<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>
<?xml-stylesheet type="text/xsl" href="/static/taisho.xsl"?>
<TEI xmlns:cb="http://www.cbeta.org/ns/1.0" xml:lang="lzh-Hant-HK" xml:id="X26n0521">
<teiHeader>
	<fileDesc>
		<titleStmt>
			<title>Manji Shinsan Dainihon Zokuzōkyō, Electronic version, No. 521 般若心經疏</title>
			<title xml:lang="zh-Hant">卍新纂大日本續藏經數位版, No. 521 般若心經疏</title>
			<author>唐 慧淨作</author>
			<respStmt>
				<resp>Electronic Version by</resp>
				<name>CBETA</name>
			</respStmt>
		</titleStmt>
		<editionStmt>
			<edition>XML TEI P5</edition>
			<respStmt xml:id="resp1"><resp>corrections</resp><name>orig</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp2"><resp>corrections</resp><name>Xuzangjing</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp3"><resp>corrections</resp><name>CBETA</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp4"><resp>corrections</resp><name>CBETA.maha</name></respStmt>
		</editionStmt>
		<extent>1卷</extent>
		<publicationStmt>
			<idno type="CBETA">
				<idno type="canon">X</idno>.<idno type="vol">26</idno>.<idno type="no">521</idno>
			</idno>
			<distributor>
				<name>中華電子佛典協會 (CBETA)</name>
				<address>
					<addrLine><email>service@cbeta.org</email></addrLine>
				</address>
			</distributor>
			<availability>
				<p>Available for non-commercial use when distributed with this header intact.</p>
			</availability>
			<date>2024-02-25 09:56:44 +0800</date>
		</publicationStmt>
		<sourceDesc>
			<bibl>
				<title level="s">Manji Shinsan Dainihon Zokuzōkyō</title>
				<title level="s" xml:lang="zh-Hant">卍新纂大日本續藏經</title>
				<title level="m" xml:lang="zh-Hant">般若心經疏</title>
			</bibl>
		</sourceDesc>
	</fileDesc>
	<encodingDesc>
		<projectDesc>
			<p xml:lang="en" cb:type="ly">Input by CBETA, OCR by CBETA</p>
			<p xml:lang="zh-Hant" cb:type="ly">CBETA 人工輸入，CBETA 掃瞄辨識</p>
		</projectDesc>
		<editorialDecl>
			<punctuation resp="#resp1"><p>原書標點</p></punctuation>
		</editorialDecl>
		<tagsDecl>
			<namespace name="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
				<tagUsage gi="rdg">
					<listWit>
						<witness xml:id="wit.cbeta">【CB】</witness>
						<witness xml:id="wit.orig">【卍續】</witness>
					</listWit>
				</tagUsage>
			</namespace>
		</tagsDecl>
		<charDecl>
<char xml:id="CB01926">
				<charName>CBETA CHARACTER CB01926</charName>
				<mapping cb:dec="984966" type="PUA">U+F0786</mapping>
			<mapping type="normal_unicode">U+7070</mapping><charProp><localName>normalized form</localName><value>灰</value></charProp><charProp><localName>composition</localName><value>[厂@火]</value></charProp></char>
<char xml:id="CB16487">
				<charName>CBETA CHARACTER CB16487</charName>
				<mapping cb:dec="999527" type="PUA">U+F4067</mapping>
			<mapping type="unicode">U+2505E</mapping><charProp><localName>composition</localName><value>[書-曰+皿]</value></charProp></char>
<char xml:id="CB17822">
				<charName>CBETA CHARACTER CB17822</charName>
				<mapping cb:dec="1000862" type="PUA">U+F459E</mapping>
			<charProp><localName>composition</localName><value>[口/一/〦/(瞭-目-(日/小))]</value></charProp></char>
</charDecl>
	</encodingDesc>
	<profileDesc>
		<langUsage>
			<language ident="en">English</language>
			<language ident="zh-Hant">Chinese (Traditional)</language>
		</langUsage>
	</profileDesc>
	<revisionDesc>
		<change when="2013-05-20">
			<name>CW</name><name>Ray Chou 周邦信</name>P4 to P5 conversion by p4top5a.py, intended for publication
		</change>
		<change when="2006-08-01T10:23:03">
			Zhou Bang-Xin (ed.) Created initial TEI XML version with BASICX.BAT
		</change>
	</revisionDesc>
</teiHeader>
<text><body>
<milestone unit="juan" n="1"/>
<pb ed="X" xml:id="X26.0521.0591a" n="0591a"/>
<lb ed="X" n="0591a01"/>
<lb ed="X" n="0591a02"/><cb:docNumber>No. 521</cb:docNumber>
<lb ed="X" n="0591a03"/><lb ed="R041" n="0411a01"/><cb:juan fun="open" n="1"><cb:mulu type="卷" n="1"/><cb:jhead>般若波羅蜜多心經疏</cb:jhead></cb:juan>
<lb ed="X" n="0591a04"/>
<lb ed="X" n="0591a05"/><lb ed="R041" n="0411a02"/><byline cb:type="author">慧淨法師　作</byline>
<lb ed="X" n="0591a06"/><lb ed="R041" n="0411a03"/><cb:div><p xml:id="pX26p0591a0601">夫以。眞宗沖粹。妙絕名詮之表。正覺幽凝。高栖像
<lb ed="X" n="0591a07"/><lb ed="R041" n="0411a04"/>繫之外。將求性相。二智不能照眞機。迹被淺深。三
<lb ed="X" n="0591a08"/><lb ed="R041" n="0411a05"/>獸無以臻其極。然則卽色非色。寄無色以爲原。卽
<lb ed="X" n="0591a09"/><lb ed="R041" n="0411a06"/>空非空。要假空而遣色。故知。至虗無像。而爲衆像
<lb ed="X" n="0591a10"/><lb ed="R041" n="0411a07"/>之宗。妙理無言。抑乃群言之本。斯蓋像出於無像。
<lb ed="X" n="0591a11"/><lb ed="R041" n="0411a08"/>言出於無言。無言言者。蓋感物而言生。無像像者。
<lb ed="X" n="0591a12"/><lb ed="R041" n="0411a09"/>亦因心而像著。無言言故。四辨所以弘宣。無<anchor xml:id="nkr_note_orig_0591001" n="0591001"/>像故。
<lb ed="X" n="0591a13"/><lb ed="R041" n="0411a10"/>丈六所以垂跡。然則此多心經者。五乘之寶運。嚴
<lb ed="X" n="0591a14"/><lb ed="R041" n="0411a11"/>萬德以成等。八藏之妙高。飾四珍而獨秀。首稱般
<lb ed="X" n="0591a15"/><lb ed="R041" n="0411a12"/>若者。古釋有三。今解有五。一實相。謂眞理。二觀照。
<lb ed="X" n="0591a16"/><lb ed="R041" n="0411a13"/>謂眞慧。三文字。謂眞敎。四境界。謂諸法。五眷屬。謂
<lb ed="X" n="0591a17"/><lb ed="R041" n="0411a14"/>萬行。要須福智具修。有空齊照。尋詮究旨。會理解
<lb ed="X" n="0591a18"/><lb ed="R041" n="0411a15"/>生。慧性慧資。俱稱般若。波羅者。彼岸義。離義。蜜者。
<lb ed="X" n="0591a19"/><lb ed="R041" n="0411a16"/>到義。由行般若波羅蜜。離諸鄣染。境盡有無。義洞
<lb ed="X" n="0591a20"/><lb ed="R041" n="0411a17"/>眞俗。覺滿寂圓。斯昇彼岸。般若者。大經之總名。心
<lb ed="X" n="0591a21"/><lb ed="R041" n="0411a18"/>者。此經之別稱。經者。爲常爲法。是攝是觀。常則道
<lb ed="X" n="0591a22"/><lb ed="R041" n="0411b01"/>冠百王。法乃楷模千業。攝則集斯妙理。觀則悟彼
<lb ed="X" n="0591a23"/><lb ed="R041" n="0411b02"/>群生。庶令必離苦津。終登覺岸。一卷者。首軸無二。
<lb ed="X" n="0591a24"/><lb ed="R041" n="0411b03"/>名之爲一。開合卷舒。目之爲卷。故言般若波羅蜜
<pb ed="X" xml:id="X26.0521.0591b" n="0591b"/>
<lb ed="X" n="0591b01"/><lb ed="R041" n="0411b04"/>多心經一卷。</p>
<lb ed="X" n="0591b02"/><lb ed="R041" n="0411b05"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0591b0201">觀自在菩薩行深般若波羅蜜多時。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0591b03"/><lb ed="R041" n="0411b06"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0591b0301">此經唯有正宗。序分。流通。在大品經首末。卽此下
<lb ed="X" n="0591b04"/><lb ed="R041" n="0411b07"/>章廣明五蘊。十二入。十八界。空色生滅。垢淨增減。
<lb ed="X" n="0591b05"/><lb ed="R041" n="0411b08"/>狀同龜毛。但有語言。實無相皃。乃至三乘境觀但
<lb ed="X" n="0591b06"/><lb ed="R041" n="0411b09"/>空。若就妄而去。苦集滅道。十二因緣。六波羅蜜。是
<lb ed="X" n="0591b07"/><lb ed="R041" n="0411b10"/>所乘之法。聲聞緣覺。及諸菩薩。是能乘之人。若有
<lb ed="X" n="0591b08"/><lb ed="R041" n="0411b11"/>能乘人。卽人執未亡。見有所乘法。法執仍在。若人
<lb ed="X" n="0591b09"/><lb ed="R041" n="0411b12"/>法未除。此卽凡夫情計。豈名菩薩。如人睡裏。夢見
<lb ed="X" n="0591b10"/><lb ed="R041" n="0411b13"/>乘船度河。得至彼岸。忽爾睡覺。元在本處。河及船
<lb ed="X" n="0591b11"/><lb ed="R041" n="0411b14"/>人。二俱不實。菩薩修道。了達人法俱空。<anchor xml:id="nkr_note_add_0591b1101" n="0591b1101"/><anchor xml:id="beg0591b1101" n="0591b1101"/>已<anchor xml:id="end0591b1101"/>入七地。
<lb ed="X" n="0591b12"/><lb ed="R041" n="0411b15"/>得無生忍。反觀能乘所乘。如夢如幻。是能菩提薩
<lb ed="X" n="0591b13"/><lb ed="R041" n="0411b16"/>埵。依般若波羅蜜多。了達相見俱空。二障俱盡。而
<lb ed="X" n="0591b14"/><lb ed="R041" n="0411b17"/>得涅槃。是故引三世諸佛爲證。皆依般若波羅蜜
<lb ed="X" n="0591b15"/><lb ed="R041" n="0411b18"/>多。得阿耨菩提。卽此經敎利益廣大。欲令衆生。修
<lb ed="X" n="0591b16"/><lb ed="R041" n="0412a01"/>行流布。將釋此經。略爲十門分別。</p>
<lb ed="X" n="0591b17"/><lb ed="R041" n="0412a02"/><list rend="no-marker"><item xml:id="itemX26p0591b1701">第一。初入觀門緣起分</item><item xml:id="itemX26p0591b1710">第二。了蘊虗<anchor xml:id="nkr_note_orig_0591002" n="0591002"/>通度厄分</item>
<lb ed="X" n="0591b18"/><lb ed="R041" n="0412a03"/><item xml:id="itemX26p0591b1801">第三。空色一如無二分</item><item xml:id="itemX26p0591b1810">第四。垢淨唯眞無妄分</item>
<lb ed="X" n="0591b19"/><lb ed="R041" n="0412a04"/><item xml:id="itemX26p0591b1901">第五。十二入中如幻分</item><item xml:id="itemX26p0591b1910">第六。三處體同名異分</item>
<lb ed="X" n="0591b20"/><lb ed="R041" n="0412a05"/><item xml:id="itemX26p0591b2001">第七。三乘境觀俱空分</item><item xml:id="itemX26p0591b2010">第八。擧勝明空離障分</item>
<lb ed="X" n="0591b21"/><lb ed="R041" n="0412a06"/><item xml:id="itemX26p0591b2101">第九。大智乘因至果分</item><item xml:id="itemX26p0591b2110">第十。護難流通神呪分</item></list>
<lb ed="X" n="0591b22"/><lb ed="R041" n="0412a07"/><p xml:id="pX26p0591b2201">此經。三乘具足。文義深玅。若受持讀誦。當成佛果。
<lb ed="X" n="0591b23"/><lb ed="R041" n="0412a08"/>名敎不思議。不生不滅。乃至無智亦無得。皆契眞
<lb ed="X" n="0591b24"/><lb ed="R041" n="0412a09"/>如妙體。名理不思議。謂起悲智。眞俗雙行。不被涅
<pb ed="X" xml:id="X26.0521.0591c" n="0591c"/>
<lb ed="X" n="0591c01"/><lb ed="R041" n="0412a10"/>槃生死所拘。是故得名觀自在菩薩。名行不思議。
<lb ed="X" n="0591c02"/><lb ed="R041" n="0412a11"/>能用智慧。出離煩惱所知二障等執。因圓果滿。得
<lb ed="X" n="0591c03"/><lb ed="R041" n="0412a12"/>菩提涅槃二種妙果。卽名果不思議。此敎理行果。
<lb ed="X" n="0591c04"/><lb ed="R041" n="0412a13"/>非心能思。出於心量之表。非口能議。離於言說之
<lb ed="X" n="0591c05"/><lb ed="R041" n="0412a14"/>外。此敎理行果。是故俱名不可思議。就前觀門像
<lb ed="X" n="0591c06"/><lb ed="R041" n="0412a15"/>起分中。文開兩段。初先標能行人。次明所行法。若
<lb ed="X" n="0591c07"/><lb ed="R041" n="0412a16"/>先標能行人。卽是觀自在菩薩。次明所行法。卽深
<lb ed="X" n="0591c08"/><lb ed="R041" n="0412a17"/>般若波羅蜜也。就般若之中。約爲三分。第一文字。
<lb ed="X" n="0591c09"/><lb ed="R041" n="0412a18"/>名淺般若。第二。依文發慧。名中般若。第三。照見五
<lb ed="X" n="0591c10"/><lb ed="R041" n="0412b01"/>蘊體空。名深般若。一爲能照。卽名深般若。二爲所
<lb ed="X" n="0591c11"/><lb ed="R041" n="0412b02"/>照。五蘊等法。就五蘊法中。一爲色法。堅濕煖動。二
<lb ed="X" n="0591c12"/><lb ed="R041" n="0412b03"/>爲心法。受想行識。次明空色兩境。二俱不實。又明
<lb ed="X" n="0591c13"/><lb ed="R041" n="0412b04"/>生滅垢淨增減。各無自性。後明十二入。十八界。乃
<lb ed="X" n="0591c14"/><lb ed="R041" n="0412b05"/>至三乘境觀俱空。無無明。亦無無明盡。卽無中乘
<lb ed="X" n="0591c15"/><lb ed="R041" n="0412b06"/>所觀之境。無老死。亦無老死盡。卽無中乘能觀之
<lb ed="X" n="0591c16"/><lb ed="R041" n="0412b07"/>人。無苦集。卽無小<anchor xml:id="nkr_note_orig_0591003" n="0591003"/>乘境。無滅道。卽無小乘能觀之
<lb ed="X" n="0591c17"/><lb ed="R041" n="0412b08"/>智。無智亦無得。卽無大乘所觀之境。以無所得故。
<lb ed="X" n="0591c18"/><lb ed="R041" n="0412b09"/>卽無大乘能觀之智。觀者。慧也。能見人法二空之
<lb ed="X" n="0591c19"/><lb ed="R041" n="0412b10"/>理者。卽是有無齊遣。藥病兩忘。不緣於相。攝境歸
<lb ed="X" n="0591c20"/><lb ed="R041" n="0412b11"/>心。心境俱泯。無有二相。由如虗空。見此理體。名爲
<lb ed="X" n="0591c21"/><lb ed="R041" n="0412b12"/>自在。觀貪心虗妄。於布施門中。而得自在。觀罪性
<lb ed="X" n="0591c22"/><lb ed="R041" n="0412b13"/>空寂。於持戒門中。而得自在。觀乃至愚癡性空。於
<lb ed="X" n="0591c23"/><lb ed="R041" n="0412b14"/>智慧門中。而得自在。觀小乘權敎。於四諦門中。而
<lb ed="X" n="0591c24"/><lb ed="R041" n="0412b15"/>得自在。觀中乘漸敎。於十二緣中。而得自在。觀大
<pb ed="X" xml:id="X26.0521.0592a" n="0592a"/>
<lb ed="X" n="0592a01"/><lb ed="R041" n="0412b16"/>乘離執。於菩提涅槃門中。而得自在。觀色空。卽眼
<lb ed="X" n="0592a02"/><lb ed="R041" n="0412b17"/>自在。觀聲空。耳自在。乃至法虗空。卽意自在。能觀
<lb ed="X" n="0592a03"/><lb ed="R041" n="0412b18"/>心空。卽內自在。所觀境不實。卽外自在。內外無有
<lb ed="X" n="0592a04"/><lb ed="R041" n="0413a01"/>一法可得。是故得名自在。行者若不用智慧。觀諸
<lb ed="X" n="0592a05"/><lb ed="R041" n="0413a02"/>法空。攀緣心起。由心起故。取塵作業障。障其聖道。
<lb ed="X" n="0592a06"/><lb ed="R041" n="0413a03"/>不名自在。乃爲煩鏁。無無明鏁。妄想鏁。名相鏁。貪
<lb ed="X" n="0592a07"/><lb ed="R041" n="0413a04"/>嗔癡等諸煩惱鏁。諸衆生在五蘊。枉輪迴二十五
<lb ed="X" n="0592a08"/><lb ed="R041" n="0413a05"/>有。循環來往。經歷三塗。備受諸苦。不名自在。若依
<lb ed="X" n="0592a09"/><lb ed="R041" n="0413a06"/>前發慧了達人法皆空。煩惱所知二障俱盡。行名
<lb ed="X" n="0592a10"/><lb ed="R041" n="0413a07"/>自在。</p>
<lb ed="X" n="0592a11"/><lb ed="R041" n="0413a08"/><p xml:id="pX26p0592a1101">菩提薩埵者。西域名菩提是道。質諦薩埵名衆生。
<lb ed="X" n="0592a12"/><lb ed="R041" n="0413a09"/>卽是道心衆生。道者。通達義理。通爲虗通。達爲了
<lb ed="X" n="0592a13"/><lb ed="R041" n="0413a10"/>達。虗通了達心境俱空。而無鄣礙。譬如世間之道
<lb ed="X" n="0592a14"/><lb ed="R041" n="0413a11"/>有荆棘<anchor xml:id="nkr_note_orig_0592001" n="0592001"/>聚林。坑穽等境。鄣人來往。不名爲道。菩薩
<lb ed="X" n="0592a15"/><lb ed="R041" n="0413a12"/>若見有心外等境。而起貪瞋。六度不通。一切俱礙。
<lb ed="X" n="0592a16"/><lb ed="R041" n="0413a13"/>亦不名爲道。菩提名智。薩埵名人。有智人。菩提言
<lb ed="X" n="0592a17"/><lb ed="R041" n="0413a14"/>慧。薩埵名人。有慧人。智能鑒有卽無有。慧能達空
<lb ed="X" n="0592a18"/><lb ed="R041" n="0413a15"/>卽無空。空有<anchor xml:id="nkr_note_orig_0592002" n="0592002"/><g ref="#CB17822">󴖞</g>遣。名爲智慧。有智慧者。名菩提薩
<lb ed="X" n="0592a19"/><lb ed="R041" n="0413a16"/>埵。今以菩下却提。薩下除埵。義略而言之。故名菩
<lb ed="X" n="0592a20"/><lb ed="R041" n="0413a17"/>薩。問曰。比來諸德。皆言觀自在菩薩。是觀世音。此
<lb ed="X" n="0592a21"/><lb ed="R041" n="0413a18"/>說云何。答曰。是何與言。是何與言。一切菩薩。亦入
<lb ed="X" n="0592a22"/><lb ed="R041" n="0413b01"/>初地。煩惱障盡。旣入四地。法執亦亡。人法二空。與
<lb ed="X" n="0592a23"/><lb ed="R041" n="0413b02"/>境齊證。悲智齊設。眞俗雙行。由有悲故。常處涅槃。
<lb ed="X" n="0592a24"/><lb ed="R041" n="0413b03"/>不滯於空。由有智故。常處生死。不染煩惱。不被煩
<pb ed="X" xml:id="X26.0521.0592b" n="0592b"/>
<lb ed="X" n="0592b01"/><lb ed="R041" n="0413b04"/>惱涅槃二法所<anchor xml:id="nkr_note_orig_0592003" n="0592003"/>物。一切菩薩。皆得自在何必觀音
<lb ed="X" n="0592b02"/><lb ed="R041" n="0413b05"/>獨稱自在。</p>
<lb ed="X" n="0592b03"/><lb ed="R041" n="0413b06"/><p xml:id="pX26p0592b0301">行深般若波羅蜜多時者。爲用加行。以無漏智。照
<lb ed="X" n="0592b04"/><lb ed="R041" n="0413b07"/>六根。六識。六塵。五蘊。十二入。觀心不間。與理相應。
<lb ed="X" n="0592b05"/><lb ed="R041" n="0413b08"/>念念進趣。如人遠行。脚若不住。卽至前所。菩薩修
<lb ed="X" n="0592b06"/><lb ed="R041" n="0413b09"/>道所行諸度。心不間斷。得至佛果。是故名行。深者。
<lb ed="X" n="0592b07"/><lb ed="R041" n="0413b10"/>了達人法俱空。色心齊遣。境觀兩亡。出於心量之
<lb ed="X" n="0592b08"/><lb ed="R041" n="0413b11"/>表。離於言說之外。非口所宣。非心所測。非二乘境
<lb ed="X" n="0592b09"/><lb ed="R041" n="0413b12"/>界。唯佛與佛。乃能知之。故名爲深。般若者。般有二
<lb ed="X" n="0592b10"/><lb ed="R041" n="0413b13"/>義。一是淸淨義。二是勝妙義。永離渾濁。曰淸。遠塵
<lb ed="X" n="0592b11"/><lb ed="R041" n="0413b14"/>離垢曰淨。絕待無比。曰勝。心口不測。名妙。若含二
<lb ed="X" n="0592b12"/><lb ed="R041" n="0413b15"/>義。一是智。二是慧。智如日。是本體。慧如光。是起用。
<lb ed="X" n="0592b13"/><lb ed="R041" n="0413b16"/>體用雙言。故名智慧。見人見法。卽是妄想。能了人
<lb ed="X" n="0592b14"/><lb ed="R041" n="0413b17"/>法俱空。名爲智慧。起心動念。見有見無。見心見境。
<lb ed="X" n="0592b15"/><lb ed="R041" n="0413b18"/>見空見色。見是見非。心外見有一切法。作二相差
<lb ed="X" n="0592b16"/><lb ed="R041" n="0414a01"/>別者。俱是妄想。了達一切法。本來不生。本來不滅。
<lb ed="X" n="0592b17"/><lb ed="R041" n="0414a02"/>無有二相。猶如虗空。見此理體。名爲智慧。波羅有
<lb ed="X" n="0592b18"/><lb ed="R041" n="0414a03"/>二義。一是此岸義。二是彼岸義。此岸者。一是分段
<lb ed="X" n="0592b19"/><lb ed="R041" n="0414a04"/>生死。凡夫此岸。二是變易生死。七地<anchor xml:id="nkr_note_add_0592b1901" n="0592b1901"/><anchor xml:id="beg0592b1901" n="0592b1901"/>已<anchor xml:id="end0592b1901"/>前菩薩此
<lb ed="X" n="0592b20"/><lb ed="R041" n="0414a05"/>岸。彼岸有五義。一敎彼岸。二是理彼岸。三是境彼
<lb ed="X" n="0592b21"/><lb ed="R041" n="0414a06"/>岸。四行彼岸。五果彼岸。敎彼岸者。此經文相。能筌
<lb ed="X" n="0592b22"/><lb ed="R041" n="0414a07"/>一實相法。名敎彼岸。卽依此敎。筌得人法二空之
<lb ed="X" n="0592b23"/><lb ed="R041" n="0414a08"/>妙理。名理彼岸。常觀此理。心不間斷。名境彼岸。雙
<lb ed="X" n="0592b24"/><lb ed="R041" n="0414a09"/>離二執。卽人執法執。雙離二死。分段生死。及變易
<pb ed="X" xml:id="X26.0521.0592c" n="0592c"/>
<lb ed="X" n="0592c01"/><lb ed="R041" n="0414a10"/>生死。雙除二障。卽煩惱障。及所知障。雙證二空。卽
<lb ed="X" n="0592c02"/><lb ed="R041" n="0414a11"/>人空法空。雙修二行。卽自利行。利他行。自利行用
<lb ed="X" n="0592c03"/><lb ed="R041" n="0414a12"/>智。<anchor xml:id="nkr_note_orig_0592004" n="0592004"/>離他行用悲。悲智雙行。名行彼岸。猶行此<anchor xml:id="nkr_note_orig_0592005" n="0592005"/>行。得
<lb ed="X" n="0592c04"/><lb ed="R041" n="0414a13"/>至菩提之妙果。名果彼岸。蜜多有二義。一離。二到。
<lb ed="X" n="0592c05"/><lb ed="R041" n="0414a14"/>離者。離一切心量。及文字語言。到者。到眞如實相
<lb ed="X" n="0592c06"/><lb ed="R041" n="0414a15"/>之理。問曰。生死爲此岸。涅槃爲彼岸。未審中間體
<lb ed="X" n="0592c07"/><lb ed="R041" n="0414a16"/>性云何。答曰。若離變易。未到涅槃。於其中間。名劣
<lb ed="X" n="0592c08"/><lb ed="R041" n="0414a17"/>無漏種。俱生煩惱。雖未滅盡。不能令於衆生。墮三
<lb ed="X" n="0592c09"/><lb ed="R041" n="0414a18"/>惡道。習氣微弱故。名劣無漏種。旣非二邊。亦名中
<lb ed="X" n="0592c10"/><lb ed="R041" n="0414b01"/>道義。時者。卽悟入之時。譬如千年闇室。明燈纔照。
<lb ed="X" n="0592c11"/><lb ed="R041" n="0414b02"/>闇境則無。一切衆生。從無始<anchor xml:id="nkr_note_add_0592c1101" n="0592c1101"/><anchor xml:id="beg0592c1101" n="0592c1101"/>已<anchor xml:id="end0592c1101"/>來。被煩惱蔽障。作
<lb ed="X" n="0592c12"/><lb ed="R041" n="0414b03"/>種種業行。熏在識中。成就無量三塗種子。若智慧
<lb ed="X" n="0592c13"/><lb ed="R041" n="0414b04"/>返照。一念之間。所有業障。悉皆消滅。作意觀察。煩
<lb ed="X" n="0592c14"/><lb ed="R041" n="0414b05"/>惱滅時。故言爲時。問曰。覺了觀心。可名般若。文字
<lb ed="X" n="0592c15"/><lb ed="R041" n="0414b06"/>實相。俱非觀照。何得同稱般若。答曰。若無文字。衆
<lb ed="X" n="0592c16"/><lb ed="R041" n="0414b07"/>生依何悟解。要假言鑿。方能覺照。是故文字稱爲
<lb ed="X" n="0592c17"/><lb ed="R041" n="0414b08"/>般若。要因覺照。照及實相。能照所照。一體一合。是
<lb ed="X" n="0592c18"/><lb ed="R041" n="0414b09"/>故實相亦名般若。故論云。說智及智處。俱名爲般
<lb ed="X" n="0592c19"/><lb ed="R041" n="0414b10"/>若。智卽般若是。智處者一所照之處。實相是。是故
<lb ed="X" n="0592c20"/><lb ed="R041" n="0414b11"/>三處俱名般若。頌曰。</p>
<lb ed="X" n="0592c21"/><lb ed="R041" n="0414b12"/><lg type="regular" xml:id="lgX26p0592c2101"><l>小乘雖證人無我</l><l>法執迷情由未改</l>
<lb ed="X" n="0592c22"/><lb ed="R041" n="0414b13"/><l>涅槃生死不能物</l><l>菩薩於中得自在</l></lg>
<lb ed="X" n="0592c23"/><lb ed="R041" n="0414b14"/><p xml:id="pX26p0592c2301">向來所說。雖有能觀所觀。三種般若。差別不同。總
<lb ed="X" n="0592c24"/><lb ed="R041" n="0414b15"/>明初入觀門緣起分。</p></cb:div>
<pb ed="X" xml:id="X26.0521.0593a" n="0593a"/>
<lb ed="X" n="0593a01"/><lb ed="R041" n="0414b16"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0593a0101">照見五蘊皆空。度一切苦厄。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0593a02"/><lb ed="R041" n="0414b17"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0593a0201">照者慧也。如燈照暗。燈至而暗滅。慧生而無明盡。
<lb ed="X" n="0593a03"/><lb ed="R041" n="0414b18"/>五蘊者。色受想行識。質礙名色。領納爲受。取相名
<lb ed="X" n="0593a04"/><lb ed="R041" n="0415a01"/>想。造作名行。了別曰識。蘊者。積聚義。積聚色受想
<lb ed="X" n="0593a05"/><lb ed="R041" n="0415a02"/>行識。以成其身。卽三界四生。俱用一體。各由過去
<lb ed="X" n="0593a06"/><lb ed="R041" n="0415a03"/>無明業受爲因。熏成善惡果報差別。而是無明業。
<lb ed="X" n="0593a07"/><lb ed="R041" n="0415a04"/>愛家果。若生天上。及在人間。貧窮困苦。愛別離苦。
<lb ed="X" n="0593a08"/><lb ed="R041" n="0415a05"/>怨憎會苦。求不得苦。生苦老苦。病苦死苦。皆依五
<lb ed="X" n="0593a09"/><lb ed="R041" n="0415a06"/>蘊而起。八苦乃至三苦。三界受生。無不是苦。若能
<lb ed="X" n="0593a10"/><lb ed="R041" n="0415a07"/>了達五蘊皆是虗妄。觀色如聚沫。受如水上漚。想
<lb ed="X" n="0593a11"/><lb ed="R041" n="0415a08"/>如春時炎。衆行如芭蕉。觀識如幻化。<anchor xml:id="nkr_note_orig_0593001" n="0593001"/>二薩中。觀其
<lb ed="X" n="0593a12"/><lb ed="R041" n="0415a09"/>體性不可得。所言皆空。五蘊若是有。八苦卽不虗。
<lb ed="X" n="0593a13"/><lb ed="R041" n="0415a10"/>五蘊<anchor xml:id="nkr_note_orig_0593002" n="0593002"/>之達空。八苦依何有。譬如暴風。擊水成漚。卽
<lb ed="X" n="0593a14"/><lb ed="R041" n="0415a11"/>是漚非水。漚散作水。是水非漚。漚喩衆生。水喩佛
<lb ed="X" n="0593a15"/><lb ed="R041" n="0415a12"/>性。擊眞成妄。名曰衆生。了妄名眞。苦無生處。故言
<lb ed="X" n="0593a16"/><lb ed="R041" n="0415a13"/>照見五蘊皆空度一切苦厄。問曰。三界有色蘊。旣
<lb ed="X" n="0593a17"/><lb ed="R041" n="0415a14"/>有色蘊。可言苦厄。無色界中無色蘊。應當無八苦。
<lb ed="X" n="0593a18"/><lb ed="R041" n="0415a15"/>答曰。無色界中。雖無麤色。細色仍在。世尊涅槃時。
<lb ed="X" n="0593a19"/><lb ed="R041" n="0415a16"/>無色界諸天。淚如細雨。若無有色。淚從何來。細色
<lb ed="X" n="0593a20"/><lb ed="R041" n="0415a17"/>未亡。識種由在。雖居八定。見相未除。來往循環。未
<lb ed="X" n="0593a21"/><lb ed="R041" n="0415a18"/>離八苦。頌曰。</p>
<lb ed="X" n="0593a22"/><lb ed="R041" n="0415b01"/><lg type="regular" xml:id="lgX26p0593a2201"><l>四大五蘊無非色</l><l>人我衆生本性空</l>
<lb ed="X" n="0593a23"/><lb ed="R041" n="0415b02"/><l>若能發慧當心照</l><l>長辭苦厄出煩籠</l></lg>
<lb ed="X" n="0593a24"/><lb ed="R041" n="0415b03"/><p xml:id="pX26p0593a2401">向來所擧。能照所照。五蘊色心。差別不同。總明第
<pb ed="X" xml:id="X26.0521.0593b" n="0593b"/>
<lb ed="X" n="0593b01"/><lb ed="R041" n="0415b04"/>二了蘊虗<anchor xml:id="nkr_note_orig_0593003" n="0593003"/>空度厄分竟。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0593b02"/><lb ed="R041" n="0415b05"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0593b0201">舍利子。色不異空。空不異色。色卽是空。空卽是色。受
<lb ed="X" n="0593b03"/><lb ed="R041" n="0415b06"/>想行識。亦復如是。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0593b04"/><lb ed="R041" n="0415b07"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0593b0401">色是形色也。堅濕煖動。卽色蘊也。空卽虗通。爲無
<lb ed="X" n="0593b05"/><lb ed="R041" n="0415b08"/>自性故。言色不異空空不異色者。爲二乘人。滅色
<lb ed="X" n="0593b06"/><lb ed="R041" n="0415b09"/>取空。不知空是自心。心外見有空境見境心礙礙。
<lb ed="X" n="0593b07"/><lb ed="R041" n="0415b10"/>卽名爲色。故言空不異色。色卽是空者。菩薩了達
<lb ed="X" n="0593b08"/><lb ed="R041" n="0415b11"/>色性自空。非色滅空。非是無色名空。非是因觀故
<lb ed="X" n="0593b09"/><lb ed="R041" n="0415b12"/>空。非心盡故空。非是拆法故空。猶如兔角龜毛。本
<lb ed="X" n="0593b10"/><lb ed="R041" n="0415b13"/>無體性。故言色卽是空。空卽是色者。若心外見空。
<lb ed="X" n="0593b11"/><lb ed="R041" n="0415b14"/>卽還被空礙。故言空卽是色。空不自空。因色故有
<lb ed="X" n="0593b12"/><lb ed="R041" n="0415b15"/>空。色不自色。因空故有色。以空知有色。以色知有
<lb ed="X" n="0593b13"/><lb ed="R041" n="0415b16"/>空。離空無別色。離色無別空。諸佛或時說色。或時
<lb ed="X" n="0593b14"/><lb ed="R041" n="0415b17"/>說無色。諸法實相中。無色無非色。空亦如此。華嚴
<lb ed="X" n="0593b15"/><lb ed="R041" n="0415b18"/>經云。心能採<anchor xml:id="nkr_note_orig_0593004" n="0593004"/>盡色。絲<anchor xml:id="note_star_1" n="0593004" type="star"/>盡色非心。離心無<anchor xml:id="note_star_2" n="0593004" type="star"/>盡色。離<anchor xml:id="note_star_3" n="0593004" type="star"/>盡
<lb ed="X" n="0593b16"/><lb ed="R041" n="0416a01"/>色無心。一切相待並准此。譬如有兩目俱睞。在路
<lb ed="X" n="0593b17"/><lb ed="R041" n="0416a02"/>獨行。其道兩邊。俱有深坑。其人不見。或落道東。或
<lb ed="X" n="0593b18"/><lb ed="R041" n="0416a03"/>落道西。當欲入坑。不見正路。路逢一人。引向中道。
<lb ed="X" n="0593b19"/><lb ed="R041" n="0416a04"/>一切衆生。亦復如是。爲諸煩惱。蔽於慧目。妄執空
<lb ed="X" n="0593b20"/><lb ed="R041" n="0416a05"/>執色。聞說色不異空。卽執空是有。爲說空不異色。
<lb ed="X" n="0593b21"/><lb ed="R041" n="0416a06"/>卽執色是眞。爲說色卽是空。還執空爲實有。爲說
<lb ed="X" n="0593b22"/><lb ed="R041" n="0416a07"/>空卽是色。還起色執不除。必竟逐語尋聲。爲此遣
<lb ed="X" n="0593b23"/><lb ed="R041" n="0416a08"/>心未盡。今以四重。翻覆心境。方始窮源。譬如有人。
<lb ed="X" n="0593b24"/><lb ed="R041" n="0416a09"/>兩目俱睞者。凡夫二乘。慧眼未開。不見中道是。兩
<pb ed="X" xml:id="X26.0521.0593c" n="0593c"/>
<lb ed="X" n="0593c01"/><lb ed="R041" n="0416a10"/>畔深坑者。執斷執常。執空執色。常起有無二邊惡
<lb ed="X" n="0593c02"/><lb ed="R041" n="0416a11"/>見等是。路逢一人者。卽諸佛如來是。敎避深坑者。
<lb ed="X" n="0593c03"/><lb ed="R041" n="0416a12"/>離二邊惡見。爲說菩提正路者是。至於空之與色。
<lb ed="X" n="0593c04"/><lb ed="R041" n="0416a13"/>皆是自心所變。了知心境不二。故言色不異空。受
<lb ed="X" n="0593c05"/><lb ed="R041" n="0416a14"/>想行識亦復如是者。此是心法。色旣翻覆四重。心
<lb ed="X" n="0593c06"/><lb ed="R041" n="0416a15"/>法不異於色。略而不言。故云亦復如是。頌曰。</p>
<lb ed="X" n="0593c07"/><lb ed="R041" n="0416a16"/><lg type="regular" xml:id="lgX26p0593c0701"><l>空色假待曾何實</l><l>其中唯有一眞如</l>
<lb ed="X" n="0593c08"/><lb ed="R041" n="0416a17"/><l>心境曉同如幻夢</l><l>逍遙獨步入無餘</l></lg>
<lb ed="X" n="0593c09"/><lb ed="R041" n="0416a18"/><p xml:id="pX26p0593c0901">向來所擧空色。翻覆四重不同。總明第三空色一
<lb ed="X" n="0593c10"/><lb ed="R041" n="0416b01"/>如無二分。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0593c11"/><lb ed="R041" n="0416b02"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0593c1101">舍利子。是諸法空相。不生不滅。不垢不淨。不增不減。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0593c12"/><lb ed="R041" n="0416b03"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0593c1201">此破生滅垢淨增減無有二相。舍利子名身子。母
<lb ed="X" n="0593c13"/><lb ed="R041" n="0416b04"/>名舍利。因母得名。故名舍利子。是諸法空相者。五
<lb ed="X" n="0593c14"/><lb ed="R041" n="0416b05"/>蘊十二入十八界之類。體相俱空。故名空相。不生
<lb ed="X" n="0593c15"/><lb ed="R041" n="0416b06"/>不滅者。若見諸法有生。卽有法滅。法本無生。何無
<lb ed="X" n="0593c16"/><lb ed="R041" n="0416b07"/>有法滅。猶如翳眼妄見空華。卽此空華。本無體性。
<lb ed="X" n="0593c17"/><lb ed="R041" n="0416b08"/>但爲妄想。蔽於慧目。法體之上。而起妄心。有生滅。
<lb ed="X" n="0593c18"/><lb ed="R041" n="0416b09"/>五蘊若是有。謂是有故可言生。了達五蘊空。空中
<lb ed="X" n="0593c19"/><lb ed="R041" n="0416b10"/>何有生。五蘊若有生。謂有生故可言滅。五蘊本無
<lb ed="X" n="0593c20"/><lb ed="R041" n="0416b11"/>生。無生何有滅。故言不生不滅。不垢不淨者。凡夫
<lb ed="X" n="0593c21"/><lb ed="R041" n="0416b12"/>煩惱未除。貪瞋現在。而起我人卽執。名爲垢。二乘
<lb ed="X" n="0593c22"/><lb ed="R041" n="0416b13"/>煩惱<anchor xml:id="nkr_note_add_0593c2201" n="0593c2201"/><anchor xml:id="beg0593c2201" n="0593c2201"/>已<anchor xml:id="end0593c2201"/>盡。貪瞋伏離而證人空。得名爲淨。垢若有
<lb ed="X" n="0593c23"/><lb ed="R041" n="0416b14"/>可除。謂有可除得名淨。推尋垢體。本來空。卽此空
<lb ed="X" n="0593c24"/><lb ed="R041" n="0416b15"/>中何有淨。故言不垢不淨。不增不減者。眞如理體。
<pb ed="X" xml:id="X26.0521.0594a" n="0594a"/>
<lb ed="X" n="0594a01"/><lb ed="R041" n="0416b16"/>沉淪六道。未必減少。得出三界。不必增多。在纏名
<lb ed="X" n="0594a02"/><lb ed="R041" n="0416b17"/>如來藏。出纏名爲法身。出入語言雖殊。眞如法體
<lb ed="X" n="0594a03"/><lb ed="R041" n="0416b18"/>本來無別。以法性爲身。無有障礙。猶如虗空。無有
<lb ed="X" n="0594a04"/><lb ed="R041" n="0417a01"/>損減。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0594a05"/><lb ed="R041" n="0417a02"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0594a0501">是故空中無色。無受想行識。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0594a06"/><lb ed="R041" n="0417a03"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0594a0601">此爲重破色心二法。齊擧五蘊皆空。恐不了爲此
<lb ed="X" n="0594a07"/><lb ed="R041" n="0417a04"/>重擧色心若無自性。故言是故空中無色無受想
<lb ed="X" n="0594a08"/><lb ed="R041" n="0417a05"/>行識。頌曰。</p>
<lb ed="X" n="0594a09"/><lb ed="R041" n="0417a06"/><lg type="regular" xml:id="lgX26p0594a0901"><l>生滅虗空緣心戀</l><l>淨識相違識不通</l>
<lb ed="X" n="0594a10"/><lb ed="R041" n="0417a07"/><l>增減了知無損益</l><l>卽與能仁法性同</l></lg>
<lb ed="X" n="0594a11"/><lb ed="R041" n="0417a08"/><p xml:id="pX26p0594a1101">向來所擧三相差別不同。總明第四垢淨唯眞無
<lb ed="X" n="0594a12"/><lb ed="R041" n="0417a09"/>妄分。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0594a13"/><lb ed="R041" n="0417a10"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0594a1301">無眼耳鼻舌身意。無色聲香味觸法。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0594a14"/><lb ed="R041" n="0417a11"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0594a1401">此爲破十二入。如幻緣生無有實。無眼耳鼻舌身
<lb ed="X" n="0594a15"/><lb ed="R041" n="0417a12"/>意者。此破六根空。云何是空。眼中。皮皃爲地大。目
<lb ed="X" n="0594a16"/><lb ed="R041" n="0417a13"/>淚爲水大。煖性爲火大。動轉爲風大。問曰。地是眼
<lb ed="X" n="0594a17"/><lb ed="R041" n="0417a14"/>不。答曰。是地非眼。水是眼不。是水非眼。火是眼不。
<lb ed="X" n="0594a18"/><lb ed="R041" n="0417a15"/>是火非眼。風是眼不。是風非眼。四大各各別。名之
<lb ed="X" n="0594a19"/><lb ed="R041" n="0417a16"/>爲自相。和合成眼根。名之爲苦相。未有四大。無自
<lb ed="X" n="0594a20"/><lb ed="R041" n="0417a17"/>性眼根。旣有四大。無他性眼根。無自無他。卽眼根
<lb ed="X" n="0594a21"/><lb ed="R041" n="0417a18"/>空。眼性旣空。亦無無眼。自下五根並准此。無色聲
<lb ed="X" n="0594a22"/><lb ed="R041" n="0417b01"/>香味觸者。六根若是有。所對六塵並不虗。推尋六
<lb ed="X" n="0594a23"/><lb ed="R041" n="0417b02"/>根旣是空。所對六塵明非有。云何名根。爲能生諸
<lb ed="X" n="0594a24"/><lb ed="R041" n="0417b03"/>識故。云何名塵。能坌汚淨心故。四塵成四大。四大
<pb ed="X" xml:id="X26.0521.0594b" n="0594b"/>
<lb ed="X" n="0594b01"/><lb ed="R041" n="0417b04"/>成諸根。諸根對六塵。故立十二處。各各從緣生。是
<lb ed="X" n="0594b02"/><lb ed="R041" n="0417b05"/>明無自性。問曰。前擧五蘊。或擧十二入。十八界。卽
<lb ed="X" n="0594b03"/><lb ed="R041" n="0417b06"/>此三相。有何差別。答曰。譬如網鳥之人。如其得鳥
<lb ed="X" n="0594b04"/><lb ed="R041" n="0417b07"/>止藉一目。不可以一目爲羅。若能了凡證聖。止藉
<lb ed="X" n="0594b05"/><lb ed="R041" n="0417b08"/>般若一法。不可以一法敎人。爲根有利鈍證有淺
<lb ed="X" n="0594b06"/><lb ed="R041" n="0417b09"/>深。是故世尊隨機接引。作種種方便。說三科法門。
<lb ed="X" n="0594b07"/><lb ed="R041" n="0417b10"/>總令其悟入。頌曰。</p>
<lb ed="X" n="0594b08"/><lb ed="R041" n="0417b11"/><lg type="regular" xml:id="lgX26p0594b0801"><l>堅濕煖動爲根本</l><l>如幻緣生死暫停</l>
<lb ed="X" n="0594b09"/><lb ed="R041" n="0417b12"/><l>內外兩邊雖有對</l><l>觀其體性若乾城</l></lg>
<lb ed="X" n="0594b10"/><lb ed="R041" n="0417b13"/><p xml:id="pX26p0594b1001">向來所擧根塵。兩處不同。總明第五十二入中如
<lb ed="X" n="0594b11"/><lb ed="R041" n="0417b14"/>幻分。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0594b12"/><lb ed="R041" n="0417b15"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0594b1201">無眼界乃至無意識界。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0594b13"/><lb ed="R041" n="0417b16"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0594b1301">此爲破十八界。前擧根塵。兩處皆空。是明中間六
<lb ed="X" n="0594b14"/><lb ed="R041" n="0417b17"/>識。各無自性。爲有根塵。發生六識。云何發生。答曰。
<lb ed="X" n="0594b15"/><lb ed="R041" n="0417b18"/>因有色塵。發生眼根。眼識生。因有聲塵。發耳根。耳
<lb ed="X" n="0594b16"/><lb ed="R041" n="0418a01"/>識生。乃至因有法塵。發意根。意識生。由不達塵。卽
<lb ed="X" n="0594b17"/><lb ed="R041" n="0418a02"/>妄想起。能爲一切煩惱根本。重入本識。成無量三
<lb ed="X" n="0594b18"/><lb ed="R041" n="0418a03"/>界四生之種子。輪迴六趣。無有休<anchor xml:id="nkr_note_add_0594b1801" n="0594b1801"/><anchor xml:id="beg0594b1801" n="0594b1801"/>已<anchor xml:id="end0594b1801"/>。云何名煩惱。
<lb ed="X" n="0594b19"/><lb ed="R041" n="0418a04"/>及貪瞋癡。答曰。以眼緣色。名之爲煩。色來觸眼。目
<lb ed="X" n="0594b20"/><lb ed="R041" n="0418a05"/>之爲惱。六識緣六塵。名之爲煩。六塵觸六識。目之
<lb ed="X" n="0594b21"/><lb ed="R041" n="0418a06"/>爲惱。貪瞋癡者。以眼緣色故。好色卽貪。惡色卽嗔。
<lb ed="X" n="0594b22"/><lb ed="R041" n="0418a07"/>分別好惡。名之爲癡。二根中諸煩惱著准此。問曰。
<lb ed="X" n="0594b23"/><lb ed="R041" n="0418a08"/>欲作何觀行。得勉此貪嗔癡煩惱。答曰。行者若能
<lb ed="X" n="0594b24"/><lb ed="R041" n="0418a09"/>證心。向內返照。諸根體性不可得。卽名空門。諸塵
<pb ed="X" xml:id="X26.0521.0594c" n="0594c"/>
<lb ed="X" n="0594c01"/><lb ed="R041" n="0418a10"/>是虗妄。卽是識無生滅。卽無願門。三處無無有。卽
<lb ed="X" n="0594c02"/><lb ed="R041" n="0418a11"/>名三空門。三處不被繫縛故。幷名三解脫門。能通
<lb ed="X" n="0594c03"/><lb ed="R041" n="0418a12"/>達六塵故。亦名六度門。諸識但寂滅。亦名眞如門。
<lb ed="X" n="0594c04"/><lb ed="R041" n="0418a13"/>六識滅卽無煩。六塵空卽無惱。塵旣不實。不見有
<lb ed="X" n="0594c05"/><lb ed="R041" n="0418a14"/>好色可貪。不見有惡色可嗔。無可分別。心卽無癡。
<lb ed="X" n="0594c06"/><lb ed="R041" n="0418a15"/>若能與理相應。貪嗔癡俱滅。煩惱永盡。卽名無餘
<lb ed="X" n="0594c07"/><lb ed="R041" n="0418a16"/>涅槃。<anchor xml:id="nkr_note_orig_0594001" n="0594001"/>令言無眼耳鼻舌身意。無色聲香味觸法。無
<lb ed="X" n="0594c08"/><lb ed="R041" n="0418a17"/>眼界乃至無意識界者。爲破執有我人衆生壽者。
<lb ed="X" n="0594c09"/><lb ed="R041" n="0418a18"/>十八界者。差別義。六根緣六塵。各各差別。名十八
<lb ed="X" n="0594c10"/><lb ed="R041" n="0418b01"/>界。以擧十八界。用破我者。若眼中有我。耳裏應無。
<lb ed="X" n="0594c11"/><lb ed="R041" n="0418b02"/>一一根塵中。各各有我者。卽一人上。合有十八箇
<lb ed="X" n="0594c12"/><lb ed="R041" n="0418b03"/>我。若一一根塵中無我。卽十八界並無。故知我無
<lb ed="X" n="0594c13"/><lb ed="R041" n="0418b04"/>實體。眼緣色塵。耳緣聲塵。乃至身緣觸塵。此爲根。
<lb ed="X" n="0594c14"/><lb ed="R041" n="0418b05"/>五塵並可見。意識緣法塵。其狀云何。答曰。五根對
<lb ed="X" n="0594c15"/><lb ed="R041" n="0418b06"/>五塵。中間發五識。五根雖見聞覺知。不能分別。要
<lb ed="X" n="0594c16"/><lb ed="R041" n="0418b07"/>藉同時意識分別。見靑黃赤白方圓分量等。名爲
<lb ed="X" n="0594c17"/><lb ed="R041" n="0418b08"/>法塵。同與五識。同緣五塵。於五塵中。虗妄分別。名
<lb ed="X" n="0594c18"/><lb ed="R041" n="0418b09"/>爲法塵。問曰。意識能分別。未審意根有何功用。答
<lb ed="X" n="0594c19"/><lb ed="R041" n="0418b10"/>曰。意根恒審思量爲用。有三熏習四差別。三熏習
<lb ed="X" n="0594c20"/><lb ed="R041" n="0418b11"/>者。一名言熏習。二我愛熏習。三有支熏習。四差別
<lb ed="X" n="0594c21"/><lb ed="R041" n="0418b12"/>者。一我慢。二我愛。三我見。四無明。常與四惑煩惱
<lb ed="X" n="0594c22"/><lb ed="R041" n="0418b13"/>相應。能作一切善惡之種子。五識向外緣五塵。意
<lb ed="X" n="0594c23"/><lb ed="R041" n="0418b14"/>識同緣五塵。亦向內緣。名遍計所執性。七識依六
<lb ed="X" n="0594c24"/><lb ed="R041" n="0418b15"/>識分別。向內緣以成得塵。執受成種子。重入八識。
<pb ed="X" xml:id="X26.0521.0595a" n="0595a"/>
<lb ed="X" n="0595a01"/><lb ed="R041" n="0418b16"/>一向內緣名緣。名依他起性。八識體是如來藏。根
<lb ed="X" n="0595a02"/><lb ed="R041" n="0418b17"/>本是眞。亦名圓成實性。根識緣色。意識隨後分別。
<lb ed="X" n="0595a03"/><lb ed="R041" n="0418b18"/>眼識卽滅。七識執受意識亦滅。八識受熏七識亦
<lb ed="X" n="0595a04"/><lb ed="R041" n="0419a01"/>滅。行者若能證心內照。眼不緣色塵。意識無可分
<lb ed="X" n="0595a05"/><lb ed="R041" n="0419a02"/>別。入初地。卽轉意識。爲妙<anchor xml:id="nkr_note_orig_0595001" n="0595001"/>覺察智。六識七識無可
<lb ed="X" n="0595a06"/><lb ed="R041" n="0419a03"/>執受。七地轉七識。爲平等性智。八識不受熏。卽如
<lb ed="X" n="0595a07"/><lb ed="R041" n="0419a04"/>來藏。淨轉八識。爲大圓鏡智。亦轉五識。爲成所作
<lb ed="X" n="0595a08"/><lb ed="R041" n="0419a05"/>智。卽成所作智。妙<anchor xml:id="note_star_4" n="0595001" type="star"/>覺察智爲化身。平等性智爲報
<lb ed="X" n="0595a09"/><lb ed="R041" n="0419a06"/>身。大圓鏡智爲法身。束八識以成四智。卽四智而
<lb ed="X" n="0595a10"/><lb ed="R041" n="0419a07"/>成三身。前言無眼耳鼻舌身意等者。爲色心兩法。
<lb ed="X" n="0595a11"/><lb ed="R041" n="0419a08"/>分爲十八界。了達色卽是空。三際緣心。俱不可得。
<lb ed="X" n="0595a12"/><lb ed="R041" n="0419a09"/>此卽色心本空。故知十八處。非有就妄而言。心外
<lb ed="X" n="0595a13"/><lb ed="R041" n="0419a10"/>非無三處。若約理而說。並是一心虗變。頌曰。</p>
<lb ed="X" n="0595a14"/><lb ed="R041" n="0419a11"/><lg type="regular" xml:id="lgX26p0595a1401"><l>內外中間十八處</l><l>如言兔角本無形</l>
<lb ed="X" n="0595a15"/><lb ed="R041" n="0419a12"/><l>大聖應機方便說</l><l>隨於用處立虗名</l></lg>
<lb ed="X" n="0595a16"/><lb ed="R041" n="0419a13"/><p xml:id="pX26p0595a1601">向來所擧根塵三處差別不同。總明第六三處體
<lb ed="X" n="0595a17"/><lb ed="R041" n="0419a14"/>同名異分。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0595a18"/><lb ed="R041" n="0419a15"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0595a1801">無無明亦無無明盡。乃至無老死亦無老死盡。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0595a19"/><lb ed="R041" n="0419a16"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0595a1901">此破中乘境。觀如幻如炎。推求體性。不可得故。無
<lb ed="X" n="0595a20"/><lb ed="R041" n="0419a17"/>明及生老死。是世俗諦。無明及生老盡。名眞諦。凡
<lb ed="X" n="0595a21"/><lb ed="R041" n="0419a18"/>夫無智。起心緣境。卽名無明。二乘無悲。滅却無明
<lb ed="X" n="0595a22"/><lb ed="R041" n="0419b01"/>入涅槃。菩薩有大智。心境俱泯。不同俗諦故。卽無
<lb ed="X" n="0595a23"/><lb ed="R041" n="0419b02"/>無明。由有大悲。爲化衆生。不入涅槃流。或不盡無
<lb ed="X" n="0595a24"/><lb ed="R041" n="0419b03"/>明。故云無無明盡。凡夫無智故。有生老死。菩薩照
<pb ed="X" xml:id="X26.0521.0595b" n="0595b"/>
<lb ed="X" n="0595b01"/><lb ed="R041" n="0419b04"/>見五蘊皆空。卽無有老死。二乘無悲。<g ref="#CB01926">灰</g>身滅智。盡
<lb ed="X" n="0595b02"/><lb ed="R041" n="0419b05"/>却生老死。菩薩有大悲。爲化衆生。同其事業。卽不
<lb ed="X" n="0595b03"/><lb ed="R041" n="0419b06"/>盡生老死。故云無無明。亦無無明盡。乃至無老死。
<lb ed="X" n="0595b04"/><lb ed="R041" n="0419b07"/>亦無老死盡。無明者。由無智慧明。卽造諸行。行謂
<lb ed="X" n="0595b05"/><lb ed="R041" n="0419b08"/>罪行。福行。不動行。殺生偷盜等。諸邪見法名罪行。
<lb ed="X" n="0595b06"/><lb ed="R041" n="0419b09"/>禮佛誦經布施持戒等名福行。坐禪得四禪八定
<lb ed="X" n="0595b07"/><lb ed="R041" n="0419b10"/>伏心不起。名不動行。但行人所作善惡等業。怖心
<lb ed="X" n="0595b08"/><lb ed="R041" n="0419b11"/>未來果報。卽是有爲之法。終不<anchor xml:id="nkr_note_orig_0595002" n="0595002"/>勉生老病死。循環
<lb ed="X" n="0595b09"/><lb ed="R041" n="0419b12"/>三界六道。種諸業之種子。熏在識中。與生死魔軍。
<lb ed="X" n="0595b10"/><lb ed="R041" n="0419b13"/>交會之時。所戀生處境界現前。業命<anchor xml:id="nkr_note_add_0595b1001" n="0595b1001"/><anchor xml:id="beg0595b1001" n="0595b1001"/>已<anchor xml:id="end0595b1001"/>盡。受中陰
<lb ed="X" n="0595b11"/><lb ed="R041" n="0419b14"/>等身。經七七日。託入母胎。攪父母精血。赤白和合。
<lb ed="X" n="0595b12"/><lb ed="R041" n="0419b15"/>成其宍團。卽爲名色。卽四陰。受想行識。色卽四。堅
<lb ed="X" n="0595b13"/><lb ed="R041" n="0419b16"/>濕煖動。卽名六處。眼耳鼻舌身意等。覺知冷煖苦
<lb ed="X" n="0595b14"/><lb ed="R041" n="0419b17"/>樂等。名之爲觸。旣有領納。目之爲受。於母生愛。於
<lb ed="X" n="0595b15"/><lb ed="R041" n="0419b18"/>父生憎。父精出時。謂是<anchor xml:id="nkr_note_add_0595b1501" n="0595b1501"/><anchor xml:id="beg0595b1501" n="0595b1501"/>已<anchor xml:id="end0595b1501"/>有。名之爲愛。貪著前境。
<lb ed="X" n="0595b16"/><lb ed="R041" n="0420a01"/>目之爲取。四大成就。名之爲有。四十九日<anchor xml:id="nkr_note_add_0595b1601" n="0595b1601"/><anchor xml:id="beg0595b1601" n="0595b1601"/>已<anchor xml:id="end0595b1601"/>前等
<lb ed="X" n="0595b17"/><lb ed="R041" n="0420a02"/>風次解。離其母腹。名之爲生。業命總盡。四大離散。
<lb ed="X" n="0595b18"/><lb ed="R041" n="0420a03"/>名之爲死。此卽十二緣。無明與行爲過去。識名色
<lb ed="X" n="0595b19"/><lb ed="R041" n="0420a04"/>六入觸受愛取有。此八支。在母腹稱現在。生死兩
<lb ed="X" n="0595b20"/><lb ed="R041" n="0420a05"/>支名未來。無明與行爲能引。識名色六處觸受。此
<lb ed="X" n="0595b21"/><lb ed="R041" n="0420a06"/>五果種子爲所引。愛取有此現在三支。感得未來
<lb ed="X" n="0595b22"/><lb ed="R041" n="0420a07"/>生死。中乘之人。觀無明滅。卽不造行。行亦滅。以無
<lb ed="X" n="0595b23"/><lb ed="R041" n="0420a08"/>行故。卽無種子識亦滅。識旣滅故。乃至老死等滅。
<lb ed="X" n="0595b24"/><lb ed="R041" n="0420a09"/>卽出離三界。不受後有。喩如諸子。乘於鹿車。出於
<pb ed="X" xml:id="X26.0521.0595c" n="0595c"/>
<lb ed="X" n="0595c01"/><lb ed="R041" n="0420a10"/>火宅。中乘之理。有無明無明滅。有老死老死滅。般
<lb ed="X" n="0595c02"/><lb ed="R041" n="0420a11"/>若觀照則不然。無明本來不有。亦無無明滅生。究
<lb ed="X" n="0595c03"/><lb ed="R041" n="0420a12"/>竟不可得。亦無老死盡。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0595c04"/><lb ed="R041" n="0420a13"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0595c0401">無苦集滅道。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0595c05"/><lb ed="R041" n="0420a14"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0595c0501">此爲破小乘四諦境。觀俱無實體。以見相未亡。令
<lb ed="X" n="0595c06"/><lb ed="R041" n="0420a15"/>觀五蘊體寂。而證人空。擧此四諦。以明因果者。集
<lb ed="X" n="0595c07"/><lb ed="R041" n="0420a16"/>道二諦是因。苦滅二諦是果。苦集二諦是俗。滅道
<lb ed="X" n="0595c08"/><lb ed="R041" n="0420a17"/>二諦是眞。五蘊等法名苦果。無明愛業是集因。滅
<lb ed="X" n="0595c09"/><lb ed="R041" n="0420a18"/>盡生死名<anchor xml:id="nkr_note_orig_0595003" n="0595003"/>槃果。戒定慧等爲道因。問曰。一切內外
<lb ed="X" n="0595c10"/><lb ed="R041" n="0420b01"/>等法。皆以先因後果。卽乘因至果。若如此者。理合
<lb ed="X" n="0595c11"/><lb ed="R041" n="0420b02"/>先說因而後說果。今此經中。先說五蘊苦果。後說
<lb ed="X" n="0595c12"/><lb ed="R041" n="0420b03"/>集因。其何故也。答。今世尊說四諦。爲小乘根機下
<lb ed="X" n="0595c13"/><lb ed="R041" n="0420b04"/>劣。不了人法二空。若先說集因。後言苦果者。以凡
<lb ed="X" n="0595c14"/><lb ed="R041" n="0420b05"/>夫不得宿命智。不能了達過去無明愛業。令觀現
<lb ed="X" n="0595c15"/><lb ed="R041" n="0420b06"/>在果。卽知過去因。今日長命者。過去<anchor xml:id="nkr_note_orig_0595004" n="0595004"/>名不殺生來。
<lb ed="X" n="0595c16"/><lb ed="R041" n="0420b07"/>今日短命者。過去殺生來。今日富貴者。過去布施
<lb ed="X" n="0595c17"/><lb ed="R041" n="0420b08"/>持戒來。今日貧賤者。過去慳貪破戒來。一切因果
<lb ed="X" n="0595c18"/><lb ed="R041" n="0420b09"/>皆如此。今擧果卽知因。爲此先擧五蘊苦果。然後
<lb ed="X" n="0595c19"/><lb ed="R041" n="0420b10"/>說因。若知五蘊是苦。卽於現在五蘊苦果之上。不
<lb ed="X" n="0595c20"/><lb ed="R041" n="0420b11"/>作集因。欲滅集因。要須修道。道者卽三十七品。戒
<lb ed="X" n="0595c21"/><lb ed="R041" n="0420b12"/>定慧等。以助道法。因持戒故心能定。能定故卽能
<lb ed="X" n="0595c22"/><lb ed="R041" n="0420b13"/>發慧。三乘具足。卽因果俱滅。滅盡因果。名曰涅槃。
<lb ed="X" n="0595c23"/><lb ed="R041" n="0420b14"/>出離凡夫。故名眞諦。問曰。眞諦及四聖諦。有何差
<lb ed="X" n="0595c24"/><lb ed="R041" n="0420b15"/>別。答。三乘共觀五蘊淺深。見解殊別。凡夫執五蘊
<pb ed="X" xml:id="X26.0521.0596a" n="0596a"/>
<lb ed="X" n="0596a01"/><lb ed="R041" n="0420b16"/>是有。躭染六塵。六塵愛著生死。諸苦逼切。輪迴六
<lb ed="X" n="0596a02"/><lb ed="R041" n="0420b17"/>道。名爲俗諦。爲斷除生死。滅盡貪愛。執相未亡。<g ref="#CB01926">灰</g>
<lb ed="X" n="0596a03"/><lb ed="R041" n="0420b18"/>身滅智。而證寂滅。出於俗網。故名眞諦。四聖諦者。
<lb ed="X" n="0596a04"/><lb ed="R041" n="0421a01"/>了達五蘊本空。苦無生處。名爲苦聖諦。妄想不生。
<lb ed="X" n="0596a05"/><lb ed="R041" n="0421a02"/>無明愛業本來不有。集無和合。名集聖諦。於畢滅
<lb ed="X" n="0596a06"/><lb ed="R041" n="0421a03"/>法中。了達一切法本來不生本來不滅。是名滅聖
<lb ed="X" n="0596a07"/><lb ed="R041" n="0421a04"/>諦。能知人法俱空。色心俱遣。緣觀雙寂。境智兩亡。
<lb ed="X" n="0596a08"/><lb ed="R041" n="0421a05"/>能緣所緣二俱不實。無有二相。猶如虗空。作此觀
<lb ed="X" n="0596a09"/><lb ed="R041" n="0421a06"/>者。名爲道聖諦。問。舍利子。能是小乘法人。苦集滅
<lb ed="X" n="0596a10"/><lb ed="R041" n="0421a07"/>道是小乘法。此卽人法俱載。無明乃至老死。此是
<lb ed="X" n="0596a11"/><lb ed="R041" n="0421a08"/>十二因緣。是中乘法。何故不言中乘人。此則有法
<lb ed="X" n="0596a12"/><lb ed="R041" n="0421a09"/>無人。其故何也。答。中乘者。辟支佛乘。辟支名緣覺。
<lb ed="X" n="0596a13"/><lb ed="R041" n="0421a10"/>佛之言覺。覺五蘊從緣生。一一蘊中。推求體性不
<lb ed="X" n="0596a14"/><lb ed="R041" n="0421a11"/>可得。而證人空。分別煩惱。並皆以斷盡。觀緣卽覺。
<lb ed="X" n="0596a15"/><lb ed="R041" n="0421a12"/>名爲緣覺。生於無佛世界。無師自覺。亦名獨覺。若
<lb ed="X" n="0596a16"/><lb ed="R041" n="0421a13"/>在佛前。卽名上根羅漢。不得稱爲獨覺。一世界中。
<lb ed="X" n="0596a17"/><lb ed="R041" n="0421a14"/>無有二佛。大小雖殊。爲亂佛名。不得與佛同生一
<lb ed="X" n="0596a18"/><lb ed="R041" n="0421a15"/>處。世尊初成道時。於鹿苑中。爲五比丘。三轉十二
<lb ed="X" n="0596a19"/><lb ed="R041" n="0421a16"/>行法輪。第一示相轉。諸比丘。此是苦。此是集。此是
<lb ed="X" n="0596a20"/><lb ed="R041" n="0421a17"/>滅。此是道。第二勸修轉。諸比丘。此是苦。汝須知。此
<lb ed="X" n="0596a21"/><lb ed="R041" n="0421a18"/>是集。汝須斷。此是滅。汝須證。此是道。汝須修。第三
<lb ed="X" n="0596a22"/><lb ed="R041" n="0421b01"/>引證轉。此是苦我<anchor xml:id="nkr_note_add_0596a2201" n="0596a2201"/><anchor xml:id="beg0596a2201" n="0596a2201"/>已<anchor xml:id="end0596a2201"/>知。此是集我<anchor xml:id="nkr_note_add_0596a2202" n="0596a2202"/><anchor xml:id="beg0596a2202" n="0596a2202"/>已<anchor xml:id="end0596a2202"/>斷。此是滅我
<lb ed="X" n="0596a23"/><lb ed="R041" n="0421b02"/><anchor xml:id="nkr_note_add_0596a2301" n="0596a2301"/><anchor xml:id="beg0596a2301" n="0596a2301"/>已<anchor xml:id="end0596a2301"/>證。此是道我<anchor xml:id="nkr_note_add_0596a2302" n="0596a2302"/><anchor xml:id="beg0596a2302" n="0596a2302"/>已<anchor xml:id="end0596a2302"/>修。見苦斷集。證滅修道。卽出三
<lb ed="X" n="0596a24"/><lb ed="R041" n="0421b03"/>界。喩如諸子乘於羊車。出於火宅。證得羅漢。是故
<pb ed="X" xml:id="X26.0521.0596b" n="0596b"/>
<lb ed="X" n="0596b01"/><lb ed="R041" n="0421b04"/>經云。譬如有人引導衆人。欲向寶山。道路懸遠。經
<lb ed="X" n="0596b02"/><lb ed="R041" n="0421b05"/>三百由旬。衆人疲懈。皆欲退還。導師多諸方便。權
<lb ed="X" n="0596b03"/><lb ed="R041" n="0421b06"/>作化城。令其歇息。佛道懸曠。經無量劫。久受勤苦。
<lb ed="X" n="0596b04"/><lb ed="R041" n="0421b07"/>不能成。遂生退心。世尊乃說苦<anchor xml:id="nkr_note_orig_0596001" n="0596001"/>集道。卽是行人歇
<lb ed="X" n="0596b05"/><lb ed="R041" n="0421b08"/>息之處。今言無苦集滅道者。苦本不生。何苦之有。
<lb ed="X" n="0596b06"/><lb ed="R041" n="0421b09"/><anchor xml:id="nkr_note_orig_0596002" n="0596002"/>知集無和合。何斷之有。滅無所滅。何證之有。道本
<lb ed="X" n="0596b07"/><lb ed="R041" n="0421b10"/>無形。何修之有。若有<anchor xml:id="nkr_note_orig_0596003" n="0596003"/>能人。卽有所修道。旣無能修
<lb ed="X" n="0596b08"/><lb ed="R041" n="0421b11"/>人。亦無<anchor xml:id="note_star_5" n="0596003" type="star"/>所道。此則人法俱空。證如如理。譬如有人。
<lb ed="X" n="0596b09"/><lb ed="R041" n="0421b12"/>夢見怨敵相對。白刃相交。或夢見男女遠行。分離
<lb ed="X" n="0596b10"/><lb ed="R041" n="0421b13"/>愛別。或夢見遺失財物衣。命不死。或夢見老病在
<lb ed="X" n="0596b11"/><lb ed="R041" n="0421b14"/>牀。死時將逼。當爾之際。非常憂苦。旣其睡覺。諸苦
<lb ed="X" n="0596b12"/><lb ed="R041" n="0421b15"/>元無。一切衆生。亦復如是。從無始<anchor xml:id="nkr_note_add_0596b1201" n="0596b1201"/><anchor xml:id="beg0596b1201" n="0596b1201"/>已<anchor xml:id="end0596b1201"/>來。無明蔽障。
<lb ed="X" n="0596b13"/><lb ed="R041" n="0421b16"/>長夜睡眠。六<anchor xml:id="nkr_note_orig_0596004" n="0596004"/>□昏沈。妄見諸苦。般若纔照。人法俱
<lb ed="X" n="0596b14"/><lb ed="R041" n="0421b17"/>空。身旣不存。何苦之有。擧苦一諦不實。故知三諦
<lb ed="X" n="0596b15"/><lb ed="R041" n="0421b18"/>非眞。故云無苦集滅道。問曰。諸佛說法。或從深向
<lb ed="X" n="0596b16"/><lb ed="R041" n="0422a01"/>淺。或從淺向深。今說此經。先說中乘。次說小乘。後
<lb ed="X" n="0596b17"/><lb ed="R041" n="0422a02"/>說大乘。其故云何。答曰。諸佛說法。常依二諦。常詮
<lb ed="X" n="0596b18"/><lb ed="R041" n="0422a03"/>第一義諦。第一義諦之中。文字俱離。若三乘是有
<lb ed="X" n="0596b19"/><lb ed="R041" n="0422a04"/>實。有實依次說。三乘俱不實。不實有何次。故楞伽
<lb ed="X" n="0596b20"/><lb ed="R041" n="0422a05"/>云。初地則爲八。十地則爲初。何以故。無所有故。有
<lb ed="X" n="0596b21"/><lb ed="R041" n="0422a06"/>何次。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0596b22"/><lb ed="R041" n="0422a07"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0596b2201">無智亦無得。以無所得故。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0596b23"/><lb ed="R041" n="0422a08"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0596b2301">此爲破執有大乘心。無智無菩提之智德。無得無
<lb ed="X" n="0596b24"/><lb ed="R041" n="0422a09"/>涅槃之斷德。問曰。菩提涅槃。是有情所歸之處。二
<pb ed="X" xml:id="X26.0521.0596c" n="0596c"/>
<lb ed="X" n="0596c01"/><lb ed="R041" n="0422a10"/>乘小果言無。信有之矣。大乘極果。何得言無。答。菩
<lb ed="X" n="0596c02"/><lb ed="R041" n="0422a11"/>提涅槃。是衆生妄心執有。妄心旣遣。體離有無。但
<lb ed="X" n="0596c03"/><lb ed="R041" n="0422a12"/>除其病。而不除法。卽眞如妙體。出在有無之外。病
<lb ed="X" n="0596c04"/><lb ed="R041" n="0422a13"/>卽有情執心妄分別耳。故經云。無聲聞乘緣覺乘
<lb ed="X" n="0596c05"/><lb ed="R041" n="0422a14"/>如來乘。乃至有心轉。諸乘非究竟。若彼心滅盡。無
<lb ed="X" n="0596c06"/><lb ed="R041" n="0422a15"/>乘及乘者。無有乘建立。我說爲一乘。若言涅槃是
<lb ed="X" n="0596c07"/><lb ed="R041" n="0422a16"/>有。卽法執未亡。若執有菩提。卽人執未盡。菩提是
<lb ed="X" n="0596c08"/><lb ed="R041" n="0422a17"/>體上之相。涅槃是相下之體。諸佛如來法眼淸淨。
<lb ed="X" n="0596c09"/><lb ed="R041" n="0422a18"/>見體不見相。菩薩法眼未明。見相不見體。涅槃云。
<lb ed="X" n="0596c10"/><lb ed="R041" n="0422b01"/>十地菩薩見法性。如羅縠中視。今言無智亦無得
<lb ed="X" n="0596c11"/><lb ed="R041" n="0422b02"/>者。雙破二執。雙證二空。悟菩提性寂。卽除人執。了
<lb ed="X" n="0596c12"/><lb ed="R041" n="0422b03"/>涅槃體如。卽除法執。菩提涅槃。是所觀之境。以無
<lb ed="X" n="0596c13"/><lb ed="R041" n="0422b04"/>所得故。卽是能觀無相之智。問曰。法緣人設。卽法
<lb ed="X" n="0596c14"/><lb ed="R041" n="0422b05"/>後人先。人依法修。卽法先人後。前後雖別。人法須
<lb ed="X" n="0596c15"/><lb ed="R041" n="0422b06"/>存。若有法無人。法將<anchor xml:id="nkr_note_orig_0596005" n="0596005"/>虗。有人無法。學者無憑。若人
<lb ed="X" n="0596c16"/><lb ed="R041" n="0422b07"/>法兩亡。便成斷見。今言人法俱空。豈可同乎塼石
<lb ed="X" n="0596c17"/><lb ed="R041" n="0422b08"/>佇貯資良決決拔深疑。答曰。非無人法。名曰爲空。
<lb ed="X" n="0596c18"/><lb ed="R041" n="0422b09"/>從衆緣生。無其體性。如水中月鏡像。相有體無。法
<lb ed="X" n="0596c19"/><lb ed="R041" n="0422b10"/>之與人。亦復如是。言人空者。爲除人我執。所言無
<lb ed="X" n="0596c20"/><lb ed="R041" n="0422b11"/>法者。爲除執法心。若無執二心。人法亦有何過。頌
<lb ed="X" n="0596c21"/><lb ed="R041" n="0422b12"/>曰。</p>
<lb ed="X" n="0596c22"/><lb ed="R041" n="0422b13"/><lg type="regular" xml:id="lgX26p0596c2201"><l>明與無明二相□</l><l>說苦斷集謂凡愚</l>
<lb ed="X" n="0596c23"/><lb ed="R041" n="0422b14"/><l>人法性空非智得</l><l>假設三乘並是無</l></lg>
<lb ed="X" n="0596c24"/><lb ed="R041" n="0422b15"/><p xml:id="pX26p0596c2401">向來所擧三乘境觀漸次。大小不同。總明第七境
<pb ed="X" xml:id="X26.0521.0597a" n="0597a"/>
<lb ed="X" n="0597a01"/><lb ed="R041" n="0422b16"/>觀俱空分。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0597a02"/><lb ed="R041" n="0422b17"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0597a0201">菩提薩埵。依般若波羅蜜多故。心無罣礙。無罣礙故。
<lb ed="X" n="0597a03"/><lb ed="R041" n="0422b18"/>無有恐怖。遠離顚倒夢相。究竟涅槃。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0597a04"/><lb ed="R041" n="0423a01"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0597a0401">菩提薩埵者。道心衆生。般若智慧。波羅蜜多者彼
<lb ed="X" n="0597a05"/><lb ed="R041" n="0423a02"/>岸到。心無罣礙。無罣礙故者。由前觀照。三乘境觀
<lb ed="X" n="0597a06"/><lb ed="R041" n="0423a03"/>皆空。菩提涅槃。性相俱寂。蘊界入等體性恒空。故
<lb ed="X" n="0597a07"/><lb ed="R041" n="0423a04"/>無罣礙。無罣礙故者。重疊前文。智慧觀照。然始覺
<lb ed="X" n="0597a08"/><lb ed="R041" n="0423a05"/>了。無有恐怖者。不爲生之所恐。不爲死之所怖。故
<lb ed="X" n="0597a09"/><lb ed="R041" n="0423a06"/>云無有恐怖。遠離顚倒夢想究竟涅槃者。心外見
<lb ed="X" n="0597a10"/><lb ed="R041" n="0423a07"/>法。名之爲顚。不知自心所作。名之爲倒。譬如有人
<lb ed="X" n="0597a11"/><lb ed="R041" n="0423a08"/>悞食莨菪。毒氣入心。妄見空華。及針等事。不知爲
<lb ed="X" n="0597a12"/><lb ed="R041" n="0423a09"/>毒所變。心外妄見針華。終日採華拾針。而無休息。
<lb ed="X" n="0597a13"/><lb ed="R041" n="0423a10"/>不食莨菪之人。當見採華拾針。並皆恠咲。唱言狂
<lb ed="X" n="0597a14"/><lb ed="R041" n="0423a11"/>顚。一切衆生。迷於本性。所見境界。不知從自心變。
<lb ed="X" n="0597a15"/><lb ed="R041" n="0423a12"/>乃心外見有差別境界。卽以心求境。智者見之。如
<lb ed="X" n="0597a16"/><lb ed="R041" n="0423a13"/>狂拾針。而無有異。故言心外見法。名之爲顚。不了
<lb ed="X" n="0597a17"/><lb ed="R041" n="0423a14"/>自心所作。目之爲倒。夢想者。爲有所得中作善惡
<lb ed="X" n="0597a18"/><lb ed="R041" n="0423a15"/>業。名之爲夢。分別涅槃生死爲異。名之爲想。名相
<lb ed="X" n="0597a19"/><lb ed="R041" n="0423a16"/>俱遣。名爲究竟。心境兩亡。名爲涅槃。頌曰。</p>
<lb ed="X" n="0597a20"/><lb ed="R041" n="0423a17"/><lg type="regular" xml:id="lgX26p0597a2001"><l>薩埵依空無罣礙</l><l>用智修眞至涅槃</l>
<lb ed="X" n="0597a21"/><lb ed="R041" n="0423a18"/><l>遠離妄想除顚倒</l><l>眞謂收心向內觀</l></lg>
<lb ed="X" n="0597a22"/><lb ed="R041" n="0423b01"/><p xml:id="pX26p0597a2201">向來所擧菩薩能離所離。除妄證眞。差別不同。總
<lb ed="X" n="0597a23"/><lb ed="R041" n="0423b02"/>明第八擧勝明空離障分。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0597a24"/><lb ed="R041" n="0423b03"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0597a2401">三世諸佛。依般若波羅蜜多故。得阿耨多羅三藐三
<pb ed="X" xml:id="X26.0521.0597b" n="0597b"/>
<lb ed="X" n="0597b01"/><lb ed="R041" n="0423b04"/>菩提。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0597b02"/><lb ed="R041" n="0423b05"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0597b0201">過去未來現在爲三世。佛之言覺。自覺斷人執。覺
<lb ed="X" n="0597b03"/><lb ed="R041" n="0423b06"/>他斷法執。凡夫不能自覺。二乘不能覺他。菩薩不
<lb ed="X" n="0597b04"/><lb ed="R041" n="0423b07"/>能覺滿。異凡夫故自覺。異二乘故覺他。異菩薩故
<lb ed="X" n="0597b05"/><lb ed="R041" n="0423b08"/>覺滿。如睡夢覺。如蓮華開不染汚。二癡睡盡。名之
<lb ed="X" n="0597b06"/><lb ed="R041" n="0423b09"/>爲佛。皆依般若波羅蜜多故。以具前釋。得阿耨多
<lb ed="X" n="0597b07"/><lb ed="R041" n="0423b10"/>羅三藐三菩提。總云無上正遍知覺。又菩提言道。
<lb ed="X" n="0597b08"/><lb ed="R041" n="0423b11"/>菩提有五種。一發心菩提。在十信位。二伏心菩提。
<lb ed="X" n="0597b09"/><lb ed="R041" n="0423b12"/>在地前三賢位。三明心菩提。初地至七地。四出倒
<lb ed="X" n="0597b10"/><lb ed="R041" n="0423b13"/>菩提。八地至十地。五無上菩提。在佛果。平等法中。
<lb ed="X" n="0597b11"/><lb ed="R041" n="0423b14"/>無有上下。故言無上。凡夫非正非眞。二乘正而非
<lb ed="X" n="0597b12"/><lb ed="R041" n="0423b15"/>眞。菩薩眞而非正。諸佛亦眞亦正。後三名正。菩提
<lb ed="X" n="0597b13"/><lb ed="R041" n="0423b16"/>名道。凡夫非正非道。二乘正而非道。菩薩道而非
<lb ed="X" n="0597b14"/><lb ed="R041" n="0423b17"/>正。諸佛亦正亦道。此是諸佛眞如法界身。與一切
<lb ed="X" n="0597b15"/><lb ed="R041" n="0423b18"/>衆生同體。行者若能以無漏智慧。觀達煩惱妄想
<lb ed="X" n="0597b16"/><lb ed="R041" n="0424a01"/>俱空。法界之身方顯。頌曰。</p>
<lb ed="X" n="0597b17"/><lb ed="R041" n="0424a02"/><lg type="regular" xml:id="lgX26p0597b1701"><l>過去未來三世諸佛</l><l>皆依般若得菩提</l>
<lb ed="X" n="0597b18"/><lb ed="R041" n="0424a03"/><l>凡夫有虗修正慧</l><l>並與能人境智齊</l></lg>
<lb ed="X" n="0597b19"/><lb ed="R041" n="0424a04"/><p xml:id="pX26p0597b1901">向來所擧。雖有因果先後不同。總明第九大智乘
<lb ed="X" n="0597b20"/><lb ed="R041" n="0424a05"/>因向果分。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0597b21"/><lb ed="R041" n="0424a06"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0597b2101">故知般若波羅蜜多。是大神呪。是大明呪。是無上呪。
<lb ed="X" n="0597b22"/><lb ed="R041" n="0424a07"/>是無等無呪。能除一切苦厄。眞實不虗。故說般若波
<lb ed="X" n="0597b23"/><lb ed="R041" n="0424a08"/>羅蜜多呪卽說呪曰<anchor xml:id="nkr_note_add_0597b2301" n="0597b2301"/><anchor xml:id="beg0597b2301" n="0597b2301"/><space quantity="0"/><anchor xml:id="end0597b2301"/>。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0597b24"/><lb ed="R041" n="0424a09"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0597b2401">一擧呪德。二擧呪勝。三擧呪用。四擧呪體。是大神
<pb ed="X" xml:id="X26.0521.0597c" n="0597c"/>
<lb ed="X" n="0597c01"/><lb ed="R041" n="0424a10"/>呪者。四魔頓遣。三鄣俱亡。人法兩空。心境雙絕。神
<lb ed="X" n="0597c02"/><lb ed="R041" n="0424a11"/>通自在。隱顯隨時。遇物變通。凡聖莫測。是故名神
<lb ed="X" n="0597c03"/><lb ed="R041" n="0424a12"/>呪。是大明呪者。無明並盡。習氣頓除。無礙智光。妄
<lb ed="X" n="0597c04"/><lb ed="R041" n="0424a13"/>想俱盡。故曰是明呪。擧呪德。是無上呪者。超出三
<lb ed="X" n="0597c05"/><lb ed="R041" n="0424a14"/>界。證大涅槃。十聖三賢。莫能測度。故曰是無上呪。
<lb ed="X" n="0597c06"/><lb ed="R041" n="0424a15"/>是無等等呪者。證圓鏡智。照遍十方。由如日光。無
<lb ed="X" n="0597c07"/><lb ed="R041" n="0424a16"/>有等侶。故曰無等等呪。擧呪勝。能除一切苦。眞實
<lb ed="X" n="0597c08"/><lb ed="R041" n="0424a17"/>不虗者。從最淸淨法界。是法身流出大智大定大
<lb ed="X" n="0597c09"/><lb ed="R041" n="0424a18"/>慧名報身。卽依報身。流出大悲成化身。能出生入
<lb ed="X" n="0597c10"/><lb ed="R041" n="0424b01"/>死。敎化三界六道衆生。皆入無餘涅槃。故曰能除
<lb ed="X" n="0597c11"/><lb ed="R041" n="0424b02"/>一切苦眞實不虗。擧呪用。故說般若波羅蜜多呪
<lb ed="X" n="0597c12"/><lb ed="R041" n="0424b03"/>卽說呪曰。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0597c13"/><lb ed="R041" n="0424b04"/><cb:div type="orig"><p cb:type="dharani" xml:id="pX26p0597c1301">揭帝揭帝。波羅揭帝。波羅僧揭帝。菩提薩婆訶</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0597c14"/><lb ed="R041" n="0424b05"/><cb:div type="commentary"><list rend="no-marker"><item xml:id="itemX26p0597c1401">東方提頭賴吒天王</item><item xml:id="itemX26p0597c1409">南方毗留<name role="" type="person">博叉天王</name></item>
<lb ed="X" n="0597c15"/><lb ed="R041" n="0424b06"/><item xml:id="itemX26p0597c1501">西方毗留勒叉天王</item><item xml:id="itemX26p0597c1509">北方<name role="" type="person">毗沙門天王</name></item></list>
<lb ed="X" n="0597c16"/><lb ed="R041" n="0424b07"/><p xml:id="pX26p0597c1601">夫言修道之體。自識當身本來淸淨。不生不滅。無
<lb ed="X" n="0597c17"/><lb ed="R041" n="0424b08"/>有分別。自性圓滿淸淨之心。此是本師乃勝念十
<lb ed="X" n="0597c18"/><lb ed="R041" n="0424b09"/>方諸佛。問曰。何知自心本來淸淨。答。十地論云。衆
<lb ed="X" n="0597c19"/><lb ed="R041" n="0424b10"/>生身中。有金剛佛性。猶如日輪體明圓滿。廣大無
<lb ed="X" n="0597c20"/><lb ed="R041" n="0424b11"/>遍。只爲五蘊重雲所覆。如甁內燈光。不能照外。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0597c21"/><lb ed="R041" n="0424b12"/>
<lb ed="X" n="0597c22"/><lb ed="R041" n="0424b13"/><cb:juan fun="close" n="1"><cb:jhead><anchor xml:id="nkr_note_orig_0597001" n="0597001"/>般若波羅蜜多心經疏<note place="inline">終</note></cb:jhead></cb:juan>
<lb ed="X" n="0597c23"/><lb ed="R041" n="0424b14"/>
<lb ed="X" n="0597c24"/><lb ed="R041" n="0424b15"/><cb:div type="w"><p xml:id="pX26p0597c2401">開元三年九月於台州<name role="" type="person">大雲寺</name>得</p></cb:div></cb:div>
</body>
<back>
<cb:div type="apparatus">
<head>校注</head>
<p>
<app from="#beg0591b1101" to="#end0591b1101"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0592b1901" to="#end0592b1901"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0592c1101" to="#end0592c1101"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0593c2201" to="#end0593c2201"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0594b1801" to="#end0594b1801"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0595b1001" to="#end0595b1001"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0595b1501" to="#end0595b1501"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0595b1601" to="#end0595b1601"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0596a2201" to="#end0596a2201"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0596a2202" to="#end0596a2202"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0596a2301" to="#end0596a2301"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0596a2302" to="#end0596a2302"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0596b1201" to="#end0596b1201"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0597b2301" to="#end0597b2301"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4"><space quantity="0"/></lem><rdg wit="#wit.orig">者</rdg></app>
</p>
</cb:div>
<cb:div type="xuzang-notes">
<head>卍續藏 校注</head>
<p>
<note n="0591001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0591001">像下應有像字歟</note>
<note n="0591002" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0591002">通下文作空</note>
<note n="0591003" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0591003">乘下應有所觀之三字</note>
<note n="0592001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0592001">聚疑藂</note>
<note n="0592002" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0592002"><g ref="#CB17822">󴖞</g>疑雙更勘</note>
<note n="0592003" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0592003">物疑拘下同</note>
<note n="0592004" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0592004">離疑利</note>
<note n="0592005" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0592005">行疑岸</note>
<note n="0593001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0593001">二薩二字更勘</note>
<note n="0593002" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0593002">之疑了</note>
<note n="0593003" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0593003">空上標作通</note>
<note n="0593004" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0593004 #note_star_1 #note_star_2 #note_star_3">盡疑<g ref="#CB16487">𥁞</g>下同</note>
<note n="0594001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0594001">令疑今</note>
<note n="0595001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0595001 #note_star_4">覺或作觀次同</note>
<note n="0595002" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0595002">勉與免通</note>
<note n="0595003" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0595003">槃疑滅</note>
<note n="0595004" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0595004">名字疑剩</note>
<note n="0596001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0596001">集下疑滅字</note>
<note n="0596002" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0596002">知字疑剩</note>
<note n="0596003" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0596003 #note_star_5">能下疑脫修字次所下同</note>
<note n="0596004" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0596004">□疑識</note>
<note n="0596005" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0596005">虗下恐脫設字</note>
<note n="0597001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0597001">尾題新加</note>
</p>
</cb:div>
<cb:div type="add-notes">
<head>新增校注</head>
<p>
<note n="0591b1101" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0591b1101">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0592b1901" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0592b1901">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0592c1101" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0592c1101">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0593c2201" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0593c2201">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0594b1801" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0594b1801">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0595b1001" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0595b1001">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0595b1501" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0595b1501">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0595b1601" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0595b1601">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0596a2201" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0596a2201">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0596a2202" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0596a2202">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0596a2301" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0596a2301">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0596a2302" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0596a2302">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0596b1201" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0596b1201">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0597b2301" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0597b2301">［－］【CB】，者【卍續】</note>
</p>
</cb:div>
</back></text></TEI>