="X" n="0482b14"/><lb ed="R014" n="0453b08"/>妙色身下，顯所歸勝妙。且初言歸者，是依投趣向義。
<lb ed="X" n="0482b15"/><lb ed="R014" n="0453b09"/>命者，總御諸根。一身之要，人之所重，莫不爲先。擧此
<lb ed="X" n="0482b16"/><lb ed="R014" n="0453b10"/>無二之命以奉無上之尊。又歸者，是還源義。衆生六
<lb ed="X" n="0482b17"/><lb ed="R014" n="0453b11"/>根從一心起，而背自一心，馳趣六塵。今擧命根，總攝
<lb ed="X" n="0482b18"/><lb ed="R014" n="0453b12"/>六情，還攝一心。一心卽三，一體三寶。然能歸之體必
<lb ed="X" n="0482b19"/><lb ed="R014" n="0453b13"/>具三業，欲顯諸佛有天眼、天耳、他心故。又圓滿三業
<lb ed="X" n="0482b20"/><lb ed="R014" n="0453b14"/>善故，成就三輪因故，或見、不聞處，聞、不見處。不見、聞
<lb ed="X" n="0482b21"/><lb ed="R014" n="0453b15"/>處，則身、語、意如次歸依；在見、聞處，則三業皆歸。今云
<lb ed="X" n="0482b22"/><lb ed="R014" n="0453b16"/>歸命，是意業最重故。</p><p xml:id="pX09p0482b2209" cb:place="inline">△疏妙色身下，所歸三寶也。三
<lb ed="X" n="0482b23"/><lb ed="R014" n="0453b17"/>各兩句，唯佛寶中少於兩字，以屬能歸故。今且總釋
<lb ed="X" n="0482b24"/><lb ed="R014" n="0453b18"/>三寶義後，始銷疏文。初中，然三寶有三種：一、住持，二、
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0482c" n="0482c"/>
<lb ed="X" n="0482c01"/><lb ed="R014" n="0454a01"/>別相，三、同體。皆可寶重生福之田。住持者，佛謂形像，
<lb ed="X" n="0482c02"/><lb ed="R014" n="0454a02"/>法謂竹帛、紙素、黃卷等，<note place="inline">其中名、句、文身，卽屬別相法寶也。</note>僧謂五衆。
<lb ed="X" n="0482c03"/><lb ed="R014" n="0454a03"/>二、別相者，佛則五敎不同。若不明識，何以置心歸依？
<lb ed="X" n="0482c04"/><lb ed="R014" n="0454a04"/>故約初成正覺以辨其相：一、小乘三十四心，斷結五
<lb ed="X" n="0482c05"/><lb ed="R014" n="0454a05"/>分，法身初圓，名成正覺。是實非化，卽丈六金容，便爲
<lb ed="X" n="0482c06"/><lb ed="R014" n="0454a06"/>佛也。始敎，則約化，八相示成；約報，十地行滿。四智創
<lb ed="X" n="0482c07"/><lb ed="R014" n="0454a07"/>圓，色究竟天，坐寶華王座，名曰始成正覺。約法身，則
<lb ed="X" n="0482c08"/><lb ed="R014" n="0454a08"/>所顯之理，障盡淸淨，卽三身佛也。終敎，則覺心初起。
<lb ed="X" n="0482c09"/><lb ed="R014" n="0454a09"/>心無初相爲始；無念而照，目之爲正。見心常住爲覺；
<lb ed="X" n="0482c10"/><lb ed="R014" n="0454a10"/>始、本不二爲成。<note place="inline">依起信所明也。</note>頓敎，則法身自覺，聖智無成、
<lb ed="X" n="0482c11"/><lb ed="R014" n="0454a11"/>不成。<note place="inline">楞伽意。</note>圓敎，則融三世間，眞、應無礙，遍無盡時、處，
<lb ed="X" n="0482c12"/><lb ed="R014" n="0454a12"/>念念初初，常成正覺，卽十身<name role="" type="person">毗盧遮那佛</name>也。法則五
<lb ed="X" n="0482c13"/><lb ed="R014" n="0454a13"/>敎及所詮之理、行、果也。僧則諸位菩薩、八輩上人。三、
<lb ed="X" n="0482c14"/><lb ed="R014" n="0454a14"/>同體者，有三說：一、直就本性說。性自靈覺，佛也；性本
<lb ed="X" n="0482c15"/><lb ed="R014" n="0454a15"/>寂滅，法也；性上本有恒沙德用，互不相違，亦不乖一
<lb ed="X" n="0482c16"/><lb ed="R014" n="0454a16"/>味淸淨性體，僧也。二、就觀行說。觀照，佛也。照故離識，
<lb ed="X" n="0482c17"/><lb ed="R014" n="0454a17"/>可以軌持，法也。在觀則萬行<anchor xml:id="nkr_note_add_0482c1701" n="0482c1701"/><anchor xml:id="beg0482c1701" n="0482c1701"/>已<anchor xml:id="end0482c1701"/>圓，念念自無乖諍，僧
<lb ed="X" n="0482c18"/><lb ed="R014" n="0454a18"/>也。三、就融通說。世出世間恒沙差別之法，盡託圓明
<lb ed="X" n="0482c19"/><lb ed="R014" n="0454b01"/>大覺而假現，一一無自體，故當體便是圓覺，則一切
<lb ed="X" n="0482c20"/><lb ed="R014" n="0454b02"/>皆佛也<note place="inline">如鏡現像，像皆是鏡</note>。所現諸法，一一寂滅，雖寂滅而不
<lb ed="X" n="0482c21"/><lb ed="R014" n="0454b03"/>壞相，性相不異，故一一相隨性而遍法界，性隨相而
<lb ed="X" n="0482c22"/><lb ed="R014" n="0454b04"/>千差盡，未來際性相無礙，究竟皆可軌持，法也。旣一
<lb ed="X" n="0482c23"/><lb ed="R014" n="0454b05"/>一事相皆隨性無礙，則一入一切入，一一包一切，一
<lb ed="X" n="0482c24"/><lb ed="R014" n="0454b06"/>切句一交參涉入，和合無違，凡聖一一皆然，僧也。次
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0483a" n="0483a"/>
<lb ed="X" n="0483a01"/><lb ed="R014" n="0454b07"/>下銷文。初云妙色身無礙辨才智者，所歸佛寶，三業
<lb ed="X" n="0483a02"/><lb ed="R014" n="0454b08"/>也。色身身業，辨才語業，智是意業，妙及無礙通於三
<lb ed="X" n="0483a03"/><lb ed="R014" n="0454b09"/>業<note place="inline">妙色妙辨才妙智故，無礙身無礙辨無礙智故也</note>。妙色身者，非色之色，方
<lb ed="X" n="0483a04"/><lb ed="R014" n="0454b10"/>爲妙色。故經云：若見諸相非相，卽見如來。華嚴云：色
<lb ed="X" n="0483a05"/><lb ed="R014" n="0454b11"/>身非是佛，音聲亦復然<note place="inline">以佛非色非聲故也</note>，亦不離色聲，見佛
<lb ed="X" n="0483a06"/><lb ed="R014" n="0454b12"/>神通力<note place="inline">妙色妙聲故</note>。勝鬘經云：如來妙色身，世間無與等，
<lb ed="X" n="0483a07"/><lb ed="R014" n="0454b13"/>無比不思議等。若以無礙辨色身者，如華嚴說，乃有
<lb ed="X" n="0483a08"/><lb ed="R014" n="0454b14"/>多種。今略擧四：一、大小無礙。謂一一根皆通法界，而
<lb ed="X" n="0483a09"/><lb ed="R014" n="0454b15"/>不壞諸根之性，又不雜諸根之相。二互用無礙，謂諸
<lb ed="X" n="0483a10"/><lb ed="R014" n="0454b16"/>根相作。三事理無礙，謂現色炳然而不礙擧體性空。
<lb ed="X" n="0483a11"/><lb ed="R014" n="0454b17"/>四應機無礙，謂圓迴之中身十方齊應，多機異感身
<lb ed="X" n="0483a12"/><lb ed="R014" n="0454b18"/>亦不分。無礙辨者，有四辨、七辨。四無礙辨者，一法無
<lb ed="X" n="0483a13"/><lb ed="R014" n="0455a01"/>礙辨，謂諸法自體。二義無礙辨，謂法上之義。三詞無
<lb ed="X" n="0483a14"/><lb ed="R014" n="0455a02"/>礙辨，謂得彼方言依彼詞句爲他說故。四樂說無礙
<lb ed="X" n="0483a15"/><lb ed="R014" n="0455a03"/>辨，於上三種智中隨他所喜種種義語樂說無盡故。
<lb ed="X" n="0483a16"/><lb ed="R014" n="0455a04"/>此四辨才初心卽習，九地成就、佛地究竟。言七辨者，
<lb ed="X" n="0483a17"/><lb ed="R014" n="0455a05"/>一捷、二迅、三應機、四無疎謬、五無斷盡、六豐義味、七
<lb ed="X" n="0483a18"/><lb ed="R014" n="0455a06"/>一切世間寂勝<note place="inline">七皆一一云辨</note>。若心妙字解者，如上引華嚴
<lb ed="X" n="0483a19"/><lb ed="R014" n="0455a07"/>中<anchor xml:id="nkr_note_add_0483a1901" n="0483a1901"/><anchor xml:id="beg0483a1901" n="0483a1901"/>已<anchor xml:id="end0483a1901"/>雙證身語之妙了。若直就華嚴宗，卽具十種圓
<lb ed="X" n="0483a20"/><lb ed="R014" n="0455a08"/>音，方顯如來語業。智是意業者，謂一智<note place="inline">華嚴云一心一智慧，又云
<lb ed="X" n="0483a21"/><lb ed="R014" n="0455a09"/>無師智、自然智、無礙智</note>、二智<note place="inline">如理如量</note>、三智<note place="inline">一切智、道種智、一切種智</note>、四智<note place="inline">圓鏡等智</note>、
<lb ed="X" n="0483a22"/><lb ed="R014" n="0455a10"/>五智<note place="inline">加淸淨法界智</note>、十智<note place="inline">如華嚴出現品</note>。此上諸智一多相卽、眞俗
<lb ed="X" n="0483a23"/><lb ed="R014" n="0455a11"/>互融、空有無違，故名爲妙，亦名無礙也。故勝鬘云：如
<lb ed="X" n="0483a24"/><lb ed="R014" n="0455a12"/>來色無盡，智慧亦復然。</p>
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0483b" n="0483b"/>
<lb ed="X" n="0483b01"/><lb ed="R014" n="0455a13"/><p xml:id="pX09p0483b0101">疏所住淸淨覺所流脩證門者，法寶也。上句理法，下
<lb ed="X" n="0483b02"/><lb ed="R014" n="0455a14"/>句敎法。餘果法、行法，在佛、僧中。言理法者，卽眞如本
<lb ed="X" n="0483b03"/><lb ed="R014" n="0455a15"/>覺。本無定名，隨宗<anchor xml:id="nkr_note_orig_0483001" n="0483001"/>次顯。華嚴中名法界、法性，諸經論
<lb ed="X" n="0483b04"/><lb ed="R014" n="0455a16"/>中多<anchor xml:id="nkr_note_orig_0483002" n="0483002"/>眞如。此經雖統稱圓覺，剋體而言。云淸淨覺，言
<lb ed="X" n="0483b05"/><lb ed="R014" n="0455a17"/>所住者，躡前佛寶而言也。佛是能住，眞理是佛所住，
<lb ed="X" n="0483b06"/><lb ed="R014" n="0455a18"/>故<anchor xml:id="nkr_note_orig_0483003" n="0483003"/>云。下文云：婆伽婆入於大光明藏。又云：一切如來
<lb ed="X" n="0483b07"/><lb ed="R014" n="0455b01"/>光嚴住持。又歎菩薩德云：同住如來平等法會。又華
<lb ed="X" n="0483b08"/><lb ed="R014" n="0455b02"/>嚴云：佛住甚深眞法性寂滅無相同虗空。<note place="inline">上皆證佛是能住，法
<lb ed="X" n="0483b09"/><lb ed="R014" n="0455b03"/>是所住也。</note></p><p xml:id="pX09p0483b0905" cb:place="inline">△所流脩證門者，脩是行，證是果。門字正當敎
<lb ed="X" n="0483b10"/><lb ed="R014" n="0455b04"/>法。意明敎法是脩證之門戶路<g ref="#CB17515">𨕅</g>也。故法華云：其智
<lb ed="X" n="0483b11"/><lb ed="R014" n="0455b05"/>慧門。天親判云：是敎甚深。亦顯敎是脩證之門也。不
<lb ed="X" n="0483b12"/><lb ed="R014" n="0455b06"/>以智慧爲敎，但以門爲敎矣。又魏譯金剛般若經，節
<lb ed="X" n="0483b13"/><lb ed="R014" n="0455b07"/>節皆云此法門<note place="inline">秦譯卽云此經</note>。卽知門之與經，皆是敎法。言
<lb ed="X" n="0483b14"/><lb ed="R014" n="0455b08"/>所流者，亦是躡佛寶而言也。佛是能流故。故涅槃云：
<lb ed="X" n="0483b15"/><lb ed="R014" n="0455b09"/>從牛出乳，乃至醍醐。喩從佛流出五味敎法。亦可所
<lb ed="X" n="0483b16"/><lb ed="R014" n="0455b10"/>流之言，躡上句理法。敎是眞理隨緣之法故。故下云：
<lb ed="X" n="0483b17"/><lb ed="R014" n="0455b11"/>圓覺流出一切，乃至敎授菩薩。又梁攝論云：從淸淨
<lb ed="X" n="0483b18"/><lb ed="R014" n="0455b12"/>法界，流出正體智。乃至大悲心中，流出十二分敎。又
<lb ed="X" n="0483b19"/><lb ed="R014" n="0455b13"/>唯識論釋第三地所證，名勝流眞如者。謂眞如所流，
<lb ed="X" n="0483b20"/><lb ed="R014" n="0455b14"/>敎法最勝故。</p>
<lb ed="X" n="0483b21"/><lb ed="R014" n="0455b15"/><p xml:id="pX09p0483b2101">疏妙德普賢尊十二百千衆者，上句偏指二菩薩是
<lb ed="X" n="0483b22"/><lb ed="R014" n="0455b16"/>法門上首，爲大衆之尊，或卽十二大士是我所尊；下
<lb ed="X" n="0483b23"/><lb ed="R014" n="0455b17"/>句總指經文所列十二菩薩。<note place="inline">餘十者，卽普眼等也。</note>百千者，卽經
<lb ed="X" n="0483b24"/><lb ed="R014" n="0455b18"/>結數十萬人也。衆字，卽經云與諸眷屬。或但結百千，
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0483c" n="0483c"/>
<lb ed="X" n="0483c01"/><lb ed="R014" n="0456a01"/>卽名爲衆。偏標二大士者，有所表故。故華嚴法界品
<lb ed="X" n="0483c02"/><lb ed="R014" n="0456a02"/>列五百菩薩，特標此二而爲上首。言表法者，淸涼大
<lb ed="X" n="0483c03"/><lb ed="R014" n="0456a03"/>師以二聖對毗盧遮那，著三聖圓融觀。初明二聖法
<lb ed="X" n="0483c04"/><lb ed="R014" n="0456a04"/>門，<anchor xml:id="nkr_note_orig_0483004" n="0483004"/>毗爲三對：一、體信對，普賢表所信法界卽在纏如
<lb ed="X" n="0483c05"/><lb ed="R014" n="0456a05"/>來藏也，<note place="inline">理趣般若云：一切衆生皆如來藏，普賢菩薩自體遍故。普賢初會卽入如來藏身三昧，意在此
<lb ed="X" n="0483c06"/><lb ed="R014" n="0456a06"/>也。</note>文殊表能信之心，<note place="inline">佛名經說一切諸佛皆因文殊而發心者，表依信故。善財始見
<lb ed="X" n="0483c07"/><lb ed="R014" n="0456a07"/>發大心者，當信位故。爲十信會主，名妙首故也。</note>二、解行對，文殊表解，<note place="inline">慈氏云：汝先得
<lb ed="X" n="0483c08"/><lb ed="R014" n="0456a08"/>見諸善知識，聞菩薩行，皆是文殊威神力故。又文殊常爲一切菩薩師故。</note>普賢表所起萬
<lb ed="X" n="0483c09"/><lb ed="R014" n="0456a09"/>行。<note place="inline">上諸經皆云普賢行故。</note>三、理、智對：普賢表所證法界，卽出纏
<lb ed="X" n="0483c10"/><lb ed="R014" n="0456a10"/>如來藏；<note place="inline">善財童子入其身故，身相如虗空故。見普賢卽得知波羅蜜者，依理發智故。</note>文殊
<lb ed="X" n="0483c11"/><lb ed="R014" n="0456a11"/>表能證大智。<note place="inline">本所事佛，名不動智。故慈氏云：文殊常爲諸佛母故，於諸經中多顯般若故。又
<lb ed="X" n="0483c12"/><lb ed="R014" n="0456a12"/>云：從文殊智慧大海之所生故。先見文殊，方見普賢者，有智方能證理故。故古德以後文殊爲智，照無二相。不
<lb ed="X" n="0483c13"/><lb ed="R014" n="0456a13"/>見身相者，理、智無二故；初見身相者，信、智能、所不二故也。</note>言圓融者，初三文殊相
<lb ed="X" n="0483c14"/><lb ed="R014" n="0456a14"/>融，謂必因信而成解。有解無信，增邪見故；有信無解，
<lb ed="X" n="0483c15"/><lb ed="R014" n="0456a15"/>長無明故。信、解眞正，方了本源，成眞極智。極智返照，
<lb ed="X" n="0483c16"/><lb ed="R014" n="0456a16"/>不異初心。故初發心，卽成正覺。後三普賢相融，謂依
<lb ed="X" n="0483c17"/><lb ed="R014" n="0456a17"/>體起行，行心稱理，稱理爲眞法界。又以二聖相對融
<lb ed="X" n="0483c18"/><lb ed="R014" n="0456a18"/>者：一、若不信如來藏，信則是邪；二、解、行無二；三、理、智
<lb ed="X" n="0483c19"/><lb ed="R014" n="0456b01"/>無二。皆可知矣。疏：二、聖法門相融，離相絕言，沒同果
<lb ed="X" n="0483c20"/><lb ed="R014" n="0456b02"/>海，是曰毗盧遮那光明遍照。由是義故，偏擧二聖而
<lb ed="X" n="0483c21"/><lb ed="R014" n="0456b03"/>歸依也。</p>
<lb ed="X" n="0483c22"/><lb ed="R014" n="0456b04"/><p xml:id="pX09p0483c2201">疏我發深弘誓莊嚴要略經者，二、述所作事也。我者，自
<lb ed="X" n="0483c23"/><lb ed="R014" n="0456b05"/>指五蘊；假者，非邪慢心而有所說。如下釋序分中說
<lb ed="X" n="0483c24"/><lb ed="R014" n="0456b06"/>矣。發謂發起；深者，稱理發心，堅如金剛，志不可奪也。
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0484a" n="0484a"/>
<lb ed="X" n="0484a01"/><lb ed="R014" n="0456b07"/>弘誓者，有通，有別。通者，大乘宗中必須發菩提心，三、
<lb ed="X" n="0484a02"/><lb ed="R014" n="0456b08"/>四弘誓。今製疏釋經，卽當學法門度衆生也。然意亦
<lb ed="X" n="0484a03"/><lb ed="R014" n="0456b09"/>通四，故法華云：弘誓深如海歷劫不思議<note place="inline">兼證深字</note>。別者，
<lb ed="X" n="0484a04"/><lb ed="R014" n="0456b10"/>菩薩從初發心，因緣不同，意亦稍異。故論云：信成就
<lb ed="X" n="0484a05"/><lb ed="R014" n="0456b11"/>發心者，乃至信成就故，諸佛、菩薩令發心。或以大悲
<lb ed="X" n="0484a06"/><lb ed="R014" n="0456b12"/>故，自然發心；或因正法欲滅，以護法因緣故，能自發
<lb ed="X" n="0484a07"/><lb ed="R014" n="0456b13"/>心。如是信心成就得發心者，入正定聚，畢竟不退，名
<lb ed="X" n="0484a08"/><lb ed="R014" n="0456b14"/>住如來種中正因相應。釋曰：此遇緣發心三種之相，
<lb ed="X" n="0484a09"/><lb ed="R014" n="0456b15"/>初是他力，後二自力。今當最後意兼，文非此意，如前
<lb ed="X" n="0484a10"/><lb ed="R014" n="0456b16"/>序疏中第一、標意中所釋也。</p><p xml:id="pX09p0484a1012" cb:place="inline">△莊嚴要略經者，然菩
<lb ed="X" n="0484a11"/><lb ed="R014" n="0456b17"/>薩造論，莊嚴佛經，略有五喩，名莊嚴也。一者、如蓮未
<lb ed="X" n="0484a12"/><lb ed="R014" n="0456b18"/>開，見雖生喜<note place="inline">喩佛說經</note>，不如剖<anchor xml:id="nkr_note_add_0484a1201" n="0484a1201"/><anchor xml:id="beg0484a1201" n="0484a1201"/>已<anchor xml:id="end0484a1201"/>香氣芬馥<note place="inline">如造論釋，下四例此配釋</note>。
<lb ed="X" n="0484a13"/><lb ed="R014" n="0457a01"/>二、如金未用，見雖生喜，不如用之爲莊嚴具。三、如膳未
<lb ed="X" n="0484a14"/><lb ed="R014" n="0457a02"/>食，見雖生喜，不如食<anchor xml:id="nkr_note_add_0484a1401" n="0484a1401"/><anchor xml:id="beg0484a1401" n="0484a1401"/>已<anchor xml:id="end0484a1401"/>知其美味。四、如報慶喜，見雖
<lb ed="X" n="0484a15"/><lb ed="R014" n="0457a03"/>生喜，不如讀<anchor xml:id="nkr_note_add_0484a1501" n="0484a1501"/><anchor xml:id="beg0484a1501" n="0484a1501"/>已<anchor xml:id="end0484a1501"/>知其慶事。五、如珍寶未得，見雖生喜，
<lb ed="X" n="0484a16"/><lb ed="R014" n="0457a04"/>不如得<anchor xml:id="nkr_note_add_0484a1601" n="0484a1601"/><anchor xml:id="beg0484a1601" n="0484a1601"/>已<anchor xml:id="end0484a1601"/>攝爲<anchor xml:id="nkr_note_add_0484a1602" n="0484a1602"/><anchor xml:id="beg0484a1602" n="0484a1602"/>己<anchor xml:id="end0484a1602"/>財。故造論名莊嚴經也<note place="inline">慈息唯識疏中有此
<lb ed="X" n="0484a17"/><lb ed="R014" n="0457a05"/>五喩，應是大莊嚴論釋中所說</note>。此方造疏，卽西國之論，但名異耳<note place="inline">曉云
<lb ed="X" n="0484a18"/><lb ed="R014" n="0457a06"/>金剛三昧經疏亦題爲論</note>。然造疏論，有二儀式。若經文繁廣，前後
<lb ed="X" n="0484a19"/><lb ed="R014" n="0457a07"/>重疊，恐讀者難見始末，則須踈理繁重，撮略關節，標
<lb ed="X" n="0484a20"/><lb ed="R014" n="0457a08"/>擧顯示，令後學易見。若經文簡略，含於多義，則須一
<lb ed="X" n="0484a21"/><lb ed="R014" n="0457a09"/>一分折，廣引諸敎，展演莊嚴，達立宗部。今此經文，甚
<lb ed="X" n="0484a22"/><lb ed="R014" n="0457a10"/>至要略<note place="inline">下敎起因緣中具明此相，可撿叙之</note>，故須發明大義，故云莊嚴
<lb ed="X" n="0484a23"/><lb ed="R014" n="0457a11"/>要略經也。</p>
<lb ed="X" n="0484a24"/><lb ed="R014" n="0457a12"/><p xml:id="pX09p0484a2401">疏願三寶慈哀，冥資方便慧者，三、祈、請、加、護也。願謂
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0484b" n="0484b"/>
<lb ed="X" n="0484b01"/><lb ed="R014" n="0457a13"/>希欲。三寶者，正祈別相，兼含同體，心外無別佛法故。
<lb ed="X" n="0484b02"/><lb ed="R014" n="0457a14"/>哀謂哀愍，卽是悲也。故藏中數大經，皆以大悲爲大
<lb ed="X" n="0484b03"/><lb ed="R014" n="0457a15"/>哀。冥資者，諸佛、菩薩加持，有冥有顯。顯謂手摩頂，口
<lb ed="X" n="0484b04"/><lb ed="R014" n="0457a16"/>印讚，意與智者<note place="inline">由身、口表意，意亦成顯加也</note>。冥謂不觀此相，但潛
<lb ed="X" n="0484b05"/><lb ed="R014" n="0457a17"/>得力，無諸障難，色力堅強，心眼開通，智思善巧。今自
<lb ed="X" n="0484b06"/><lb ed="R014" n="0457a18"/>顧凡劣，不敢求請顯加，但希冥也。問：心卽是佛，何別
<lb ed="X" n="0484b07"/><lb ed="R014" n="0457b01"/>求加？妄念卽魔，何除外障？答：無念，則內心、外境皆佛；
<lb ed="X" n="0484b08"/><lb ed="R014" n="0457b02"/>妄起，則內心、外境皆魔。所以然者，各隨氣類故。若心
<lb ed="X" n="0484b09"/><lb ed="R014" n="0457b03"/>離念，等虗空界，卽法身本覺之佛，故十方諸佛法爾
<lb ed="X" n="0484b10"/><lb ed="R014" n="0457b04"/>加持。若心起念，卽五蘊俱生，名煩惱魔，故波旬眷屬
<lb ed="X" n="0484b11"/><lb ed="R014" n="0457b05"/>得其方便，法爾附著，常惑亂故。今寂諸妄念法，發菩
<lb ed="X" n="0484b12"/><lb ed="R014" n="0457b06"/>提心，希望三寶冥資，令方便、智慧通達事、理。方便者，
<lb ed="X" n="0484b13"/><lb ed="R014" n="0457b07"/>梵語漚和，卽涉事善巧也。慧者，梵云般若，卽觀空揀
<lb ed="X" n="0484b14"/><lb ed="R014" n="0457b08"/>妄也。故肇論云：漚和、般若者，大慧之稱也<note place="inline">合二通爲大慧</note>。見
<lb ed="X" n="0484b15"/><lb ed="R014" n="0457b09"/>法實相，謂之般若；能不形證，漚和功也。適化衆生，爲
<lb ed="X" n="0484b16"/><lb ed="R014" n="0457b10"/>之漚和；不染塵累，般若力也<note place="inline">荷澤云：六根無染，卽空慧之功</note>。然則般
<lb ed="X" n="0484b17"/><lb ed="R014" n="0457b11"/>若之門觀空，漚和之門涉有。涉有未始迷虗，故常處
<lb ed="X" n="0484b18"/><lb ed="R014" n="0457b12"/>有而不染；不厭有而觀空，故離空而不證。是爲一念
<lb ed="X" n="0484b19"/><lb ed="R014" n="0457b13"/>之力，權慧具矣。淨名亦云：貪著禪味，是菩薩縛。<note place="inline">上界生，二
<lb ed="X" n="0484b20"/><lb ed="R014" n="0457b14"/>乘證。</note>以方便生，是菩薩解。<note place="inline">爲物示生。</note>無方便慧縛，<note place="inline">二乘智。</note>有方
<lb ed="X" n="0484b21"/><lb ed="R014" n="0457b15"/>便慧解，<note place="inline">寂照之智。</note>無慧方便縛，<note place="inline">愛見行也。</note>有慧方便解。<note place="inline">無緣悲巧積衆
<lb ed="X" n="0484b22"/><lb ed="R014" n="0457b16"/>德，方便也。眞達實相，慧也。二備方解。</note>何謂無方便慧縛？謂以愛見心，莊
<lb ed="X" n="0484b23"/><lb ed="R014" n="0457b17"/>嚴佛土，成就衆生。於空無相無作法中，而自調伏，是
<lb ed="X" n="0484b24"/><lb ed="R014" n="0457b18"/>名無方便慧縛。<note place="inline">六住以下，心未自在。在有則捨空，在空則捨有。未能以平等眞心，有無俱涉。所
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0484c" n="0484c"/>
<lb ed="X" n="0484c01"/><lb ed="R014" n="0458a01"/>以嚴化，卽成愛見。</note>何謂有方便慧解？謂不以愛見云云，<note place="inline">反上。</note>於
<lb ed="X" n="0484c02"/><lb ed="R014" n="0458a02"/>空云云，<note place="inline">同上。</note>而不疲厭，是名云云。<note place="inline">七住<anchor xml:id="nkr_note_add_0484c0201" n="0484c0201"/><anchor xml:id="beg0484c0201" n="0484c0201"/>已<anchor xml:id="end0484c0201"/>上，二行備。又仁王初地，雙照二諦，
<lb ed="X" n="0484c03"/><lb ed="R014" n="0458a03"/>平等道也。</note>何謂無慧方便縛？謂菩薩住貪欲癡等煩惱，而
<lb ed="X" n="0484c04"/><lb ed="R014" n="0458a04"/><anchor xml:id="nkr_note_orig_0484001" n="0484001"/>雖衆德本，是名云云。<note place="inline">不脩空而除煩惱，是無慧也。而勤積衆德，有方便。</note>何謂
<lb ed="X" n="0484c05"/><lb ed="R014" n="0458a05"/>有慧方便解？謂離諸貪欲癡等，而植衆德本，迴向阿
<lb ed="X" n="0484c06"/><lb ed="R014" n="0458a06"/>云云，是名云云。<note place="inline">或先空後有，或先有後空。</note><name role="" type="person">文殊師利</name>！有疾菩薩，應
<lb ed="X" n="0484c07"/><lb ed="R014" n="0458a07"/>如是觀諸法。又復觀身無常苦空非我，是名爲慧。雖
<lb ed="X" n="0484c08"/><lb ed="R014" n="0458a08"/>身有疾，常在生死，饒益一切，而不厭倦，是名方便云
<lb ed="X" n="0484c09"/><lb ed="R014" n="0458a09"/>云。乃至調伏不調伏云云。釋曰：據上二文，闕慧則迷
<lb ed="X" n="0484c10"/><lb ed="R014" n="0458a10"/>理，闕方便則迷事。故歸三寶，求資二事。</p>
<lb ed="X" n="0484c11"/><lb ed="R014" n="0458a11"/><p xml:id="pX09p0484c1101">疏一切法門海下四句，第四、述所加事也。法門潛流，
<lb ed="X" n="0484c12"/><lb ed="R014" n="0458a12"/>入我心有。若約論中而言，諸佛報、化本是我心之用
<lb ed="X" n="0484c13"/><lb ed="R014" n="0458a13"/>大。又據華嚴出現品，有大海潛流四天下地，喩佛智
<lb ed="X" n="0484c14"/><lb ed="R014" n="0458a14"/>遍入衆生身、心。文云：佛子！譬如大海，其水潛流四天
<lb ed="X" n="0484c15"/><lb ed="R014" n="0458a15"/>下地及八十億諸小州中。有穿鑿者，無不得水。而彼
<lb ed="X" n="0484c16"/><lb ed="R014" n="0458a16"/>大海不作分別：我出於水。佛智海水亦復如是，流出
<lb ed="X" n="0484c17"/><lb ed="R014" n="0458a17"/>入一切衆生心中。若諸衆生觀察境界，脩習法門，則
<lb ed="X" n="0484c18"/><lb ed="R014" n="0458a18"/>得智慧，淸淨明了。而如來智平等無二，無有分別，但
<lb ed="X" n="0484c19"/><lb ed="R014" n="0458b01"/>隨衆生心行異，故所得智慧各各不同。問：佛智本遍
<lb ed="X" n="0484c20"/><lb ed="R014" n="0458b02"/>衆生心中，今乃更願流入者，但以迷之積久，不得其
<lb ed="X" n="0484c21"/><lb ed="R014" n="0458b03"/>用。今欲求顯發，必藉勝緣，故云爾也。故華嚴十地品
<lb ed="X" n="0484c22"/><lb ed="R014" n="0458b04"/><name role="" type="person">金剛藏菩薩</name>受諸佛加，欲說十地，自云：無量佛神力
<lb ed="X" n="0484c23"/><lb ed="R014" n="0458b05"/>咸來入我身此處難宣示我今說少分。今不敢同彼，
<lb ed="X" n="0484c24"/><lb ed="R014" n="0458b06"/>故但言潛流入心也。法華經中阿難亦云：世尊甚希
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0485a" n="0485a"/>
<lb ed="X" n="0485a01"/><lb ed="R014" n="0458b07"/>有令我念過去無量諸佛法如今日所聞。亦是佛加
<lb ed="X" n="0485a02"/><lb ed="R014" n="0458b08"/>令法門入心之義，故今祈願。</p><p xml:id="pX09p0485a0212" cb:place="inline">△疏心通義相生者，願
<lb ed="X" n="0485a03"/><lb ed="R014" n="0458b09"/>得心通達觸向，無所迷滯，千門萬義，歷歷分明，如鏡
<lb ed="X" n="0485a04"/><lb ed="R014" n="0458b10"/>淨明，衆像皆現。故佛地論云：聞者善根本願增上緣
<lb ed="X" n="0485a05"/><lb ed="R014" n="0458b11"/>力，如來識上文、義相生；如來慈悲本願增上緣力，聞
<lb ed="X" n="0485a06"/><lb ed="R014" n="0458b12"/>者識上文、義相生。<note place="inline">今所願者，正當此也。</note>二十、唯識云：展轉增上
<lb ed="X" n="0485a07"/><lb ed="R014" n="0458b13"/>力二識成決定。疏風畫空中現者，此喩識上所聞所
<lb ed="X" n="0485a08"/><lb ed="R014" n="0458b14"/>現文、義之相，不滯筌蹄，忘詮得意，文字性離，無聞無
<lb ed="X" n="0485a09"/><lb ed="R014" n="0458b15"/>得之意也。如風畫在空，無相可取，然非無也。故王縉
<lb ed="X" n="0485a10"/><lb ed="R014" n="0458b16"/>相公製延秀法師法華經疏序云：於文字不著，乃能
<lb ed="X" n="0485a11"/><lb ed="R014" n="0458b17"/>解經。然風畫是華嚴？十地品初<name role="" type="person">金剛藏菩薩</name>歎十地
<lb ed="X" n="0485a12"/><lb ed="R014" n="0458b18"/>難說之喩也。謂剛藏說十地名<anchor xml:id="nkr_note_add_0485a1201" n="0485a1201"/><anchor xml:id="beg0485a1201" n="0485a1201"/>已<anchor xml:id="end0485a1201"/>，默然不釋。解脫月
<lb ed="X" n="0485a13"/><lb ed="R014" n="0459a01"/>菩薩三請：大衆一請，諸佛加請。總三家五請，然後說
<lb ed="X" n="0485a14"/><lb ed="R014" n="0459a02"/>之。解脫月請中兼剛藏上，總有五段經文。此喩卽當
<lb ed="X" n="0485a15"/><lb ed="R014" n="0459a03"/>第二、法深難受止中之文也。<note place="inline">五段者，一、恠默騰疑請，二、法深難受止，三、歎衆
<lb ed="X" n="0485a16"/><lb ed="R014" n="0459a04"/>堪聞請，四、不堪有損止，五、雙歎人、法請。剛藏未止，大衆及佛相續便請。</note>文云：菩薩所行
<lb ed="X" n="0485a17"/><lb ed="R014" n="0459a05"/>地，最上諸佛本云云，微細難可見。離念超心地云云，
<lb ed="X" n="0485a18"/><lb ed="R014" n="0459a06"/>如空中彩畫，如空中風相，牟尼智<note place="inline">如空</note>如是分別<note place="inline">如風畫也</note>
<lb ed="X" n="0485a19"/><lb ed="R014" n="0459a07"/>難可見。<note place="inline">以證從旨故也。</note>天親論釋<note place="inline">兼彼疏撮，略參而用之。</note>風喩音聲，畫
<lb ed="X" n="0485a20"/><lb ed="R014" n="0459a08"/>喩名句文身，空喩證智。謂不單取空，<note place="inline">無風畫處之空，易說故也。</note>亦
<lb ed="X" n="0485a21"/><lb ed="R014" n="0459a09"/>不單說風畫。<note place="inline">壁上畫，樹上風，皆可見聞故也。</note>然空中風畫，不可言無。
<lb ed="X" n="0485a22"/><lb ed="R014" n="0459a10"/>若依樹壁，則可聞見，故亦不可言有。依空不住，故非
<lb ed="X" n="0485a23"/><lb ed="R014" n="0459a11"/>有非無，故不可說。由說者以二事說，<note place="inline">音聲善字。</note>聽者以二事
<lb ed="X" n="0485a24"/><lb ed="R014" n="0459a12"/>聽，故擧風畫二喩耳。至地體中，剛藏說十二偈，偈中
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0485b" n="0485b"/>
<lb ed="X" n="0485b01"/><lb ed="R014" n="0459a13"/>亦云：如空中鳥跡，難說難可示。論云：鳥行空中，跡處
<lb ed="X" n="0485b02"/><lb ed="R014" n="0459a14"/>不可說，亦不可見。如是鳥跡住處，名句文身住處也。
<lb ed="X" n="0485b03"/><lb ed="R014" n="0459a15"/>空處跡相，不可分故。名句文身亦爾，證智所攝，不可
<lb ed="X" n="0485b04"/><lb ed="R014" n="0459a16"/>說聞。何以故？非如聲性故，非如地智名句文身。此處
<lb ed="X" n="0485b05"/><lb ed="R014" n="0459a17"/>深故，示現義相。<note place="inline">上顯默然不說之意，此<anchor xml:id="nkr_note_orig_0485001" n="0485001"/>〔識〕衆不應如聲卽取。</note></p>
<lb ed="X" n="0485b06"/><lb ed="R014" n="0459a18"/><p xml:id="pX09p0485b0601">疏文文符聖意，句句合群機者，五、益所爲機也。於中，
<lb ed="X" n="0485b07"/><lb ed="R014" n="0459b01"/>上句是益，下句爲機，卽契理<note place="inline">上句</note>、契機<note place="inline">下句</note>之義也。又圓
<lb ed="X" n="0485b08"/><lb ed="R014" n="0459b02"/>頓之宗，所作必須融於性、相。今願符<anchor xml:id="nkr_note_orig_0485002" n="0485002"/>重聖意，是上同
<lb ed="X" n="0485b09"/><lb ed="R014" n="0459b03"/>諸佛；願合群機，下同衆生。故佛頂經文殊判觀音圓
<lb ed="X" n="0485b10"/><lb ed="R014" n="0459b04"/>通文云：上合十方諸佛，下合六道衆生，同一悲仰。此
<lb ed="X" n="0485b11"/><lb ed="R014" n="0459b05"/>經云：一切如來光嚴住持，是諸衆生淸淨覺地。</p><p xml:id="pX09p0485b1119" cb:place="inline">△疏
<lb ed="X" n="0485b12"/><lb ed="R014" n="0459b06"/>身、心入覺城，同受無爲樂者，六機所獲益也。上句菩
<lb ed="X" n="0485b13"/><lb ed="R014" n="0459b07"/>提，下句涅槃也。究竟大益，不過此二，是無上果。身、心
<lb ed="X" n="0485b14"/><lb ed="R014" n="0459b08"/>入者，淸涼大師釋新華嚴題中入不思議解脫境界
<lb ed="X" n="0485b15"/><lb ed="R014" n="0459b09"/>云：入有二種：一者、身入，二者、心入。身由心證，<note place="inline">隨識卽身阻礙，
<lb ed="X" n="0485b16"/><lb ed="R014" n="0459b10"/>阻礙名不入；隨智則身融通，融通名入。</note>故廣辨心入。心入有三，謂信、解、
<lb ed="X" n="0485b17"/><lb ed="R014" n="0459b11"/>行。具如彼釋。<note place="inline">不言證者，證在能、所契合中釋之，自有五義。至釋淸涼淨慧章中，釋入地菩薩
<lb ed="X" n="0485b18"/><lb ed="R014" n="0459b12"/>隨順覺性義中，具引用之。</note>覺城者，是所入。所入，卽圓覺也。城者，是
<lb ed="X" n="0485b19"/><lb ed="R014" n="0459b13"/>喩。故下文云：愛憎生於心諂曲存諸念是故多迷悶
<lb ed="X" n="0485b20"/><lb ed="R014" n="0459b14"/>不能入覺城。今先釋入覺，後方釋喩。然衆生本不出
<lb ed="X" n="0485b21"/><lb ed="R014" n="0459b15"/>圓覺，今云入者，如經所說：以愛憎、諂曲，故迷悶不入。
<lb ed="X" n="0485b22"/><lb ed="R014" n="0459b16"/>長行經云：一切衆生從無始來執我、人、衆生、壽命，由
<lb ed="X" n="0485b23"/><lb ed="R014" n="0459b17"/>此便生憎、愛二境，乃至由此不能入淸淨覺等。釋曰：
<lb ed="X" n="0485b24"/><lb ed="R014" n="0459b18"/>旣由迷不入，故今製疏釋經。經義明顯，以之開示衆
<pb ed="X" xml:id="X09.0245.0485c" n="0485c"/>
<lb ed="X" n="0485c01"/><lb ed="R014" n="0460a01"/>生，皆令悟入。如城門開，卽入城也。以城喩覺者，如下
<lb ed="X" n="0485c02"/><lb ed="R014" n="0460a02"/>釋此覺城有三義：一、防外敵，二、養人衆，三、開門引攝。
<lb ed="X" n="0485c03"/><lb ed="R014" n="0460a03"/>今以不入覺城，故愛增諸念侵逼。若了心性空，則衆
<lb ed="X" n="0485c04"/><lb ed="R014" n="0460a04"/>惑不入；見恒沙功德，卽萬行圓增。道無不通，則自、他
<lb ed="X" n="0485c05"/><lb ed="R014" n="0460a05"/>引攝，便能契果。絕百非以成解脫，養衆德以全法身，
<lb ed="X" n="0485c06"/><lb ed="R014" n="0460a06"/>開般若無不通矣。同受無爲樂者，卽涅槃寂靜樂也。
<lb ed="X" n="0485c07"/><lb ed="R014" n="0460a07"/>謂於覺城之中受此樂也。無爲及安樂，皆是涅槃之
<lb ed="X" n="0485c08"/><lb ed="R014" n="0460a08"/>義，如彼經說<note place="inline">涅槃經</note>。然諸經、論所說，樂有多種<note place="inline">瑜伽等論、善戒
<lb ed="X" n="0485c09"/><lb ed="R014" n="0460a09"/>等經也</note>。今略論五<note place="inline">於上經、論多種樂中，除欲界染之樂，纂爲此五</note>：一、出家遠離
<lb ed="X" n="0485c10"/><lb ed="R014" n="0460a10"/>樂<note place="inline">世間多有憂、苦，永斷是苦也</note>，二、禪定適悅樂<note place="inline">輕安調暢，適悅身心故</note>，三、永
<lb ed="X" n="0485c11"/><lb ed="R014" n="0460a11"/>斷諸受樂<note place="inline">斷樂愛捨受，以斷多樂，故名爲斷樂。有說無想定爲斷樂，是義不然。何以故？不斷受
<lb ed="X" n="0485c12"/><lb ed="R014" n="0460a12"/>故</note>，四、無上菩提覺法樂<note place="inline">法喜等故。佛初得菩提時，一七日自受法樂故也</note>，五、
<lb ed="X" n="0485c13"/><lb ed="R014" n="0460a13"/>無上涅槃寂滅樂<note place="inline">彼經云：涅槃是安樂義。又云：生滅滅<anchor xml:id="nkr_note_add_0485c1301" n="0485c1301"/><anchor xml:id="beg0485c1301" n="0485c1301"/>已<anchor xml:id="end0485c1301"/>，寂滅爲樂</note>。</p>
<lb ed="X" n="0485c14"/><lb ed="R014" n="0460a14"/>
<lb ed="X" n="0485c15"/><lb ed="R014" n="0460a15"/><cb:juan fun="close" n="1b"><cb:jhead>圓覺經大疏釋義鈔卷第一<note place="inline">之下</note></cb:jhead></cb:juan>
<lb ed="X" n="0485c16"/><lb ed="R014" n="0460a16"/>
<lb ed="X" n="0485c17"/><lb ed="R014" n="0460a17"/><cb:div type="w"><p xml:id="pX09p0485c1701">弟子劉華　命工開刻</p></cb:div>
</cb:div></body>
<back>
<cb:div type="apparatus">
<head>校注</head>
<p>
<app from="#beg0459b0901" to="#end0459b0901"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4"><g ref="#CB05242">䰂</g></lem><rdg wit="#wit.orig"><g ref="#CB15062">䰂</g></rdg></app>
<app from="#beg0459c0201" to="#end0459c0201"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">己</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0459c0601" to="#end0459c0601"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0460c1201" to="#end0460c1201"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0461a1601" to="#end0461a1601"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0461a2101" to="#end0461a2101"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0461b1401" to="#end0461b1401"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0461b2401" to="#end0461b2401"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0462a0201" to="#end0462a0201"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0462b1401" to="#end0462b1401"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">寶</lem><rdg wit="#wit.orig">實</rdg></app>
<app from="#beg0462c2301" to="#end0462c2301"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">迴</lem><rdg wit="#wit.orig">迥</rdg></app>
<app from="#beg0463c1901" to="#end0463c1901"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0465a0201" to="#end0465a0201"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0466a2301" to="#end0466a2301"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0466b0101" to="#end0466b0101"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">己</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0466c1001" to="#end0466c1001"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0466c2401" to="#end0466c2401"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">己</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0469b1701" to="#end0469b1701"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0470c1501" to="#end0470c1501"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">己</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0471a0601" to="#end0471a0601"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0471a0602" to="#end0471a0602"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0471b1301" to="#end0471b1301"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0471b1901" to="#end0471b1901"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0471b2301" to="#end0471b2301"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0471c2401" to="#end0471c2401"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">己</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0472c1701" to="#end0472c1701"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0473c1001" to="#end0473c1001"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0474c1101" to="#end0474c1101"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">金</lem><rdg wit="#wit.orig">也</rdg></app>
<app from="#beg0474c1801" to="#end0474c1801"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0475a1401" to="#end0475a1401"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0475a1601" to="#end0475a1601"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0475a2101" to="#end0475a2101"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0475b1601" to="#end0475b1601"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0475b2301" to="#end0475b2301"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0475c0101" to="#end0475c0101"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0475c1401" to="#end0475c1401"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0476b0801" to="#end0476b0801"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0476c1001" to="#end0476c1001"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp5" cb:provider="身外有乾坤 (2021-03-22)">超刹寶<note type="cf1">T39n1795_p0524b17</note><note type="cf2">X09n0243_p0324a18</note><note type="cf3">X09n0248_p0836c16</note></lem><rdg wit="#wit.orig">起寶刹</rdg></app>
<app from="#beg0477c1801" to="#end0477c1801"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0478a0101" to="#end0478a0101"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0478a0102" to="#end0478a0102"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0478a0201" to="#end0478a0201"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0478a1401" to="#end0478a1401"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0478b1301" to="#end0478b1301"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0478c1001" to="#end0478c1001"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0478c1101" to="#end0478c1101"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0479a1801" to="#end0479a1801"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0479c0401" to="#end0479c0401"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0479c0601" to="#end0479c0601"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0480a1501" to="#end0480a1501"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0480a1701" to="#end0480a1701"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0480a2001" to="#end0480a2001"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0480b0301" to="#end0480b0301"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0480b0701" to="#end0480b0701"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0480b0901" to="#end0480b0901"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0480b1901" to="#end0480b1901"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0481c0301" to="#end0481c0301"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">己</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0482a0701" to="#end0482a0701"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0482c1701" to="#end0482c1701"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0483a1901" to="#end0483a1901"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0484a1201" to="#end0484a1201"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0484a1401" to="#end0484a1401"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0484a1501" to="#end0484a1501"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0484a1601" to="#end0484a1601"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0484a1602" to="#end0484a1602"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">己</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0484c0201" to="#end0484c0201"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0485a1201" to="#end0485a1201"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0485c1301" to="#end0485c1301"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
</p>
</cb:div>
<cb:div type="cbeta-notes">
<head>CBETA 校注</head>
<p>
</p>
</cb:div>
<cb:div type="xuzang-notes">
<head>卍續藏 校注</head>
<p>
<note n="0459001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0459001">異無沙門二字</note>
<note n="0460001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0460001">就疑孰</note>
<note n="0460002" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0460002">朱疑文</note>
<note n="0460003" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0460003">有略疏幷鈔作變通二字</note>
<note n="0461001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0461001">泮與判同</note>
<note n="0461002" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0461002">搏與捕同</note>
<note n="0461003" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0461003">語異作詰</note>
<note n="0461004" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0461004 #note_star_1">無一作元次同</note>
<note n="0465001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0465001 #note_star_2 #note_star_3">微疑徵下同</note>
<note n="0466001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0466001">遜悌或作孫弟</note>
<note n="0468001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0468001">礙異作凝</note>
<note n="0469001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0469001">雖疑離</note>
<note n="0470001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0470001">云疑亡</note>
<note n="0470002" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0470002">云疑六</note>
<note n="0473001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0473001">略疏之鈔卷並下有十行餘文</note>
<note n="0473002" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0473002">問疑同</note>
<note n="0474001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0474001">誰疑雖</note>
<note n="0475001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0475001">誰疑雖</note>
<note n="0475002" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0475002">彼疑後</note>
<note n="0475003" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0475003">起疑趣</note>
<note n="0475004" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0475004">單疑觸</note>
<note n="0475005" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0475005">埋疏作薶</note>
<note n="0477001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0477001">置疑罝</note>
<note n="0477002" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0477002">者現行本作爲</note>
<note n="0478001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0478001">矣現本作夫</note>
<note n="0478002" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0478002">施略疏鈔作之</note>
<note n="0478003" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0478003">生作至</note>
<note n="0478004" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0478004 #note_star_4">難疑雖次同</note>
<note n="0478005" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0478005">條流疑修疏</note>
<note n="0480001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0480001">勒疑剩字</note>
<note n="0481001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0481001">修異作條流二字</note>
<note n="0482001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0482001">表下疑脫無字</note>
<note n="0482002" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0482002">得疑量</note>
<note n="0482003" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0482003">照上一有鑒字</note>
<note n="0482004" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0482004">通疏作總</note>
<note n="0483001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0483001">次疑以</note>
<note n="0483002" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0483002">眞上疑脫名</note>
<note n="0483003" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0483003">云疑剩字</note>
<note n="0483004" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0483004">毗疑略</note>
<note n="0484001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0484001">雖疑植</note>
<note n="0485001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0485001">識疑誡</note>
<note n="0485002" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0485002">重疑剩字</note>
</p>
</cb:div>
<cb:div type="add-notes">
<head>新增校注</head>
<p>
<note n="0459b0901" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0459b0901"><g ref="#CB05242">䰂</g>【CB】，<g ref="#CB15062">䰂</g>【卍續】</note>
<note n="0459c0201" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0459c0201">己【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0459c0601" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0459c0601">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0460c1201" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0460c1201">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0461a1601" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0461a1601">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0461a2101" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0461a2101">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0461b1401" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0461b1401">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0461b2401" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0461b2401">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0462a0201" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0462a0201">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0462b1401" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0462b1401">寶【CB】，實【卍續】</note>
<note n="0462c2301" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0462c2301">迴【CB】，迥【卍續】</note>
<note n="0463c1901" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0463c1901">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0465a0201" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0465a0201">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0466a2301" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0466a2301">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0466b0101" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0466b0101">己【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0466c1001" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0466c1001">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0466c2401" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0466c2401">己【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0469b1701" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0469b1701">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0470c1501" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0470c1501">己【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0471a0601" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0471a0601">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0471a0602" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0471a0602">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0471b1301" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0471b1301">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0471b1901" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0471b1901">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0471b2301" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0471b2301">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0471c2401" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0471c2401">己【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0472c1701" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0472c1701">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0473c1001" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0473c1001">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0474c1101" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0474c1101">金【CB】，也【卍續】</note>
<note n="0474c1801" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0474c1801">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0475a1401" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0475a1401">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0475a1601" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0475a1601">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0475a2101" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0475a2101">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0475b1601" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0475b1601">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0475b2301" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0475b2301">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0475c0101" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0475c0101">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0475c1401" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0475c1401">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0476b0801" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0476b0801">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0476c1001" resp="#resp3" type="add" cb:note_key="X09.0476c10.09" target="#nkr_note_add_0476c1001">超刹寶【CB】，起寶刹【卍續】</note>
<note n="0477c1801" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0477c1801">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0478a0101" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0478a0101">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0478a0102" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0478a0102">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0478a0201" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0478a0201">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0478a1401" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0478a1401">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0478b1301" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0478b1301">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0478c1001" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0478c1001">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0478c1101" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0478c1101">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0479a1801" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0479a1801">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0479c0401" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0479c0401">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0479c0601" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0479c0601">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0480a1501" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0480a1501">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0480a1701" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0480a1701">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0480a2001" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0480a2001">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0480b0301" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0480b0301">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0480b0701" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0480b0701">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0480b0901" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0480b0901">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0480b1901" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0480b1901">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0481c0301" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0481c0301">己【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0482a0701" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0482a0701">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0482c1701" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0482c1701">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0483a1901" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0483a1901">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0484a1201" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0484a1201">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0484a1401" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0484a1401">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0484a1501" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0484a1501">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0484a1601" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0484a1601">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0484a1602" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0484a1602">己【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0484c0201" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0484c0201">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0485a1201" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0485a1201">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0485c1301" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0485c1301">已【CB】，巳【卍續】</note>
</p>
</cb:div>
</back></text></TEI>