<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>
<?xml-stylesheet type="text/xsl" href="/static/taisho.xsl"?>
<TEI xmlns:cb="http://www.cbeta.org/ns/1.0" xml:lang="lzh-Hant-HK" xml:id="X26n0522">
<teiHeader>
	<fileDesc>
		<titleStmt>
			<title>Manji Shinsan Dainihon Zokuzōkyō, Electronic version, No. 522 般若心經疏</title>
			<title xml:lang="zh-Hant">卍新纂大日本續藏經數位版, No. 522 般若心經疏</title>
			<author>唐 靖邁撰</author>
			<respStmt>
				<resp>Electronic Version by</resp>
				<name>CBETA</name>
			</respStmt>
		</titleStmt>
		<editionStmt>
			<edition>XML TEI P5</edition>
			<respStmt xml:id="resp1"><resp>corrections</resp><name>orig</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp2"><resp>corrections</resp><name>CBETA</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp3"><resp>corrections</resp><name>CBETA.maha</name></respStmt>
		</editionStmt>
		<extent>1卷</extent>
		<publicationStmt>
			<idno type="CBETA">
				<idno type="canon">X</idno>.<idno type="vol">26</idno>.<idno type="no">522</idno>
			</idno>
			<distributor>
				<name>中華電子佛典協會 (CBETA)</name>
				<address>
					<addrLine><email>service@cbeta.org</email></addrLine>
				</address>
			</distributor>
			<availability>
				<p>Available for non-commercial use when distributed with this header intact.</p>
			</availability>
			<date>2022-10-12 23:43:51 +0800</date>
		</publicationStmt>
		<sourceDesc>
			<bibl>
				<title level="s">Manji Shinsan Dainihon Zokuzōkyō</title>
				<title level="s" xml:lang="zh-Hant">卍新纂大日本續藏經</title>
				<title level="m" xml:lang="zh-Hant">般若心經疏</title>
			</bibl>
		</sourceDesc>
	</fileDesc>
	<encodingDesc>
		<projectDesc>
			<p xml:lang="en" cb:type="ly">Input by CBETA, OCR by CBETA</p>
			<p xml:lang="zh-Hant" cb:type="ly">CBETA 人工輸入，CBETA 掃瞄辨識</p>
		</projectDesc>
		<editorialDecl>
			<punctuation resp="#resp1"><p>原書標點</p></punctuation>
		</editorialDecl>
		<tagsDecl>
			<namespace name="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
				<tagUsage gi="rdg">
					<listWit>
						<witness xml:id="wit.cbeta">【CB】</witness>
						<witness xml:id="wit.orig">【卍續】</witness>
					</listWit>
				</tagUsage>
			</namespace>
		</tagsDecl>
		<charDecl>
<char xml:id="CB08504">
				<charName>CBETA CHARACTER CB08504</charName>
				<mapping cb:dec="991544" type="PUA">U+F2138</mapping>
			<mapping type="unicode">U+269A8</mapping><charProp><localName>normalized form</localName><value>燄</value></charProp><charProp><localName>composition</localName><value>[舀*炎]</value></charProp></char>
</charDecl>
	</encodingDesc>
	<profileDesc>
		<langUsage>
			<language ident="en">English</language>
			<language ident="zh-Hant">Chinese (Traditional)</language>
		</langUsage>
	</profileDesc>
	<revisionDesc>
		<change when="2013-05-20">
			<name>CW</name><name>Ray Chou 周邦信</name>P4 to P5 conversion by p4top5a.py, intended for publication
		</change>
		<change when="2006-08-01T10:23:03">
			Zhou Bang-Xin (ed.) Created initial TEI XML version with BASICX.BAT
		</change>
	</revisionDesc>
</teiHeader>
<text><body>
<milestone unit="juan" n="1"/>
<pb ed="X" xml:id="X26.0522.0598a" n="0598a"/>
<lb ed="X" n="0598a01"/>
<lb ed="X" n="0598a02"/><cb:docNumber>No. 522</cb:docNumber>
<lb ed="X" n="0598a03"/><lb ed="R041" n="0425a01"/><cb:juan fun="open" n="1"><cb:mulu type="卷" n="1"/><cb:jhead>般若波羅蜜多心經疏</cb:jhead></cb:juan>
<lb ed="X" n="0598a04"/>
<lb ed="X" n="0598a05"/><lb ed="R041" n="0425a02"/><byline cb:type="other">唐　三藏法師　<name role="" type="person">玄奘</name>　譯經</byline>
<lb ed="X" n="0598a06"/><lb ed="R041" n="0425a03"/><byline cb:type="author">唐<name role="" type="person">大慈恩寺</name>沙門　靖邁　撰疏</byline>
<lb ed="X" n="0598a07"/><lb ed="R041" n="0425a04"/><cb:div><p xml:id="pX26p0598a0701">夫至理沖微。蹄識修泯。五眼夷鑑。四智昧聆。豈以
<lb ed="X" n="0598a08"/><lb ed="R041" n="0425a05"/>寢疾寄無說表玄。吿滅訖不言彰妙。然眞俗雖殊。
<lb ed="X" n="0598a09"/><lb ed="R041" n="0425a06"/>無相不異。動靜爰隔。離言斯同。同未始異。異未始
<lb ed="X" n="0598a10"/><lb ed="R041" n="0425a07"/>同。未始異同。自同同異。未始同異。自異異同。異自
<lb ed="X" n="0598a11"/><lb ed="R041" n="0425a08"/>異異。異不異同。同自同同。同不同異。同異未嘗一。
<lb ed="X" n="0598a12"/><lb ed="R041" n="0425a09"/>眞俗未詎殊。而惑者言同卽謂同其異。言異卽謂
<lb ed="X" n="0598a13"/><lb ed="R041" n="0425a10"/>異其同。遍計於是乎增益。圓成以之而損減。致使
<lb ed="X" n="0598a14"/><lb ed="R041" n="0425a11"/>若水洪瀉。壞襄庶物。惑火炎熾。流灼羣品。惟無上
<lb ed="X" n="0598a15"/><lb ed="R041" n="0425a12"/>法王。欲屛茲霄沴。斡圓鏡以幽燭。朗大明於玄冥。
<lb ed="X" n="0598a16"/><lb ed="R041" n="0425a13"/>故使境不滯心。心無累境。境不滯心。境無相也。心
<lb ed="X" n="0598a17"/><lb ed="R041" n="0425a14"/>無累境。心非見也。是以至人用無見之妙慧。照無
<lb ed="X" n="0598a18"/><lb ed="R041" n="0425a15"/>相之眞境。心境未始異。緣照未曾同。亡庶執於滯
<lb ed="X" n="0598a19"/><lb ed="R041" n="0425a16"/>情。夷物我於積慮。無上神呪。其在茲乎。言般若者。
<lb ed="X" n="0598a20"/><lb ed="R041" n="0425a17"/>唐言淨慧。言波羅者。唐言彼岸。言蜜多者。唐稱爲
<lb ed="X" n="0598a21"/><lb ed="R041" n="0425a18"/>到。然慧之與岸。名相本淪。豈復染淨彼此可得。寄
<lb ed="X" n="0598a22"/><lb ed="R041" n="0425b01"/>美般若。強言之矣。遠相離邊。是以言心。故經說云。
<lb ed="X" n="0598a23"/><lb ed="R041" n="0425b02"/>如衆生心識。體雖是有。而無長短靑黃等相。又曰。
<lb ed="X" n="0598a24"/><lb ed="R041" n="0425b03"/>是身爲城。心王處中。故今擧之以顯中實也。然以
<pb ed="X" xml:id="X26.0522.0598b" n="0598b"/>
<lb ed="X" n="0598b01"/><lb ed="R041" n="0425b04"/>慧爲名者。盡其照也。以岸爲稱者。極其功也。以心
<lb ed="X" n="0598b02"/><lb ed="R041" n="0425b05"/>爲目者。窮其實也。照之不盡。不足以朗大明於種
<lb ed="X" n="0598b03"/><lb ed="R041" n="0425b06"/>覺。功其不極。未可以敞幽室於玄都。實之不窮。安
<lb ed="X" n="0598b04"/><lb ed="R041" n="0425b07"/>足以冥有無一眞俗也。文約義包。詞華旨妙。括羣
<lb ed="X" n="0598b05"/><lb ed="R041" n="0425b08"/>籍之幽致。握庶典之玄樞。所以三藏諷味衿抱。往
<lb ed="X" n="0598b06"/><lb ed="R041" n="0425b09"/>還遐阻。仗之無累。此雖先譯。而經目遺文。今茲重
<lb ed="X" n="0598b07"/><lb ed="R041" n="0425b10"/>翻。於以無惑。邁以志學。爰卽諷持。曁今耳順。罔敢
<lb ed="X" n="0598b08"/><lb ed="R041" n="0425b11"/>由贊。敬因心翫。聊措短懷。非敢傳燈。以慕來津。</p>
<lb ed="X" n="0598b09"/><lb ed="R041" n="0425b12"/><p xml:id="pX26p0598b0901">將解此經。略爲四句分別。一明始無如是終闕奉
<lb ed="X" n="0598b10"/><lb ed="R041" n="0425b13"/>行所由。二明說般若意。三明敎之宗旨。四分文解
<lb ed="X" n="0598b11"/><lb ed="R041" n="0425b14"/>釋。</p>
<lb ed="X" n="0598b12"/><lb ed="R041" n="0425b15"/><p xml:id="pX26p0598b1201">第一先明始無如是終闕奉行所由。問。尋夫玄籍
<lb ed="X" n="0598b13"/><lb ed="R041" n="0425b16"/>格言。羣經靡異。首置如是等說。末繫奉行之言。遂
<lb ed="X" n="0598b14"/><lb ed="R041" n="0425b17"/>使詳習之致剋諧。無盡之燈恒照。是以泥越之際。
<lb ed="X" n="0598b15"/><lb ed="R041" n="0425b18"/>尙累茲人。辨脩多羅。故頌此旨。唯今至典。始無如
<lb ed="X" n="0598b16"/><lb ed="R041" n="0426a01"/>是之說。終闕奉行之言。其故何也。答。原夫鹿苑桴
<lb ed="X" n="0598b17"/><lb ed="R041" n="0426a02"/>玄。沖文未肆於貝疊。鵠林掩駕。羣聖方汗於金篇。
<lb ed="X" n="0598b18"/><lb ed="R041" n="0426a03"/>故使八萬法藏。奏希音於五天。十二眞詮。擊玄旨
<lb ed="X" n="0598b19"/><lb ed="R041" n="0426a04"/>於九有。然夫綜括衆經。大格唯二。一鳩羣會之說。
<lb ed="X" n="0598b20"/><lb ed="R041" n="0426a05"/>如華嚴阿含等。二纂一會之談。如涅槃法華等。其
<lb ed="X" n="0598b21"/><lb ed="R041" n="0426a06"/>餘列行之典。或從多會經出。則始有如是。終具奉
<lb ed="X" n="0598b22"/><lb ed="R041" n="0426a07"/>行。如仁王十地等。或從一會經來。則始無如是。終
<lb ed="X" n="0598b23"/><lb ed="R041" n="0426a08"/>闕奉行。如觀音遺敎等。今此經者。從摩訶般若一
<lb ed="X" n="0598b24"/><lb ed="R041" n="0426a09"/>會所流。是以始無如是。終闕奉行矣。</p>
<pb ed="X" xml:id="X26.0522.0598c" n="0598c"/>
<lb ed="X" n="0598c01"/><lb ed="R041" n="0426a10"/><p xml:id="pX26p0598c0101">第二明說般若意。意爲破除遍計所執。夫羣生所
<lb ed="X" n="0598c02"/><lb ed="R041" n="0426a11"/>以隔塵勞之山。沈煩惑之海者。莫不皆由人法遍
<lb ed="X" n="0598c03"/><lb ed="R041" n="0426a12"/>計之所累矣。故中論曰。有人言萬物從大自在天
<lb ed="X" n="0598c04"/><lb ed="R041" n="0426a13"/>生。或韋紐天生。或世性生。自然生。及種種說我及
<lb ed="X" n="0598c05"/><lb ed="R041" n="0426a14"/>有我所。如是等無量謬執。墮於無因及以邪因斷
<lb ed="X" n="0598c06"/><lb ed="R041" n="0426a15"/>常等見。不知正法。欲斷如是諸邪見等。令知佛法。
<lb ed="X" n="0598c07"/><lb ed="R041" n="0426a16"/>以大乘法說因緣相。所謂一切法不生不滅畢竟
<lb ed="X" n="0598c08"/><lb ed="R041" n="0426a17"/>空無。如般若波羅蜜中說。佛吿須菩提。菩薩坐道
<lb ed="X" n="0598c09"/><lb ed="R041" n="0426a18"/>場時。觀十二因緣如虗空不可盡。旣欲以大乘法
<lb ed="X" n="0598c10"/><lb ed="R041" n="0426b01"/>說因緣相。因緣相者。卽依他所起性。及圓成實性。
<lb ed="X" n="0598c11"/><lb ed="R041" n="0426b02"/>此之二性。心言性相一切永亡。而羣生惑倒。於中
<lb ed="X" n="0598c12"/><lb ed="R041" n="0426b03"/>迷謬。起於人法遍計所執。而此所執本來是無。故
<lb ed="X" n="0598c13"/><lb ed="R041" n="0426b04"/>言不生不滅畢竟空無。問。依他起性。可是因緣。圓
<lb ed="X" n="0598c14"/><lb ed="R041" n="0426b05"/>成實性。如何亦稱爲因緣耶。答。寄因緣門以明義
<lb ed="X" n="0598c15"/><lb ed="R041" n="0426b06"/>故。雖眞如實際。亦說因緣。以圓成實不離因緣故。
<lb ed="X" n="0598c16"/><lb ed="R041" n="0426b07"/>又智度論問曰。何因緣故說般若耶。譬如<name role="" type="person">須彌山</name>
<lb ed="X" n="0598c17"/><lb ed="R041" n="0426b08"/>王及以大地。不以無事及小因緣而動。今佛有何
<lb ed="X" n="0598c18"/><lb ed="R041" n="0426b09"/>大事而說般若。答。爲欲宣說菩薩行故。爲酬梵王
<lb ed="X" n="0598c19"/><lb ed="R041" n="0426b10"/>先所請故。爲斷衆生諸疑結故。一切衆生爲結使
<lb ed="X" n="0598c20"/><lb ed="R041" n="0426b11"/>病之所惱亂。無始<anchor xml:id="nkr_note_add_0598c2001" n="0598c2001"/><anchor xml:id="beg0598c2001" n="0598c2001"/>已<anchor xml:id="end0598c2001"/>來無人治者。常爲外道邪師
<lb ed="X" n="0598c21"/><lb ed="R041" n="0426b12"/>所誤。佛爲醫王。說般若藥而以療之。爲拔彼諸衆
<lb ed="X" n="0598c22"/><lb ed="R041" n="0426b13"/>生等出於二邊入中道。故說般若。又爲長爪諸梵
<lb ed="X" n="0598c23"/><lb ed="R041" n="0426b14"/>志等於佛法中生信心故。又說諸法之實相故。爲
<lb ed="X" n="0598c24"/><lb ed="R041" n="0426b15"/>如是等種種大事。故說般若波羅蜜經。</p>
<pb ed="X" xml:id="X26.0522.0599a" n="0599a"/>
<lb ed="X" n="0599a01"/><lb ed="R041" n="0426b16"/><p xml:id="pX26p0599a0101">第三明敎之宗旨。謂以般若實相爲宗。般若卽依
<lb ed="X" n="0599a02"/><lb ed="R041" n="0426b17"/>他起性。實相卽圓成實性。遍計所執。一向是無。如
<lb ed="X" n="0599a03"/><lb ed="R041" n="0426b18"/>龜毛兔角。是故經云無生無滅畢竟空無等。依他
<lb ed="X" n="0599a04"/><lb ed="R041" n="0427a01"/>起性。俗諦故有。勝義故無。雖言俗有。性相名字畢
<lb ed="X" n="0599a05"/><lb ed="R041" n="0427a02"/>竟亦無。勝義性者。心言性相本自無矣。爲遣俗有。
<lb ed="X" n="0599a06"/><lb ed="R041" n="0427a03"/>假於勝義而以除之。俗有旣夷。勝義亦泯。斯之二
<lb ed="X" n="0599a07"/><lb ed="R041" n="0427a04"/>性。可以智冥。難以情慮。是以般若實相境平等。然
<lb ed="X" n="0599a08"/><lb ed="R041" n="0427a05"/>夫法絕羣境。聖泯衆知。絕羣境故。於外無緣。泯衆
<lb ed="X" n="0599a09"/><lb ed="R041" n="0427a06"/>知故。於內無取。於外無緣。於內無取。則內外兩冥。
<lb ed="X" n="0599a10"/><lb ed="R041" n="0427a07"/>心境俱寂。復何寄於眞俗哉。欲言其有。無狀無形。
<lb ed="X" n="0599a11"/><lb ed="R041" n="0427a08"/>欲言其無。聖以之靈。夫言眞俗如如實際法性實
<lb ed="X" n="0599a12"/><lb ed="R041" n="0427a09"/>相者強謂之矣。</p>
<lb ed="X" n="0599a13"/><lb ed="R041" n="0427a10"/><p xml:id="pX26p0599a1301">第四分文解釋。就此文中。總分爲二。先略。後廣。略
<lb ed="X" n="0599a14"/><lb ed="R041" n="0427a11"/>中有四。初一明造修之者。二行深般若下。明習應
<lb ed="X" n="0599a15"/><lb ed="R041" n="0427a12"/>之慧。三照見五蘊下。明契證之境。四度一切苦厄
<lb ed="X" n="0599a16"/><lb ed="R041" n="0427a13"/>下。明理圓剋果。二舍利子下。重廣分別。</p>
<lb ed="X" n="0599a17"/><lb ed="R041" n="0427a14"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0599a1701">觀自在菩薩。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0599a18"/><lb ed="R041" n="0427a15"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0599a1801">就略說之中。先解第一造修之者。言觀自在菩薩
<lb ed="X" n="0599a19"/><lb ed="R041" n="0427a16"/>者。蓋是登地<anchor xml:id="nkr_note_add_0599a1901" n="0599a1901"/><anchor xml:id="beg0599a1901" n="0599a1901"/>已<anchor xml:id="end0599a1901"/>上諸大士等通有此德。非止彌陀
<lb ed="X" n="0599a20"/><lb ed="R041" n="0427a17"/>之左輔也。何以明之。茲法造修。出在大般若習應
<lb ed="X" n="0599a21"/><lb ed="R041" n="0427a18"/>品中。佛對舍利子。明諸菩薩習行般若。應當思惟
<lb ed="X" n="0599a22"/><lb ed="R041" n="0427b01"/>菩薩及佛般若五蘊等。一切諸法但有名字。如我
<lb ed="X" n="0599a23"/><lb ed="R041" n="0427b02"/>衆生皆不可得。以其空故。此謂一切入地菩薩習
<lb ed="X" n="0599a24"/><lb ed="R041" n="0427b03"/>行般若。應思惟觀察世出世等一切諸法。但有隨
<pb ed="X" xml:id="X26.0522.0599b" n="0599b"/>
<lb ed="X" n="0599b01"/><lb ed="R041" n="0427b04"/>俗假立名字。畢竟無有眞俗性相。以諸法相。但是
<lb ed="X" n="0599b02"/><lb ed="R041" n="0427b05"/>遍計所執。畢竟空故。由作此解。觀諸法空。於一切
<lb ed="X" n="0599b03"/><lb ed="R041" n="0427b06"/>境無有壅礙。故稱觀自在。舊經曰觀世音。音者卽
<lb ed="X" n="0599b04"/><lb ed="R041" n="0427b07"/>是音聲名字。謂觀諸法但有隨俗假立音聲名字
<lb ed="X" n="0599b05"/><lb ed="R041" n="0427b08"/>而<anchor xml:id="nkr_note_add_0599b0501" n="0599b0501"/><anchor xml:id="beg0599b0501" n="0599b0501"/>已<anchor xml:id="end0599b0501"/>。問。何以得知作此習行。是入地菩薩。非地前
<lb ed="X" n="0599b06"/><lb ed="R041" n="0427b09"/>邪。答。准經校量。習行般若。唯除佛慧。餘悉不及。故
<lb ed="X" n="0599b07"/><lb ed="R041" n="0427b10"/>知非是地前明矣。言菩薩者。茲文略也。若具梵言。
<lb ed="X" n="0599b08"/><lb ed="R041" n="0427b11"/>應曰菩提薩埵<name role="" type="person">摩訶薩埵</name>。菩提。唐稱爲覺。舊或翻
<lb ed="X" n="0599b09"/><lb ed="R041" n="0427b12"/>道。謬也。問。佛陀。唐亦言覺。故以菩提爲道。二名無
<lb ed="X" n="0599b10"/><lb ed="R041" n="0427b13"/>濫。殆得厥中。何言謬耶。答。佛陀蓋取能證覺之者。
<lb ed="X" n="0599b11"/><lb ed="R041" n="0427b14"/>不取於覺。菩提止取能證之覺。不取於者。覺名雖
<lb ed="X" n="0599b12"/><lb ed="R041" n="0427b15"/>同。者智不一。豈可以末伽之道。而譯夫菩提之覺
<lb ed="X" n="0599b13"/><lb ed="R041" n="0427b16"/>乎。是以眞諦在果。<anchor xml:id="nkr_note_add_0599b1301" n="0599b1301"/><anchor xml:id="beg0599b1301" n="0599b1301"/>已<anchor xml:id="end0599b1301"/>鑑紕謬。彰之攝論。可不信歟。
<lb ed="X" n="0599b14"/><lb ed="R041" n="0427b17"/>薩埵。唐言有情。舊曰衆生。誤也。薄呼繕那。唐言衆
<lb ed="X" n="0599b15"/><lb ed="R041" n="0427b18"/>生。有情。衆生。梵語全別。不可濫翻也。摩訶。言大。薩
<lb ed="X" n="0599b16"/><lb ed="R041" n="0428a01"/>埵。言有情。謂覺有情大有情也。覺是所求。有情是
<lb ed="X" n="0599b17"/><lb ed="R041" n="0428a02"/>能求。覺者有情。名通三乘。故以大有情簡之。顯非
<lb ed="X" n="0599b18"/><lb ed="R041" n="0428a03"/>求中下乘覺有情也。又覺是所求境。有情是所爲
<lb ed="X" n="0599b19"/><lb ed="R041" n="0428a04"/>境。謂具自他大願。求於妙覺利有情故。又薩埵者。
<lb ed="X" n="0599b20"/><lb ed="R041" n="0428a05"/>是勇猛義。精進勇猛求於大覺。故名菩提薩埵。今
<lb ed="X" n="0599b21"/><lb ed="R041" n="0428a06"/>爲此方好略。於菩下去提。薩下除埵。是以但言菩
<lb ed="X" n="0599b22"/><lb ed="R041" n="0428a07"/>薩。此通諸位。今取地上。應言摩訶薩。而文無者。爲
<lb ed="X" n="0599b23"/><lb ed="R041" n="0428a08"/>存略也。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0599b24"/><lb ed="R041" n="0428a09"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0599b2401">行深般若波羅蜜多時。</p></cb:div>
<pb ed="X" xml:id="X26.0522.0599c" n="0599c"/>
<lb ed="X" n="0599c01"/><lb ed="R041" n="0428a10"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0599c0101">第二明習應之慧。言行深般若者。夫大明無相。妙
<lb ed="X" n="0599c02"/><lb ed="R041" n="0428a11"/>慧無知。無相故羣相<anchor xml:id="nkr_note_add_0599c0201" n="0599c0201"/><anchor xml:id="beg0599c0201" n="0599c0201"/>已<anchor xml:id="end0599c0201"/>淪。相所不能相。無知故庶
<lb ed="X" n="0599c03"/><lb ed="R041" n="0428a12"/>知由泯。知所不能知。雖知所不能知。而圓鏡幽明。
<lb ed="X" n="0599c04"/><lb ed="R041" n="0428a13"/>鑑極法界。雖相所不能相。然散影三千。埀形萬有。
<lb ed="X" n="0599c05"/><lb ed="R041" n="0428a14"/>斯可謂形於無知矣。能形於無知者。豈形知之能
<lb ed="X" n="0599c06"/><lb ed="R041" n="0428a15"/>量哉。是故經曰。菩薩行般若時。不念我行般若。不
<lb ed="X" n="0599c07"/><lb ed="R041" n="0428a16"/>行般若。非不行般若。菩薩如是行。能爲無量衆生
<lb ed="X" n="0599c08"/><lb ed="R041" n="0428a17"/>而作益。然亦不念有是益。何以故。是菩薩不見有
<lb ed="X" n="0599c09"/><lb ed="R041" n="0428a18"/>法出法性者故。如是行般若。爲最第一。最尊最勝。
<lb ed="X" n="0599c10"/><lb ed="R041" n="0428b01"/>爲無有上。其爲深者不亦宜乎。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0599c11"/><lb ed="R041" n="0428b02"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0599c1101">照見五蘊等皆空<note place="inline">此疏及基師幽贊。均有等字。他本無</note>。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0599c12"/><lb ed="R041" n="0428b03"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0599c1201">第三明契證之境。言照見五蘊等皆空者。色受想
<lb ed="X" n="0599c13"/><lb ed="R041" n="0428b04"/>行識。名爲五蘊。等取十二處。十八界。十二緣起。四
<lb ed="X" n="0599c14"/><lb ed="R041" n="0428b05"/>諦。此之五種皆空。故言等皆空也。然此五蘊。皆通
<lb ed="X" n="0599c15"/><lb ed="R041" n="0428b06"/>因及果。悉聚荷衆法而以成之。故通名蘊。此但聚
<lb ed="X" n="0599c16"/><lb ed="R041" n="0428b07"/>荷事也。外道諸邪。執此五種各有實體。又於五上
<lb ed="X" n="0599c17"/><lb ed="R041" n="0428b08"/>或卽或離。計有自在運用之我。今言等皆空者。謂
<lb ed="X" n="0599c18"/><lb ed="R041" n="0428b09"/>遍計所執一一蘊有實體性。此執皆空。又於此五
<lb ed="X" n="0599c19"/><lb ed="R041" n="0428b10"/>若卽若離我我所空。所以稱皆。是故經曰。不見色
<lb ed="X" n="0599c20"/><lb ed="R041" n="0428b11"/>若生相。若滅相。若垢相。若淨相。乃至識亦爾。其性
<lb ed="X" n="0599c21"/><lb ed="R041" n="0428b12"/>空故。又曰。不見色與受合。乃至不見行與識合。何
<lb ed="X" n="0599c22"/><lb ed="R041" n="0428b13"/>以故。無有法與非法合者。其性空故。此明二執皆
<lb ed="X" n="0599c23"/><lb ed="R041" n="0428b14"/>空。空中何有生滅合與不合。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0599c24"/><lb ed="R041" n="0428b15"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0599c2401">度一切苦厄。</p></cb:div>
<pb ed="X" xml:id="X26.0522.0600a" n="0600a"/>
<lb ed="X" n="0600a01"/><lb ed="R041" n="0428b16"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0600a0101">第四明理圓剋果。言度一切苦者。此明無餘依涅
<lb ed="X" n="0600a02"/><lb ed="R041" n="0428b17"/>槃果。謂達五蘊果空故。所以能度生死苦果。得無
<lb ed="X" n="0600a03"/><lb ed="R041" n="0428b18"/>餘依涅槃也。言度一切厄者。此明有餘依涅槃果。
<lb ed="X" n="0600a04"/><lb ed="R041" n="0429a01"/>謂達五蘊因空故。則度一切諸厄流等煩惱之縛。
<lb ed="X" n="0600a05"/><lb ed="R041" n="0429a02"/>此言厄者。通謂一切煩惱。皆能厄縛衆生。非唯四
<lb ed="X" n="0600a06"/><lb ed="R041" n="0429a03"/>厄也。所以達蘊因果俱空。言是涅槃者。涅槃名解
<lb ed="X" n="0600a07"/><lb ed="R041" n="0429a04"/>脫。空等是解脫之門。門<anchor xml:id="nkr_note_add_0600a0701" n="0600a0701"/><anchor xml:id="beg0600a0701" n="0600a0701"/>已<anchor xml:id="end0600a0701"/>成。所以苦厄便盡。正證
<lb ed="X" n="0600a08"/><lb ed="R041" n="0429a05"/>解脫也。問。入涅槃者。通由無相無願。何以唯言空
<lb ed="X" n="0600a09"/><lb ed="R041" n="0429a06"/>耶。答。無執拒而擬。則大方也。夫空故無相。無相故
<lb ed="X" n="0600a10"/><lb ed="R041" n="0429a07"/>無願。旣言空矣。則萬法玄同。何憂乎二不空耶。又
<lb ed="X" n="0600a11"/><lb ed="R041" n="0429a08"/>以空爲首故。從可知矣。夫托生在業。緣空則生湮。
<lb ed="X" n="0600a12"/><lb ed="R041" n="0429a09"/>隱理由煩。惑<anchor xml:id="nkr_note_add_0600a1201" n="0600a1201"/><anchor xml:id="beg0600a1201" n="0600a1201"/>已<anchor xml:id="end0600a1201"/>則理顯。今五蘊斯空。苦厄云度。契
<lb ed="X" n="0600a13"/><lb ed="R041" n="0429a10"/>茲極滅。故其然矣。</p>
<lb ed="X" n="0600a14"/><lb ed="R041" n="0429a11"/><p xml:id="pX26p0600a1401">自下第二廣明般若。文亦有四。初約遣執以明般
<lb ed="X" n="0600a15"/><lb ed="R041" n="0429a12"/>若。二以無所得故下。約就證果以明般若。三故知
<lb ed="X" n="0600a16"/><lb ed="R041" n="0429a13"/>般若下。廣歎顯勝。四卽說呪下。重結前經。寄呪顯
<lb ed="X" n="0600a17"/><lb ed="R041" n="0429a14"/>勝。</p>
<lb ed="X" n="0600a18"/><lb ed="R041" n="0429a15"/><p xml:id="pX26p0600a1801">初約遣執以明般若中。文復有二。初明所執皆空。
<lb ed="X" n="0600a19"/><lb ed="R041" n="0429a16"/>二無智亦無得下。明能證亦空。就明所執空中。法
<lb ed="X" n="0600a20"/><lb ed="R041" n="0429a17"/>門無量。今且約五門而以遣之。其五者何。一謂五
<lb ed="X" n="0600a21"/><lb ed="R041" n="0429a18"/>蘊空。二謂十二處空。三謂十八界空。四謂十二緣
<lb ed="X" n="0600a22"/><lb ed="R041" n="0429b01"/>起空。五謂四諦空。遣此五門。文卽爲五。此中一一
<lb ed="X" n="0600a23"/><lb ed="R041" n="0429b02"/>門。皆通遣人法二種遍計所執。如前<anchor xml:id="nkr_note_add_0600a2301" n="0600a2301"/><anchor xml:id="beg0600a2301" n="0600a2301"/>已<anchor xml:id="end0600a2301"/>辨。</p>
<lb ed="X" n="0600a24"/><lb ed="R041" n="0429b03"/><p xml:id="pX26p0600a2401">第一先約五蘊以明空。其文有三。初釋前見蘊空
<pb ed="X" xml:id="X26.0522.0600b" n="0600b"/>
<lb ed="X" n="0600b01"/><lb ed="R041" n="0429b04"/>之所以。二舍利子下。釋前度一切苦厄所由。三是
<lb ed="X" n="0600b02"/><lb ed="R041" n="0429b05"/>故下。牒初類後。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0600b03"/><lb ed="R041" n="0429b06"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0600b0301">舍利子。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0600b04"/><lb ed="R041" n="0429b07"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0600b0401">前中言舍利子者。對揚之賓。具依梵本。應云舍利
<lb ed="X" n="0600b05"/><lb ed="R041" n="0429b08"/>弗怛羅。舍利者。是鳥名。舊翻爲鸜鵒。或云身。三藏
<lb ed="X" n="0600b06"/><lb ed="R041" n="0429b09"/>云並非也。舍利鳥者。卽春鶯也。似鸜鵒耳。然此之
<lb ed="X" n="0600b07"/><lb ed="R041" n="0429b10"/>鳥。極爲黠慧。音聲變轉。縱任自在。其於衆鳥蔑以
<lb ed="X" n="0600b08"/><lb ed="R041" n="0429b11"/>加也。然此方目斯鳥其名不一。不可的以一名當
<lb ed="X" n="0600b09"/><lb ed="R041" n="0429b12"/>之。故存本音耳。弗怛羅。唐的言子。爲之翻之。舍利
<lb ed="X" n="0600b10"/><lb ed="R041" n="0429b13"/>是其母名。其母爲性。聰敏辨捷。謂印度國方之於
<lb ed="X" n="0600b11"/><lb ed="R041" n="0429b14"/>鶯。因以名焉。母先才哲。雖復逾倫。然與兄狗祉羅
<lb ed="X" n="0600b12"/><lb ed="R041" n="0429b15"/>對論。常屈於兄。及懷此子。兄常被屈。曁于八歲。凡
<lb ed="X" n="0600b13"/><lb ed="R041" n="0429b16"/>所言論。諸國論師莫有敵者。時人以母聰穎。今子
<lb ed="X" n="0600b14"/><lb ed="R041" n="0429b17"/>更逾。欲顯母子聰穎。慧高羣哲。故以母之嘉稱。式
<lb ed="X" n="0600b15"/><lb ed="R041" n="0429b18"/>標其譽。問。今所破顯。執盡理顯。斯蓋大士之職司。
<lb ed="X" n="0600b16"/><lb ed="R041" n="0430a01"/>非小學之尸務。今命舍利子而爲對揚。豈不差根
<lb ed="X" n="0600b17"/><lb ed="R041" n="0430a02"/>耶。答。諸佛所化。菩薩名同。復何怪人。執二乘人。執
<lb ed="X" n="0600b18"/><lb ed="R041" n="0430a03"/>法情固。然舍利子於二乘中。智慧爲最。今親對佛。
<lb ed="X" n="0600b19"/><lb ed="R041" n="0430a04"/>知法性空。類勵同乘。達法無性。不應執實。又佛力
<lb ed="X" n="0600b20"/><lb ed="R041" n="0430a05"/>加被。令解空除執。以勵不曁也。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0600b21"/><lb ed="R041" n="0430a06"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0600b2101">色不異空。空不異色。色卽是空。空卽是色。受想行識。
<lb ed="X" n="0600b22"/><lb ed="R041" n="0430a07"/>亦復如是。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0600b23"/><lb ed="R041" n="0430a08"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0600b2301">文中第一釋前見蘊空之所以。何以故。時衆疑云。
<lb ed="X" n="0600b24"/><lb ed="R041" n="0430a09"/>一切衆生。悉皆見知色等五蘊是其實有。今何以
<pb ed="X" xml:id="X26.0522.0600c" n="0600c"/>
<lb ed="X" n="0600c01"/><lb ed="R041" n="0430a10"/>故言菩薩見空。故今明遍計所執色等五蘊本來
<lb ed="X" n="0600c02"/><lb ed="R041" n="0430a11"/>空無。譬目熱眩。而於空中現種種色。此色與空。一
<lb ed="X" n="0600c03"/><lb ed="R041" n="0430a12"/>而無二。遍計執色亦復如是。煩惱熱眩。於自心中
<lb ed="X" n="0600c04"/><lb ed="R041" n="0430a13"/>有空現色。而此色性與空不異。都無所有。故吿舍
<lb ed="X" n="0600c05"/><lb ed="R041" n="0430a14"/>利子言。色不異空。若色實有與空異者。空中應有
<lb ed="X" n="0600c06"/><lb ed="R041" n="0430a15"/>五蘊。今諸菩薩。以眞實正智。見遍計色蘊本自空
<lb ed="X" n="0600c07"/><lb ed="R041" n="0430a16"/>無。故言色不異空。色旣不異於空。空復豈當而得
<lb ed="X" n="0600c08"/><lb ed="R041" n="0430a17"/>異色。故言空不異色。旣不相異。所以言色卽是空。
<lb ed="X" n="0600c09"/><lb ed="R041" n="0430a18"/>空卽是色。色之與空。平等平等。無有差別。故知此
<lb ed="X" n="0600c10"/><lb ed="R041" n="0430b01"/>色本來自空。非是菩薩強觀使空。若色實有不空。
<lb ed="X" n="0600c11"/><lb ed="R041" n="0430b02"/>菩薩強觀使空。菩薩便成顚倒。凡夫見實。應非顚
<lb ed="X" n="0600c12"/><lb ed="R041" n="0430b03"/>倒。而實不爾。故知色空。受想行識等亦復如是者。
<lb ed="X" n="0600c13"/><lb ed="R041" n="0430b04"/>如色與空不二。餘四蘊等理亦同然。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0600c14"/><lb ed="R041" n="0430b05"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0600c1401">舍利子。是諸法空相。不生不滅。不垢不淨。不增不減。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0600c15"/><lb ed="R041" n="0430b06"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0600c1501">第二釋前度一切苦厄所由。正由色等五蘊畢竟
<lb ed="X" n="0600c16"/><lb ed="R041" n="0430b07"/>同空。無有生滅等故。是故苦厄亦無。故云度也。就
<lb ed="X" n="0600c17"/><lb ed="R041" n="0430b08"/>此文中。凡約四門。以顯同空所以度厄。有人言。色
<lb ed="X" n="0600c18"/><lb ed="R041" n="0430b09"/>等諸法定性是有。何以故。是諸智人。或謂色等諸
<lb ed="X" n="0600c19"/><lb ed="R041" n="0430b10"/>法從自體生。或謂從他生。或謂自他共生。或無因
<lb ed="X" n="0600c20"/><lb ed="R041" n="0430b11"/>生。種種說色等法生。何故言空。無有苦厄。故今佛
<lb ed="X" n="0600c21"/><lb ed="R041" n="0430b12"/>吿舍利子。是色等諸法。但有空相。而無有生。汝若
<lb ed="X" n="0600c22"/><lb ed="R041" n="0430b13"/>言色等諸法從自體生。則一法有二體。所以然者。
<lb ed="X" n="0600c23"/><lb ed="R041" n="0430b14"/>若直一體。則無有生。若言從自體生。則有自體爲
<lb ed="X" n="0600c24"/><lb ed="R041" n="0430b15"/>能長生。復有所從生。故有二體。若能生之自體。復
<pb ed="X" xml:id="X26.0522.0601a" n="0601a"/>
<lb ed="X" n="0601a01"/><lb ed="R041" n="0430b16"/>有所從生。所從生無窮。若能生自體無所從生。生
<lb ed="X" n="0601a02"/><lb ed="R041" n="0430b17"/>則無從生。若無從生。則無自體生。若無自體生。是
<lb ed="X" n="0601a03"/><lb ed="R041" n="0430b18"/>無自性生。自性生無故。他性生亦無。何以故。因自
<lb ed="X" n="0601a04"/><lb ed="R041" n="0431a01"/>性故有他性。於他亦無是自性。今自性無故。他性
<lb ed="X" n="0601a05"/><lb ed="R041" n="0431a02"/>亦無。是故不應從他生。若自他性俱無。則無共生。
<lb ed="X" n="0601a06"/><lb ed="R041" n="0431a03"/>若言無因生。是則不可。何以故。有因生尙<anchor xml:id="nkr_note_add_0601a0601" n="0601a0601"/><anchor xml:id="beg0601a0601" n="0601a0601"/>已<anchor xml:id="end0601a0601"/>破壞。
<lb ed="X" n="0601a07"/><lb ed="R041" n="0431a04"/>況復無因而能有生。若無因而有生者。布施持戒
<lb ed="X" n="0601a08"/><lb ed="R041" n="0431a05"/>應墮地獄。十惡五逆應當生天。以俱無因故。若實
<lb ed="X" n="0601a09"/><lb ed="R041" n="0431a06"/>有色等生。可說有滅。今旣無色等生。則亦無滅。遍
<lb ed="X" n="0601a10"/><lb ed="R041" n="0431a07"/>計所執色等自性生滅俱無。非空如何。本爲有色
<lb ed="X" n="0601a11"/><lb ed="R041" n="0431a08"/>等。所以有苦厄。今若色等旣空。是以苦厄斯度。二
<lb ed="X" n="0601a12"/><lb ed="R041" n="0431a09"/>遣垢淨門。以顯色等同空之相。有人云。現見有漏
<lb ed="X" n="0601a13"/><lb ed="R041" n="0431a10"/>諸染色等。從垢因緣生。無漏諸淨色等。從無染因
<lb ed="X" n="0601a14"/><lb ed="R041" n="0431a11"/>緣得。是則色等諸法有垢有淨。旣有垢淨。則爲不
<lb ed="X" n="0601a15"/><lb ed="R041" n="0431a12"/>空。何得而言色等諸法同於空耶。故中觀論云。若
<lb ed="X" n="0601a16"/><lb ed="R041" n="0431a13"/>謂緣無果。而從緣中出。是果何不從。非緣中而出。
<lb ed="X" n="0601a17"/><lb ed="R041" n="0431a14"/>如泥中無缾。何不從乳中出。若必一向無果。無垢
<lb ed="X" n="0601a18"/><lb ed="R041" n="0431a15"/>無淨。無有苦厄。則無凡聖。有大邪見過。答。子徒以
<lb ed="X" n="0601a19"/><lb ed="R041" n="0431a16"/>熱眩之目覩乎空華。而豈知夫華卽空哉。故中觀
<lb ed="X" n="0601a20"/><lb ed="R041" n="0431a17"/>云。果從衆緣生。是緣無自性。緣若無自性。是緣則
<lb ed="X" n="0601a21"/><lb ed="R041" n="0431a18"/>非有。緣自體旣無。何能生於果。是故色等垢淨諸
<lb ed="X" n="0601a22"/><lb ed="R041" n="0431b01"/>果。不從緣生。亦不從非緣生。以緣尙不能生。非緣
<lb ed="X" n="0601a23"/><lb ed="R041" n="0431b02"/>何能生。若非緣而能生果者。造善應墮地獄。造惡
<lb ed="X" n="0601a24"/><lb ed="R041" n="0431b03"/>應得生天。以非緣故。旣色等諸法不從二生。是則
<pb ed="X" xml:id="X26.0522.0601b" n="0601b"/>
<lb ed="X" n="0601b01"/><lb ed="R041" n="0431b04"/>無色等。以無色等故。緣非緣亦無。又智度論曰。若
<lb ed="X" n="0601b02"/><lb ed="R041" n="0431b05"/>法不生不滅如虗空。云何有垢有淨。譬如虗空。雖
<lb ed="X" n="0601b03"/><lb ed="R041" n="0431b06"/>萬歲雨而亦不濕。雖大火燒而亦不熱。何以故。本
<lb ed="X" n="0601b04"/><lb ed="R041" n="0431b07"/>自無故。謂遍計所執色等本無。故不說垢淨。垢淨
<lb ed="X" n="0601b05"/><lb ed="R041" n="0431b08"/>旣無。何有苦厄。三遣增減門。以顯色等同空之相。
<lb ed="X" n="0601b06"/><lb ed="R041" n="0431b09"/>有人云。現見色等。從因緣故增細成麤。從因緣故
<lb ed="X" n="0601b07"/><lb ed="R041" n="0431b10"/>減麤爲細。旣從因緣增減可得。是則不空。何爲而
<lb ed="X" n="0601b08"/><lb ed="R041" n="0431b11"/>言色等皆空。度一切苦厄。答。若子之所見。其如煩
<lb ed="X" n="0601b09"/><lb ed="R041" n="0431b12"/>惱渴愛。而覩陽<g ref="#CB08504">𦦨</g>爲水。水豈實哉。蓋卽空也。故攝
<lb ed="X" n="0601b10"/><lb ed="R041" n="0431b13"/>大乘爲對除增益散動。是故經言色自性空等。謂
<lb ed="X" n="0601b11"/><lb ed="R041" n="0431b14"/>遍計所執色等。論其自性永無有故。旣色等永無。
<lb ed="X" n="0601b12"/><lb ed="R041" n="0431b15"/>云何可說增細成麤。減麤爲細也。旣無增減。何有
<lb ed="X" n="0601b13"/><lb ed="R041" n="0431b16"/>苦厄。故言度一切苦厄也。</p>
<lb ed="X" n="0601b14"/><lb ed="R041" n="0431b17"/><p xml:id="pX26p0601b1401">自下第三牒初類後。文卽爲二。先牒初。二無眼耳
<lb ed="X" n="0601b15"/><lb ed="R041" n="0431b18"/>下。是類後。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0601b16"/><lb ed="R041" n="0432a01"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0601b1601">是故空中無色。無受想行識。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0601b17"/><lb ed="R041" n="0432a02"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0601b1701">此牒初也。彼前來以四門分別色等五蘊一向同
<lb ed="X" n="0601b18"/><lb ed="R041" n="0432a03"/>空故。當知十二處等下四門。悉是遍計所執。皆亦
<lb ed="X" n="0601b19"/><lb ed="R041" n="0432a04"/>是空。所以然者。一切依他所起之性。及圓成實性。
<lb ed="X" n="0601b20"/><lb ed="R041" n="0432a05"/>本離名言分別之相。謂諸賢聖人。爲令有情有所
<lb ed="X" n="0601b21"/><lb ed="R041" n="0432a06"/>趣入。遂於二性諸法。假施客名。其所施客名。互相
<lb ed="X" n="0601b22"/><lb ed="R041" n="0432a07"/>遮異而<anchor xml:id="nkr_note_add_0601b2201" n="0601b2201"/><anchor xml:id="beg0601b2201" n="0601b2201"/>已<anchor xml:id="end0601b2201"/>。論其客名。畢竟不能目法自性也。又此
<lb ed="X" n="0601b23"/><lb ed="R041" n="0432a08"/>二性諸法旣離性相。一切心行所不能緣。然諸有
<lb ed="X" n="0601b24"/><lb ed="R041" n="0432a09"/>情不達名言是客。計爲定實。又不達諸法無有性
<pb ed="X" xml:id="X26.0522.0601c" n="0601c"/>
<lb ed="X" n="0601c01"/><lb ed="R041" n="0432a10"/>相。計有定實性相爲心所行。如是妄計定實名相。
<lb ed="X" n="0601c02"/><lb ed="R041" n="0432a11"/>並是遍計所執。畢竟是無。如石女兒及龜毛等。爲
<lb ed="X" n="0601c03"/><lb ed="R041" n="0432a12"/>此義故。說之爲空。遍計所執色等旣空。所以十二
<lb ed="X" n="0601c04"/><lb ed="R041" n="0432a13"/>處等下四門遍計所執理亦同。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0601c05"/><lb ed="R041" n="0432a14"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0601c0501">無眼耳鼻舌身意。無色聲香味觸法。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0601c06"/><lb ed="R041" n="0432a15"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0601c0601">第二類十二處空。所以十二通名處者。此之十二。
<lb ed="X" n="0601c07"/><lb ed="R041" n="0432a16"/>一一皆能與識作生長之門。是故名處。又此十二。
<lb ed="X" n="0601c08"/><lb ed="R041" n="0432a17"/>各各有相差別之義。所以名處。言十二者。謂六根
<lb ed="X" n="0601c09"/><lb ed="R041" n="0432a18"/>處。卽眼根處乃至意根處。及六塵處。卽色塵處乃
<lb ed="X" n="0601c10"/><lb ed="R041" n="0432b01"/>至法塵處。具如經列。眼以見色爲義。乃至法以意
<lb ed="X" n="0601c11"/><lb ed="R041" n="0432b02"/>所行爲義。如此客名。皆假施說。然諸異生不達虗
<lb ed="X" n="0601c12"/><lb ed="R041" n="0432b03"/>假。而於其中計有定實名義自性及以差別。名遍
<lb ed="X" n="0601c13"/><lb ed="R041" n="0432b04"/>計所執。卽此十二遍計所執本來是空。所以稱無。
<lb ed="X" n="0601c14"/><lb ed="R041" n="0432b05"/>故言無眼耳等。乃至無色聲等。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0601c15"/><lb ed="R041" n="0432b06"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0601c1501">無眼界。乃至無意識界。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0601c16"/><lb ed="R041" n="0432b07"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0601c1601">第三類十八界空。所以十八通名界者。種子義故。
<lb ed="X" n="0601c17"/><lb ed="R041" n="0432b08"/>謂阿賴耶識中諸法種子。說名爲界。界是因義故。
<lb ed="X" n="0601c18"/><lb ed="R041" n="0432b09"/>又能持自性。及能持因果性義。故名爲界。又攝持
<lb ed="X" n="0601c19"/><lb ed="R041" n="0432b10"/>一切法差別義。故名爲界。謂地等一切諸界。雖差
<lb ed="X" n="0601c20"/><lb ed="R041" n="0432b11"/>別無量。皆十八攝。言十八者。謂六根界。卽眼界乃
<lb ed="X" n="0601c21"/><lb ed="R041" n="0432b12"/>至意界。及六塵界。卽色塵界乃至法塵界。如處中
<lb ed="X" n="0601c22"/><lb ed="R041" n="0432b13"/>說。幷六識界。卽眼識界乃至意識界。此之十八。名
<lb ed="X" n="0601c23"/><lb ed="R041" n="0432b14"/>義自性及以差別。但假施說。而諸異生計有定實
<lb ed="X" n="0601c24"/><lb ed="R041" n="0432b15"/>名義自性及以差別。如是十八遍計所執本來是
<pb ed="X" xml:id="X26.0522.0602a" n="0602a"/>
<lb ed="X" n="0602a01"/><lb ed="R041" n="0432b16"/>空。所以稱無。故言無眼界乃至無意識界也。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0602a02"/><lb ed="R041" n="0432b17"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0602a0201">無無明。亦無無明盡。乃至無老死。亦無老死盡。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0602a03"/><lb ed="R041" n="0432b18"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0602a0301">第四類十二緣起空。此之十二。待緣而起。故名緣
<lb ed="X" n="0602a04"/><lb ed="R041" n="0433a01"/>起。言十二者。謂無明行識。及名色六處觸受愛取。
<lb ed="X" n="0602a05"/><lb ed="R041" n="0433a02"/>與有生老死。此之十二。界攝有四義。謂於因時有
<lb ed="X" n="0602a06"/><lb ed="R041" n="0433a03"/>能引所引。於果時有能生所生。言因時能引者。謂
<lb ed="X" n="0602a07"/><lb ed="R041" n="0433a04"/>無明行識緣起未生故。於今現在薰習阿賴耶識
<lb ed="X" n="0602a08"/><lb ed="R041" n="0433a05"/>心。能引無始名言名色六處觸受等種子。使有感
<lb ed="X" n="0602a09"/><lb ed="R041" n="0433a06"/>果之功。言因時所引者。謂名色六處觸受等種子。
<lb ed="X" n="0602a10"/><lb ed="R041" n="0433a07"/>由前無明等薰心習氣力故。能令當來名色前後
<lb ed="X" n="0602a11"/><lb ed="R041" n="0433a08"/>相依。次第生起。種子得增長故。言果時能生者。謂
<lb ed="X" n="0602a12"/><lb ed="R041" n="0433a09"/>愛取有。於命終位。將與異熟隨順貪欲隨一業習
<lb ed="X" n="0602a13"/><lb ed="R041" n="0433a10"/>氣現前有故。能令前所引名色等感異熟。言果時
<lb ed="X" n="0602a14"/><lb ed="R041" n="0433a11"/>所生者。謂生老死。由前能生隨順貪欲隨一業習
<lb ed="X" n="0602a15"/><lb ed="R041" n="0433a12"/>氣現前有故。隨於一生衆同分中。如先所引名色
<lb ed="X" n="0602a16"/><lb ed="R041" n="0433a13"/>等異熟生起。名生老死。然此十二緣起。有兩種順
<lb ed="X" n="0602a17"/><lb ed="R041" n="0433a14"/>次第。有兩種逆次第。今此文意。但明兩種順次第。
<lb ed="X" n="0602a18"/><lb ed="R041" n="0433a15"/>一謂雜染順次第。謂無明緣行。乃至生緣老死。二
<lb ed="X" n="0602a19"/><lb ed="R041" n="0433a16"/>淸淨順次第。謂無明滅故行滅。乃至生滅故老死
<lb ed="X" n="0602a20"/><lb ed="R041" n="0433a17"/>滅。若於此兩種染淨十二緣起。執有定實名義自
<lb ed="X" n="0602a21"/><lb ed="R041" n="0433a18"/>性及以差別名遍計所執。今達此雜染十二緣遍
<lb ed="X" n="0602a22"/><lb ed="R041" n="0433b01"/>計所執皆空。故言無無明乃至無老死。又達此淸
<lb ed="X" n="0602a23"/><lb ed="R041" n="0433b02"/>淨十二緣遍計所執皆空。故言無無明盡乃至無
<lb ed="X" n="0602a24"/><lb ed="R041" n="0433b03"/>老死盡。盡卽滅也。</p></cb:div>
<pb ed="X" xml:id="X26.0522.0602b" n="0602b"/>
<lb ed="X" n="0602b01"/><lb ed="R041" n="0433b04"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0602b0101">無苦集滅道。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0602b02"/><lb ed="R041" n="0433b05"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0602b0201">第五類四諦空。所以此四通名諦者。審實不虗。是
<lb ed="X" n="0602b03"/><lb ed="R041" n="0433b06"/>故名諦。言苦諦者。謂有情生。及生所處。如是二種。
<lb ed="X" n="0602b04"/><lb ed="R041" n="0433b07"/>由業煩惱力所生故。業煩惱增上起故。如其次第。
<lb ed="X" n="0602b05"/><lb ed="R041" n="0433b08"/>顯前二種俱是苦性。故名苦諦。言集諦者。謂諸煩
<lb ed="X" n="0602b06"/><lb ed="R041" n="0433b09"/>惱增上所生諸業。俱說名集。由此二種。而能集起
<lb ed="X" n="0602b07"/><lb ed="R041" n="0433b10"/>生死苦故。故名集諦。言滅諦者。謂所緣眞如境上
<lb ed="X" n="0602b08"/><lb ed="R041" n="0433b11"/>有漏法滅。故言滅諦。名道諦者。謂諸無漏戒定慧
<lb ed="X" n="0602b09"/><lb ed="R041" n="0433b12"/>等。知苦斷集。證滅修道。運用無壅。故名道諦。若於
<lb ed="X" n="0602b10"/><lb ed="R041" n="0433b13"/>此四執有定實名義自性及以差別。名遍計所執。
<lb ed="X" n="0602b11"/><lb ed="R041" n="0433b14"/>今達此四遍計所執一切皆空。故言無苦集滅道。
<lb ed="X" n="0602b12"/><lb ed="R041" n="0433b15"/>上來第一明所執皆空。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0602b13"/><lb ed="R041" n="0433b16"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0602b1301">無智。亦無得。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0602b14"/><lb ed="R041" n="0433b17"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0602b1401">第二明能證亦空。言無智者。謂能觀智空。言無得
<lb ed="X" n="0602b15"/><lb ed="R041" n="0433b18"/>者。謂所空境空。初言無智者。謂能觀蘊處等般若。
<lb ed="X" n="0602b16"/><lb ed="R041" n="0434a01"/>本離名言及以性相。若執般若以爲定實。此亦卽
<lb ed="X" n="0602b17"/><lb ed="R041" n="0434a02"/>是遍計所執。今遣此定性之智爲空。故言無智。言
<lb ed="X" n="0602b18"/><lb ed="R041" n="0434a03"/>無得者。謂蘊處等遍計所執本來自空。非由菩薩
<lb ed="X" n="0602b19"/><lb ed="R041" n="0434a04"/>強觀使空。然後證得蘊處等空。故言無得。故大品
<lb ed="X" n="0602b20"/><lb ed="R041" n="0434a05"/>經曰。菩薩行般若時。行亦不受。不行亦不受。非行
<lb ed="X" n="0602b21"/><lb ed="R041" n="0434a06"/>非不行亦不受。不受亦不受。以般若自性不可得
<lb ed="X" n="0602b22"/><lb ed="R041" n="0434a07"/>故。又以一法性無所有。不隨諸法行。不受諸法相
<lb ed="X" n="0602b23"/><lb ed="R041" n="0434a08"/>故。又上來爲破於蘊處等起定實遍計所執。故借
<lb ed="X" n="0602b24"/><lb ed="R041" n="0434a09"/>空以遣之。恐人卽以空爲究竟所證得境。故今遣
<pb ed="X" xml:id="X26.0522.0602c" n="0602c"/>
<lb ed="X" n="0602c01"/><lb ed="R041" n="0434a10"/>之。明此空者亦復非是所證得境。故中觀論曰。大
<lb ed="X" n="0602c02"/><lb ed="R041" n="0434a11"/>聖說空法。爲離諸見故。若復見於空。諸佛所不化。
<lb ed="X" n="0602c03"/><lb ed="R041" n="0434a12"/>何以故。本爲有病。借空以除。有病旣除。空亦自止。
<lb ed="X" n="0602c04"/><lb ed="R041" n="0434a13"/>如雹摧草。草死雹消。若其不然。捨有取無。譬猶逃
<lb ed="X" n="0602c05"/><lb ed="R041" n="0434a14"/>峰趣壑。俱不免於患。如何可自止。</p><p xml:id="pX26p0602c0514" cb:place="inline">上來寄就遣
<lb ed="X" n="0602c06"/><lb ed="R041" n="0434a15"/>執約因門以明般若。</p>
<lb ed="X" n="0602c07"/><lb ed="R041" n="0434a16"/><p xml:id="pX26p0602c0701">自下第二寄就顯證約果門以明般若。因則無依
<lb ed="X" n="0602c08"/><lb ed="R041" n="0434a17"/>無得。果則無相。無相般若。未曾因果。爲化有情。假
<lb ed="X" n="0602c09"/><lb ed="R041" n="0434a18"/>作因果名說。就此文中。復有其二。初明依般若故
<lb ed="X" n="0602c10"/><lb ed="R041" n="0434b01"/>得涅槃。二明依般若故得菩提。此亦假言依般若
<lb ed="X" n="0602c11"/><lb ed="R041" n="0434b02"/>得菩提耳。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0602c12"/><lb ed="R041" n="0434b03"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0602c1201">以無所得故。菩提薩埵。依般若波羅蜜多故。心無罣
<lb ed="X" n="0602c13"/><lb ed="R041" n="0434b04"/>礙。無罣礙故。無有恐怖。遠離顚倒夢想。究竟涅槃。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0602c14"/><lb ed="R041" n="0434b05"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0602c1401">前中又五。初牒前起後。故言以無所得故。二明能
<lb ed="X" n="0602c15"/><lb ed="R041" n="0434b06"/>依之人。故言菩提薩埵。三明所依般若。四明開解
<lb ed="X" n="0602c16"/><lb ed="R041" n="0434b07"/>脫門。五正明契證解脫。初三前<anchor xml:id="nkr_note_add_0602c1601" n="0602c1601"/><anchor xml:id="beg0602c1601" n="0602c1601"/>已<anchor xml:id="end0602c1601"/>說。第四明開解
<lb ed="X" n="0602c17"/><lb ed="R041" n="0434b08"/>脫門。無有罣礙者。卽空解脫門。謂達諸法自他俱
<lb ed="X" n="0602c18"/><lb ed="R041" n="0434b09"/>空。則能觀之智。不爲有性之所罣礙也。言無罣礙
<lb ed="X" n="0602c19"/><lb ed="R041" n="0434b10"/>故無有恐怖者。此明無相解脫門。由證諸法自他
<lb ed="X" n="0602c20"/><lb ed="R041" n="0434b11"/>俱空故。則知諸法無相。所以然者。若不知諸法無
<lb ed="X" n="0602c21"/><lb ed="R041" n="0434b12"/>相。外爲相礙。內多恐怖。若證諸法無相。外不爲相
<lb ed="X" n="0602c22"/><lb ed="R041" n="0434b13"/>礙。內則無有恐怖也。遠離顚倒夢想者。明無願解
<lb ed="X" n="0602c23"/><lb ed="R041" n="0434b14"/>脫門。由證法無性。外不爲相礙。內無恐怖故。達知
<lb ed="X" n="0602c24"/><lb ed="R041" n="0434b15"/>諸法但是顚倒。猶如夢想。虗妄不實。所以遠離。不
<pb ed="X" xml:id="X26.0522.0603a" n="0603a"/>
<lb ed="X" n="0603a01"/><lb ed="R041" n="0434b16"/>起願求也。究竟涅槃者。正明解脫果。上空無相願。
<lb ed="X" n="0603a02"/><lb ed="R041" n="0434b17"/>但是所入解脫之門。由此門故。便能趨入究竟涅
<lb ed="X" n="0603a03"/><lb ed="R041" n="0434b18"/>槃解脫之處也。亦可無有罣礙。明得法空。由達法
<lb ed="X" n="0603a04"/><lb ed="R041" n="0435a01"/>無性故。智無滯礙。無有恐怖。明得人空。由不計我
<lb ed="X" n="0603a05"/><lb ed="R041" n="0435a02"/>故。內無恐怖。遠離顚倒者。重牒人空。遠離夢想者。
<lb ed="X" n="0603a06"/><lb ed="R041" n="0435a03"/>重牒法空。由於二空通達無累。故能究竟證涅槃矣。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0603a07"/><lb ed="R041" n="0435a04"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0603a0701">三世諸佛。依般若波羅蜜多故。得阿耨多羅三藐三
<lb ed="X" n="0603a08"/><lb ed="R041" n="0435a05"/>菩提。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0603a09"/><lb ed="R041" n="0435a06"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0603a0901">第二明由依般若能證菩提。文中有三。初明能依
<lb ed="X" n="0603a10"/><lb ed="R041" n="0435a07"/>之人。前得涅槃。寄就菩薩。明從因至果。今得菩提。
<lb ed="X" n="0603a11"/><lb ed="R041" n="0435a08"/>假就諸佛。明果由因得。此卽影略互顯門也。二依
<lb ed="X" n="0603a12"/><lb ed="R041" n="0435a09"/>般若下。明所依之般若。三正明所得菩提。菩提之
<lb ed="X" n="0603a13"/><lb ed="R041" n="0435a10"/>言。此翻爲覺。舊言道者。謬也。但覺通三乘。二乘覺
<lb ed="X" n="0603a14"/><lb ed="R041" n="0435a11"/>有上。故以阿耨多羅言簡之。阿此言無。耨多羅言
<lb ed="X" n="0603a15"/><lb ed="R041" n="0435a12"/>上。三藐言正。三言等。菩提言覺。謂無上正等覺也。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0603a16"/><lb ed="R041" n="0435a13"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0603a1601">故知般若波羅蜜多。是大神呪。是大明呪。是無上呪。
<lb ed="X" n="0603a17"/><lb ed="R041" n="0435a14"/>是無等等呪。能除一切苦。眞實不虗。故說般若波羅
<lb ed="X" n="0603a18"/><lb ed="R041" n="0435a15"/>蜜多呪。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0603a19"/><lb ed="R041" n="0435a16"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0603a1901">第三廣歎顯勝。文中有三。初四句正歎。由依般若。
<lb ed="X" n="0603a20"/><lb ed="R041" n="0435a17"/>能治二執。能證二果故。故知般若是大神呪等。夫
<lb ed="X" n="0603a21"/><lb ed="R041" n="0435a18"/>爲呪者。以滅惡生善故。能銷四魔怨敵。故言是大
<lb ed="X" n="0603a22"/><lb ed="R041" n="0435b01"/>神呪。能破二種癡障。故言是大明呪。此二歎能滅
<lb ed="X" n="0603a23"/><lb ed="R041" n="0435b02"/>惡。一切善中無有過失。故言是無上呪。佛爲衆聖
<lb ed="X" n="0603a24"/><lb ed="R041" n="0435b03"/>中尊。名爲無等。從般若生。故般若名無等等。是故
<pb ed="X" xml:id="X26.0522.0603b" n="0603b"/>
<lb ed="X" n="0603b01"/><lb ed="R041" n="0435b04"/>經云。諸佛所師。所謂法也。以法常故。諸佛亦常。此
<lb ed="X" n="0603b02"/><lb ed="R041" n="0435b05"/>二歎能生善。二能除下。釋成歎意。謂能除諸苦。證
<lb ed="X" n="0603b03"/><lb ed="R041" n="0435b06"/>二眞實。此事不虗。故歎爲神呪等。三故說下。結彼
<lb ed="X" n="0603b04"/><lb ed="R041" n="0435b07"/>般若得名呪所由。正由具前滅惡生善四義。故說
<lb ed="X" n="0603b05"/><lb ed="R041" n="0435b08"/>般若名之爲呪。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0603b06"/><lb ed="R041" n="0435b09"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0603b0601">卽說呪曰。</p><p cb:type="dharani" xml:id="pX26p0603b0605" cb:place="inline">揭諦。揭諦。波羅揭諦。波羅僧揭諦。菩提
<lb ed="X" n="0603b07"/><lb ed="R041" n="0435b10"/>薩婆訶</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0603b08"/><lb ed="R041" n="0435b11"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0603b0801">第四重擧前經歎以顯勝。卽名經爲呪。非於經外
<lb ed="X" n="0603b09"/><lb ed="R041" n="0435b12"/>別有呪也。其如六門陀羅尼呪。還攝前經以爲六
<lb ed="X" n="0603b10"/><lb ed="R041" n="0435b13"/>門耳。旣以經爲呪。然諸經呪詞所有文字。皆爲諸
<lb ed="X" n="0603b11"/><lb ed="R041" n="0435b14"/>佛菩薩威神力加被。一一字句亦攝多義。若翻就
<lb ed="X" n="0603b12"/><lb ed="R041" n="0435b15"/>此方言字。或增或減。於義有闕。誦無良驗。爲此不
<lb ed="X" n="0603b13"/><lb ed="R041" n="0435b16"/>翻。或別吿鬼神及諸天傍生。所有言音。多非印度
<lb ed="X" n="0603b14"/><lb ed="R041" n="0435b17"/>常詞。是以不翻。諸經中呪。例悉不翻。皆爲此耳。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0603b15"/>
<lb ed="X" n="0603b16"/><lb ed="R041" n="0435b18"/><cb:juan fun="close" n="1"><cb:jhead>般若波羅蜜多心經疏<note place="inline">終</note></cb:jhead></cb:juan></cb:div>
</body>
<back>
<cb:div type="apparatus">
<head>校注</head>
<p>
<app from="#beg0598c2001" to="#end0598c2001"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0599a1901" to="#end0599a1901"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0599b0501" to="#end0599b0501"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0599b1301" to="#end0599b1301"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0599c0201" to="#end0599c0201"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0600a0701" to="#end0600a0701"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0600a1201" to="#end0600a1201"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0600a2301" to="#end0600a2301"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0601a0601" to="#end0601a0601"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0601b2201" to="#end0601b2201"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0602c1601" to="#end0602c1601"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
</p>
</cb:div>
<cb:div type="add-notes">
<head>新增校注</head>
<p>
<note n="0598c2001" resp="#resp2" type="add" target="#nkr_note_add_0598c2001">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0599a1901" resp="#resp2" type="add" target="#nkr_note_add_0599a1901">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0599b0501" resp="#resp2" type="add" target="#nkr_note_add_0599b0501">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0599b1301" resp="#resp2" type="add" target="#nkr_note_add_0599b1301">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0599c0201" resp="#resp2" type="add" target="#nkr_note_add_0599c0201">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0600a0701" resp="#resp2" type="add" target="#nkr_note_add_0600a0701">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0600a1201" resp="#resp2" type="add" target="#nkr_note_add_0600a1201">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0600a2301" resp="#resp2" type="add" target="#nkr_note_add_0600a2301">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0601a0601" resp="#resp2" type="add" target="#nkr_note_add_0601a0601">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0601b2201" resp="#resp2" type="add" target="#nkr_note_add_0601b2201">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0602c1601" resp="#resp2" type="add" target="#nkr_note_add_0602c1601">已【CB】，巳【卍續】</note>
</p>
</cb:div>
</back></text></TEI>