<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>
<?xml-stylesheet type="text/xsl" href="/static/taisho.xsl"?>
<TEI xmlns:cb="http://www.cbeta.org/ns/1.0" xml:lang="lzh-Hant-HK" xml:id="X26n0526">
<teiHeader>
	<fileDesc>
		<titleStmt>
			<title>Manji Shinsan Dainihon Zokuzōkyō, Electronic version, No. 526 般若心經註</title>
			<title xml:lang="zh-Hant">卍新纂大日本續藏經數位版, No. 526 般若心經註</title>
			<author>中天竺 提婆註</author>
			<respStmt>
				<resp>Electronic Version by</resp>
				<name>CBETA</name>
			</respStmt>
		</titleStmt>
		<editionStmt>
			<edition>XML TEI P5</edition>
			<respStmt xml:id="resp1"><resp>corrections</resp><name>orig</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp2"><resp>corrections</resp><name>Xuzangjing</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp3"><resp>corrections</resp><name>CBETA</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp4"><resp>corrections</resp><name>CBETA.maha</name></respStmt>
		</editionStmt>
		<extent>1卷</extent>
		<publicationStmt>
			<idno type="CBETA">
				<idno type="canon">X</idno>.<idno type="vol">26</idno>.<idno type="no">526</idno>
			</idno>
			<distributor>
				<name>中華電子佛典協會 (CBETA)</name>
				<address>
					<addrLine><email>service@cbeta.org</email></addrLine>
				</address>
			</distributor>
			<availability>
				<p>Available for non-commercial use when distributed with this header intact.</p>
			</availability>
			<date>2022-10-12 23:43:51 +0800</date>
		</publicationStmt>
		<sourceDesc>
			<bibl>
				<title level="s">Manji Shinsan Dainihon Zokuzōkyō</title>
				<title level="s" xml:lang="zh-Hant">卍新纂大日本續藏經</title>
				<title level="m" xml:lang="zh-Hant">般若心經註</title>
			</bibl>
		</sourceDesc>
	</fileDesc>
	<encodingDesc>
		<projectDesc>
			<p xml:lang="en" cb:type="ly">Input by CBETA, OCR by CBETA</p>
			<p xml:lang="zh-Hant" cb:type="ly">CBETA 人工輸入，CBETA 掃瞄辨識</p>
		</projectDesc>
		<editorialDecl>
			<punctuation resp="#resp1"><p>原書標點</p></punctuation>
		</editorialDecl>
		<tagsDecl>
			<namespace name="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
				<tagUsage gi="rdg">
					<listWit>
						<witness xml:id="wit.cbeta">【CB】</witness>
						<witness xml:id="wit.orig">【卍續】</witness>
					</listWit>
				</tagUsage>
			</namespace>
		</tagsDecl>
		<charDecl>
<char xml:id="CB15131">
				<charName>CBETA CHARACTER CB15131</charName>
				<mapping cb:dec="998171" type="PUA">U+F3B1B</mapping>
			<charProp><localName>normalized form</localName><value>邦</value></charProp><charProp><localName>composition</localName><value>[邱-丘+(看-目)]</value></charProp></char>
</charDecl>
	</encodingDesc>
	<profileDesc>
		<langUsage>
			<language ident="en">English</language>
			<language ident="zh-Hant">Chinese (Traditional)</language>
		</langUsage>
	</profileDesc>
	<revisionDesc>
		<change when="2013-05-20">
			<name>CW</name><name>Ray Chou 周邦信</name>P4 to P5 conversion by p4top5a.py, intended for publication
		</change>
		<change when="2006-08-01T10:23:05">
			Zhou Bang-Xin (ed.) Created initial TEI XML version with BASICX.BAT
		</change>
	</revisionDesc>
</teiHeader>
<text><body>
<milestone unit="juan" n="1"/>
<pb ed="X" xml:id="X26.0526.0720a" n="0720a"/>
<lb ed="X" n="0720a01"/>
<lb ed="X" n="0720a02"/><cb:docNumber>No. 526</cb:docNumber>
<lb ed="X" n="0720a03"/><lb ed="R041" n="0629a01"/><cb:juan fun="open" n="1"><cb:mulu type="卷" n="1"/><cb:jhead>註般若波羅蜜多心經</cb:jhead></cb:juan>
<lb ed="X" n="0720a04"/>
<lb ed="X" n="0720a05"/><lb ed="R041" n="0629a02"/><byline cb:type="author"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0720001" n="0720001"/>中天竺國沙門釋提婆　註<note place="inline">幷序</note></byline>
<lb ed="X" n="0720a06"/><lb ed="R041" n="0629a03"/><cb:div><p xml:id="pX26p0720a0601">般若波羅蜜多心經者。乃是眞理之玄宗。法身之
<lb ed="X" n="0720a07"/><lb ed="R041" n="0629a04"/>名稱。其體則不生不滅。不去不來。量等虗空。曾無
<lb ed="X" n="0720a08"/><lb ed="R041" n="0629a05"/>變改。廣乃普周法界。無物不容。狹卽芥子微塵。未
<lb ed="X" n="0720a09"/><lb ed="R041" n="0629a06"/>足爲喩。顯卽參羅萬像。隱卽無色無名。生死苦樂
<lb ed="X" n="0720a10"/><lb ed="R041" n="0629a07"/>輪遷。本性軸元不動。四生三有。大聖共稟無差。此
<lb ed="X" n="0720a11"/><lb ed="R041" n="0629a08"/><anchor xml:id="nkr_note_orig_0720002" n="0720002"/>城他<g ref="#CB15131">邦</g>。凡愚自舛。是知性<anchor xml:id="nkr_note_orig_0720003" n="0720003"/>湊則三際不易。識濁則
<lb ed="X" n="0720a12"/><lb ed="R041" n="0629a09"/>今古相<anchor xml:id="nkr_note_orig_0720004" n="0720004"/>催。業雜乃感果不同。何關本性有異。斯乃
<lb ed="X" n="0720a13"/><lb ed="R041" n="0629a10"/>世徒乏志。不自修行。斷信續疑。放情散逸。所以輪
<lb ed="X" n="0720a14"/><lb ed="R041" n="0629a11"/>迴六趣。受報無窮。苦樂交番。何曾蹔止。是故上界
<lb ed="X" n="0720a15"/><lb ed="R041" n="0629a12"/>仁慈。<anchor xml:id="nkr_note_orig_0720005" n="0720005"/>不悲含識。廣演言敎。無事<anchor xml:id="nkr_note_orig_0720006" n="0720006"/>無爲。接引溺群。令
<lb ed="X" n="0720a16"/><lb ed="R041" n="0629a13"/>登<anchor xml:id="nkr_note_add_0720a1601" n="0720a1601"/><anchor xml:id="beg0720a1601" n="0720a1601"/>已<anchor xml:id="end0720a1601"/>岸。今卽世徒緣逼。無暇遍尋。遂只暗昧守昏。
<lb ed="X" n="0720a17"/><lb ed="R041" n="0629a14"/>無由得曉。乃有仁慈後胤。達世根源。撰錄大般若
<lb ed="X" n="0720a18"/><lb ed="R041" n="0629a15"/>之要言。用顯幽祕之義。故號般若波羅蜜多心經
<lb ed="X" n="0720a19"/><lb ed="R041" n="0629a16"/>也。文言雖促。義理遙長。若非久積勤功。莫能測其
<lb ed="X" n="0720a20"/><lb ed="R041" n="0629a17"/>涯際。但爲妄情生滅我見恒存。性外求眞。他方覔
<lb ed="X" n="0720a21"/><lb ed="R041" n="0629a18"/>佛。遂使甘露徒膳慧日虗明。此等縱屬佛生。未曾
<lb ed="X" n="0720a22"/><lb ed="R041" n="0629b01"/>有益。提婆乃病愚<anchor xml:id="nkr_note_add_0720a2201" n="0720a2201"/><anchor xml:id="beg0720a2201" n="0720a2201"/>已<anchor xml:id="end0720a2201"/>久。豈敢醫他。賢士願聞。那可
<lb ed="X" n="0720a23"/><lb ed="R041" n="0629b02"/>緘嘿。今且略陳淺見。注寄文傍。將與理乖。請不依
<lb ed="X" n="0720a24"/><lb ed="R041" n="0629b03"/>侮。</p>
<pb ed="X" xml:id="X26.0526.0720b" n="0720b"/>
<lb ed="X" n="0720b01"/><lb ed="R041" n="0629b04"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0720b0101">般若波羅蜜多心經</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0720b02"/><lb ed="R041" n="0629b05"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0720b0201">所言般若波羅蜜多者。卽是梵音。此地翻般若爲
<lb ed="X" n="0720b03"/><lb ed="R041" n="0629b06"/>智慧。波羅蜜爲彼岸。蜜多言支。都合卽云智慧彼
<lb ed="X" n="0720b04"/><lb ed="R041" n="0629b07"/>岸支。云何爲智慧。智能觀照。慧能證悟。彼岸者。涅
<lb ed="X" n="0720b05"/><lb ed="R041" n="0629b08"/>槃爲彼岸。生死爲此岸。悟者卽涅槃。迷者卽生死。
<lb ed="X" n="0720b06"/><lb ed="R041" n="0629b09"/>支者此觀門也。若無正觀要門。不知究竟安心之
<lb ed="X" n="0720b07"/><lb ed="R041" n="0629b10"/>處。是故依行合於正道。故言支也。心者。此觀門卽
<lb ed="X" n="0720b08"/><lb ed="R041" n="0629b11"/>是衆智慧之要宗。趣涅槃城之眞路。經者。訓常訓
<lb ed="X" n="0720b09"/><lb ed="R041" n="0629b12"/>逕。先聖莫不遊從。因是果圓解脫。故言經也。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0720b10"/><lb ed="R041" n="0629b13"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0720b1001">觀自在菩薩。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0720b11"/><lb ed="R041" n="0629b14"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0720b1101">菩薩者。雖是梵音。文言不足。何以得然。但以梵語
<lb ed="X" n="0720b12"/><lb ed="R041" n="0629b15"/>漢言方音有異。飜作漢語。文言稍不和韻。是以往
<lb ed="X" n="0720b13"/><lb ed="R041" n="0629b16"/>日翻譯大德。於一名中。略除三字。終須解釋。是故
<lb ed="X" n="0720b14"/><lb ed="R041" n="0629b17"/>知意而<anchor xml:id="nkr_note_add_0720b1401" n="0720b1401"/><anchor xml:id="beg0720b1401" n="0720b1401"/>已<anchor xml:id="end0720b1401"/>。問。梵本眞言足者如何。答。卽云菩提薩
<lb ed="X" n="0720b15"/><lb ed="R041" n="0629b18"/>怛縛。此翻菩提爲道心。薩怛縛爲衆生。問。云何爲
<lb ed="X" n="0720b16"/><lb ed="R041" n="0630a01"/>道心衆生。答。行者常觀諸法。不捨須臾。進止威儀
<lb ed="X" n="0720b17"/><lb ed="R041" n="0630a02"/>未曾蹔息。四心普濟。而不見能所可收。爲物遷形。
<lb ed="X" n="0720b18"/><lb ed="R041" n="0630a03"/>而善權施方便。無親無黨。常存一子之心。不曲不
<lb ed="X" n="0720b19"/><lb ed="R041" n="0630a04"/>邪。而隨方化物。八風扇之不動。故名行道之人。行
<lb ed="X" n="0720b20"/><lb ed="R041" n="0630a05"/>道之人。名中道之士。故名道心衆生。又道者乃是
<lb ed="X" n="0720b21"/><lb ed="R041" n="0630a06"/>萬<g ref="#CB15131">邦</g>不<anchor xml:id="nkr_note_orig_0720007" n="0720007"/>摧之逕。心者卽是內照證悟之方。內照外
<lb ed="X" n="0720b22"/><lb ed="R041" n="0630a07"/>通相資。萬法由斯備矣。又圓明總悟。不復有進。目
<lb ed="X" n="0720b23"/><lb ed="R041" n="0630a08"/>之爲佛。半月修滿之徒。詺之爲菩薩也。</p><p xml:id="pX26p0720b2316" cb:place="inline">言自在
<lb ed="X" n="0720b24"/><lb ed="R041" n="0630a09"/>者。然一切衆生。皆有佛性。隱顯有異。一體不殊。觀
<pb ed="X" xml:id="X26.0526.0720c" n="0720c"/>
<lb ed="X" n="0720c01"/><lb ed="R041" n="0630a10"/>照卽自在。散亂卽爲罔然。觀者非一。背爲邪見。故
<lb ed="X" n="0720c02"/><lb ed="R041" n="0630a11"/>妄念滋多。妄念滋多。卽隨因逬<anchor xml:id="nkr_note_orig_0720008" n="0720008"/>逸。卽無惡不爲。以
<lb ed="X" n="0720c03"/><lb ed="R041" n="0630a12"/>造業故。隨業輪迴。業之所使。名不自在。又世間愚
<lb ed="X" n="0720c04"/><lb ed="R041" n="0630a13"/>人。常隨他語。不自推求。是非善惡。一聽他言。得失
<lb ed="X" n="0720c05"/><lb ed="R041" n="0630a14"/><anchor xml:id="nkr_note_orig_0720009" n="0720009"/>進。何曾自說。唯知貪幻欲於盲目。不知受實苦於
<lb ed="X" n="0720c06"/><lb ed="R041" n="0630a15"/>將來。一害苦於萬人。日夜痛於大聖。是故道心衆
<lb ed="X" n="0720c07"/><lb ed="R041" n="0630a16"/>生。常觀照故。不爲一切法與非法。乃至苦樂之所
<lb ed="X" n="0720c08"/><lb ed="R041" n="0630a17"/>拘執。故言觀自在菩薩也。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0720c09"/><lb ed="R041" n="0630a18"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0720c0901">行深般若波羅蜜多時。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0720c10"/><lb ed="R041" n="0630b01"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0720c1001">般若無底。故言深。觀照不絕。所以言行。時者。卽是
<lb ed="X" n="0720c11"/><lb ed="R041" n="0630b02"/>行人運慧悟理。契合之時。故言行深般若波羅蜜
<lb ed="X" n="0720c12"/><lb ed="R041" n="0630b03"/>多時。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0720c13"/><lb ed="R041" n="0630b04"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0720c1301">照見五蘊皆空。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0720c14"/><lb ed="R041" n="0630b05"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0720c1401">五蘊者。卽色受想行識也。亦云蔭。蔭者蔭覆之義。
<lb ed="X" n="0720c15"/><lb ed="R041" n="0630b06"/>蘊者蘊積之義也。然蔭性無遷。空無變改。蔭法生
<lb ed="X" n="0720c16"/><lb ed="R041" n="0630b07"/>滅故。<anchor xml:id="nkr_note_orig_0720010" n="0720010"/>卽色受想行識。他明乃蔭集。<anchor xml:id="nkr_note_add_0720c1601" n="0720c1601"/><anchor xml:id="beg0720c1601" n="0720c1601"/>已<anchor xml:id="end0720c1601"/>曉卽無生。於
<lb ed="X" n="0720c17"/><lb ed="R041" n="0630b08"/>觀照之時。了無取捨。故照見五蘊皆空。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0720c18"/><lb ed="R041" n="0630b09"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0720c1801">度一切苦厄。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0720c19"/><lb ed="R041" n="0630b10"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0720c1901">存情逐境不稱心。乃煩冤。契意生欣。欲心轉熾。此
<lb ed="X" n="0720c20"/><lb ed="R041" n="0630b11"/>卽苦樂交集。厄者何疑。合道<anchor xml:id="nkr_note_orig_0720011" n="0720011"/>之。於此門中。八風不
<lb ed="X" n="0720c21"/><lb ed="R041" n="0630b12"/>動。故言度一切苦厄。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0720c22"/><lb ed="R041" n="0630b13"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0720c2201">舍利子。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0720c23"/><lb ed="R041" n="0630b14"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0720c2301">舍利者梵音。鳥名也。此翻諸家各悉不同。或云秋
<lb ed="X" n="0720c24"/><lb ed="R041" n="0630b15"/>露子。或云眼珠子。或云身子。此皆承虗<anchor xml:id="nkr_note_orig_0720012" n="0720012"/>忘說。然舍
<pb ed="X" xml:id="X26.0526.0721a" n="0721a"/>
<lb ed="X" n="0721a01"/><lb ed="R041" n="0630b16"/>利者。鴝鵒鳥者是。舍利弗母。眼似鴝鵒眼。圓而明
<lb ed="X" n="0721a02"/><lb ed="R041" n="0630b17"/>淨。又復聰明多知。于時世人皆識因眼。故號爲舍
<lb ed="X" n="0721a03"/><lb ed="R041" n="0630b18"/>利。旣其所生。勝母聰明。世人共識。稱爲舍利弗。弗
<lb ed="X" n="0721a04"/><lb ed="R041" n="0631a01"/>者梵音。此翻爲子。故言舍利子。聰明第一。投佛出
<lb ed="X" n="0721a05"/><lb ed="R041" n="0631a02"/>家。得阿羅漢果。佛與對談。故呼其名。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0721a06"/><lb ed="R041" n="0631a03"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0721a0601">色不異空。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0721a07"/><lb ed="R041" n="0631a04"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0721a0701">卽色從空而生。念念遷滅。滯心卽有質。通情照觀。
<lb ed="X" n="0721a08"/><lb ed="R041" n="0631a05"/>則畢竟無形。當知妄情非是究竟。凡夫滅色。始得
<lb ed="X" n="0721a09"/><lb ed="R041" n="0631a06"/>言空。菩薩不妨參羅。了達色空一體。故言色不異
<lb ed="X" n="0721a10"/><lb ed="R041" n="0631a07"/>空也。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0721a11"/><lb ed="R041" n="0631a08"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0721a1101">空不異色。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0721a12"/><lb ed="R041" n="0631a09"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0721a1201">卽空中生色。緣會故名色。緣散故言空。色不因空。
<lb ed="X" n="0721a13"/><lb ed="R041" n="0631a10"/>不能生長。<anchor xml:id="nkr_note_orig_0721001" n="0721001"/>生空不因色。則不立名。欲顯其源。要須
<lb ed="X" n="0721a14"/><lb ed="R041" n="0631a11"/>相藉。故言空不異色也。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0721a15"/><lb ed="R041" n="0631a12"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0721a1501">色卽是空。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0721a16"/><lb ed="R041" n="0631a13"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0721a1601">卽色法妄質。色性體空性。不以滅色始空。故言色
<lb ed="X" n="0721a17"/><lb ed="R041" n="0631a14"/>卽是空。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0721a18"/><lb ed="R041" n="0631a15"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0721a1801">空卽是色。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0721a19"/><lb ed="R041" n="0631a16"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0721a1901">萬像參羅。皆從空出。<anchor xml:id="nkr_note_orig_0721002" n="0721002"/>言亦得言卽色。注心觀空。見
<lb ed="X" n="0721a20"/><lb ed="R041" n="0631a17"/>有空體。豈非空卽是色。存吾之者。著空不空。忘我
<lb ed="X" n="0721a21"/><lb ed="R041" n="0631a18"/>之人。無空無有。意顯淸混。故言空則是色。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0721a22"/><lb ed="R041" n="0631b01"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0721a2201">受想行識。亦復如是。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0721a23"/><lb ed="R041" n="0631b02"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0721a2301">一蔭旣爾。餘四亦然。故言亦復如是。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0721a24"/><lb ed="R041" n="0631b03"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0721a2401">舍利子。是諸法<anchor xml:id="nkr_note_orig_0721003" n="0721003"/>相空。</p></cb:div>
<pb ed="X" xml:id="X26.0526.0721b" n="0721b"/>
<lb ed="X" n="0721b01"/><lb ed="R041" n="0631b04"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0721b0101">此則疊前所說。印一切法同空性相。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0721b02"/><lb ed="R041" n="0631b05"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0721b0201">不生不滅。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0721b03"/><lb ed="R041" n="0631b06"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0721b0301">卽於法性中。本自不生。今卽無滅。無終無始。故言
<lb ed="X" n="0721b04"/><lb ed="R041" n="0631b07"/>不生不滅。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0721b05"/><lb ed="R041" n="0631b08"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0721b0501">不垢不淨。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0721b06"/><lb ed="R041" n="0631b09"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0721b0601">一切法生者是垢。滅者是淨。若我人見者。卽有淨。
<lb ed="X" n="0721b07"/><lb ed="R041" n="0631b10"/>有不淨。解脫之人。無淨。無不淨。故言不垢不淨也。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0721b08"/><lb ed="R041" n="0631b11"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0721b0801">不增不減。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0721b09"/><lb ed="R041" n="0631b12"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0721b0901">他方入此無礙。則不增。廣濟有情不虧。名不滅。故
<lb ed="X" n="0721b10"/><lb ed="R041" n="0631b13"/>言不增不減。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0721b11"/><lb ed="R041" n="0631b14"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0721b1101">是故空中無色。無受想行識。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0721b12"/><lb ed="R041" n="0631b15"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0721b1201">是五蔭屬諸識。緣生。緣生緣無自性。生必憑空。蔭
<lb ed="X" n="0721b13"/><lb ed="R041" n="0631b16"/><anchor xml:id="nkr_note_orig_0721004" n="0721004"/>受之時。空無增減。蔭識生滅。畢竟歸空。旣了諸法
<lb ed="X" n="0721b14"/><lb ed="R041" n="0631b17"/>皆空。卽知本來無色。若知色本無色。卽知受無所
<lb ed="X" n="0721b15"/><lb ed="R041" n="0631b18"/>受。受無所受想依何想。想旣無想。行令誰行。行旣
<lb ed="X" n="0721b16"/><lb ed="R041" n="0632a01"/>不行。識欲何識。因於幻色。卽起受心。因受心故。妄
<lb ed="X" n="0721b17"/><lb ed="R041" n="0632a02"/>想卽生。妄想生故。興諸業行。行有善惡。識有愛憎。
<lb ed="X" n="0721b18"/><lb ed="R041" n="0632a03"/>愛憎之心。由於知見。今觀照知見根本性空。卽識
<lb ed="X" n="0721b19"/><lb ed="R041" n="0632a04"/>牙不生。識牙不生。卽業種長謝。業種長謝。菩提果
<lb ed="X" n="0721b20"/><lb ed="R041" n="0632a05"/>成。故言無色無受想行識。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0721b21"/><lb ed="R041" n="0632a06"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0721b2101">無眼耳鼻舌身意。無色聲香味觸法。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0721b22"/><lb ed="R041" n="0632a07"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0721b2201">卽眼能見色。得名爲眼。耳能聞聲。得名爲耳。鼻能
<lb ed="X" n="0721b23"/><lb ed="R041" n="0632a08"/>聞香。得名爲鼻。舌能辨味。得名爲舌。身能受觸。得
<lb ed="X" n="0721b24"/><lb ed="R041" n="0632a09"/>名爲身。意能觀法。得名爲意。若無色聲香味觸法。
<pb ed="X" xml:id="X26.0526.0721c" n="0721c"/>
<lb ed="X" n="0721c01"/><lb ed="R041" n="0632a10"/>卽眼耳鼻舌身意何所施。若無眼耳鼻舌身意。卽
<lb ed="X" n="0721c02"/><lb ed="R041" n="0632a11"/>色聲香味觸法。亦不自說。以是各不能自起。皆是
<lb ed="X" n="0721c03"/><lb ed="R041" n="0632a12"/>和合因緣。和合因緣。卽生滅法。生滅法者。卽是空。
<lb ed="X" n="0721c04"/><lb ed="R041" n="0632a13"/>故。言無也。又起信論云。所謂法者。是衆生心。法不
<lb ed="X" n="0721c05"/><lb ed="R041" n="0632a14"/>自法。由心故法。當知是法。乃屬於心。此處似難。故
<lb ed="X" n="0721c06"/><lb ed="R041" n="0632a15"/>須問答。問曰。旣云法不自法。由心故法。心無定相。
<lb ed="X" n="0721c07"/><lb ed="R041" n="0632a16"/>云何由心。答曰。心雖無相。而知一切法。又問。心旣
<lb ed="X" n="0721c08"/><lb ed="R041" n="0632a17"/>覺知。法有覺不。答曰。法若有覺者。還卽是心。故佛
<lb ed="X" n="0721c09"/><lb ed="R041" n="0632a18"/>者名覺。法名不覺。僧名和合。故知法不自法者。爲
<lb ed="X" n="0721c10"/><lb ed="R041" n="0632b01"/>無情無分別也。由心故法者。心有情識。能分別故。
<lb ed="X" n="0721c11"/><lb ed="R041" n="0632b02"/>邪正之理。自然卽現。當知法不自法。由心故法。明
<lb ed="X" n="0721c12"/><lb ed="R041" n="0632b03"/>知心亦不自心。由法故心。何以故。若無法者。心卽
<lb ed="X" n="0721c13"/><lb ed="R041" n="0632b04"/>無諸緣慮。以無緣慮故。則無法無心。當知分別者
<lb ed="X" n="0721c14"/><lb ed="R041" n="0632b05"/>妄念也。無分別者。會法性也。此之無分別。非總無
<lb ed="X" n="0721c15"/><lb ed="R041" n="0632b06"/>分別。是分別分別。是無分別。善知諸法。不逐世遷。
<lb ed="X" n="0721c16"/><lb ed="R041" n="0632b07"/>故言無眼耳鼻舌身意無色聲香味觸法。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0721c17"/><lb ed="R041" n="0632b08"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0721c1701">無眼界。乃至無意識界。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0721c18"/><lb ed="R041" n="0632b09"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0721c1801">眼界者卽色也。乃至無意識界者。卽聲香味觸法
<lb ed="X" n="0721c19"/><lb ed="R041" n="0632b10"/>也。界者卽十八界也。何故言十八界。內有六根。外
<lb ed="X" n="0721c20"/><lb ed="R041" n="0632b11"/>有六塵。中有六識。故言十八界。又眼只見色。不能
<lb ed="X" n="0721c21"/><lb ed="R041" n="0632b12"/>聞聲。耳只聞聲。不能見色。鼻香舌味身觸意法。亦
<lb ed="X" n="0721c22"/><lb ed="R041" n="0632b13"/>復如是。用皆有所。各不相知。故言界也。又眼識爲
<lb ed="X" n="0721c23"/><lb ed="R041" n="0632b14"/>能觀。塵爲所觀。能所和合。善惡生焉。故知和合之
<lb ed="X" n="0721c24"/><lb ed="R041" n="0632b15"/>法。皆是妄想因緣。妄想因緣卽是生滅。愚者謂實。
<pb ed="X" xml:id="X26.0526.0722a" n="0722a"/>
<lb ed="X" n="0722a01"/><lb ed="R041" n="0632b16"/>業種便生。智者了達根本。妄心不起。業種不生。業
<lb ed="X" n="0722a02"/><lb ed="R041" n="0632b17"/>種不生。則永辭後有。故言無眼界乃至無意識界。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0722a03"/><lb ed="R041" n="0632b18"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0722a0301">無無明。亦無無明盡。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0722a04"/><lb ed="R041" n="0633a01"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0722a0401">妄心取相。確執不移。名曰無明。了達其源。無明乃
<lb ed="X" n="0722a05"/><lb ed="R041" n="0633a02"/>盡。雖有盡與未盡。取捨相自遷流。於畢竟法身。曾
<lb ed="X" n="0722a06"/><lb ed="R041" n="0633a03"/>無變改。故言無無明亦無無明盡。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0722a07"/><lb ed="R041" n="0633a04"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0722a0701">乃至無老死。亦無老死盡。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0722a08"/><lb ed="R041" n="0633a05"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0722a0801">以取相故。有始無終。名爲老死。因是厭患生死。脩
<lb ed="X" n="0722a09"/><lb ed="R041" n="0633a06"/>心出苦。名爲老死盡。以上從無無明<anchor xml:id="nkr_note_add_0722a0901" n="0722a0901"/><anchor xml:id="beg0722a0901" n="0722a0901"/>已<anchor xml:id="end0722a0901"/>來。明十二
<lb ed="X" n="0722a10"/><lb ed="R041" n="0633a07"/>因緣。爲破緣覺疑故。何以故。爲行人了達法性。不
<lb ed="X" n="0722a11"/><lb ed="R041" n="0633a08"/>逐世遷。不住靜亂苦樂相故。故言無老死亦無老
<lb ed="X" n="0722a12"/><lb ed="R041" n="0633a09"/>死盡。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0722a13"/><lb ed="R041" n="0633a10"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0722a1301">無苦集滅道。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0722a14"/><lb ed="R041" n="0633a11"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0722a1401">若躭著世欲。則有苦集之患。厭離世間。則有滅苦
<lb ed="X" n="0722a15"/><lb ed="R041" n="0633a12"/>之道。菩薩於是中間。不見有苦集可捨。不見滅道
<lb ed="X" n="0722a16"/><lb ed="R041" n="0633a13"/>可求。取捨心息。苦樂兩忘。說無四諦。斷聲聞疑。故
<lb ed="X" n="0722a17"/><lb ed="R041" n="0633a14"/>言無苦集滅道。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0722a18"/><lb ed="R041" n="0633a15"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0722a1801">無智亦無得。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0722a19"/><lb ed="R041" n="0633a16"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0722a1901">能觀者智也。所觀者得也。旣以苦樂兩忘觀心不
<lb ed="X" n="0722a20"/><lb ed="R041" n="0633a17"/>起。名之爲得無所得。此之一得。不同世得。爲破菩
<lb ed="X" n="0722a21"/><lb ed="R041" n="0633a18"/>薩有所得故。故言無智亦無得。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0722a22"/><lb ed="R041" n="0633b01"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0722a2201">以無所得故。菩提薩埵依般若波羅蜜多故。心無罣
<lb ed="X" n="0722a23"/><lb ed="R041" n="0633b02"/>礙。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0722a24"/><lb ed="R041" n="0633b03"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0722a2401">愚情逐境。動念爲罣。慧識澄神。卽無所滯。故言無
<pb ed="X" xml:id="X26.0526.0722b" n="0722b"/>
<lb ed="X" n="0722b01"/><lb ed="R041" n="0633b04"/>罣礙。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0722b02"/><lb ed="R041" n="0633b05"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0722b0201">無罣礙故。無有恐怖。遠離一切顚倒夢想。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0722b03"/><lb ed="R041" n="0633b06"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0722b0301">卽明世間執妄。所謂焰中見水。空中見華。乾闥婆
<lb ed="X" n="0722b04"/><lb ed="R041" n="0633b07"/>城。如水龜毛。如走菟角。如石女生兒。世間五欲。榮
<lb ed="X" n="0722b05"/><lb ed="R041" n="0633b08"/>華富貴等。亦復如是。愚者謂實。貪愛心生。苦惱便
<lb ed="X" n="0722b06"/><lb ed="R041" n="0633b09"/>至。恐怖何疑。背正故名顚倒。無常故名夢想。智者
<lb ed="X" n="0722b07"/><lb ed="R041" n="0633b10"/>了達夢想空幻本性無生。生由妄念。菩薩常諦。邪
<lb ed="X" n="0722b08"/><lb ed="R041" n="0633b11"/>心不起。恐怖無從。正定心神。顚倒情息。故言無有
<lb ed="X" n="0722b09"/><lb ed="R041" n="0633b12"/>恐怖遠離顚倒夢想。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0722b10"/><lb ed="R041" n="0633b13"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0722b1001">究竟涅槃。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0722b11"/><lb ed="R041" n="0633b14"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0722b1101">卽明一切法及行者身中佛性。本自不生。今則無
<lb ed="X" n="0722b12"/><lb ed="R041" n="0633b15"/>滅。故言究竟涅槃。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0722b13"/><lb ed="R041" n="0633b16"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0722b1301">三世諸佛依般若波羅蜜多故。得阿耨多羅三藐三
<lb ed="X" n="0722b14"/><lb ed="R041" n="0633b17"/>菩提。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0722b15"/><lb ed="R041" n="0633b18"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0722b1501">三世者。卽過去未來現在也。諸者言一切。佛者梵
<lb ed="X" n="0722b16"/><lb ed="R041" n="0634a01"/>音。此云覺。自覺覺他。覺了一切。故名爲佛。所言依
<lb ed="X" n="0722b17"/><lb ed="R041" n="0634a02"/>般若波羅蜜多者。卽是依智慧。到彼岸支。言得阿
<lb ed="X" n="0722b18"/><lb ed="R041" n="0634a03"/>耨多羅三藐三菩提者。此云無上正眞等正覺道。
<lb ed="X" n="0722b19"/><lb ed="R041" n="0634a04"/>是故道心衆生。觀照不見有苦樂可得故。則無物
<lb ed="X" n="0722b20"/><lb ed="R041" n="0634a05"/>能累。故言無上。所證非虗非邪。故言正眞。於自他
<lb ed="X" n="0722b21"/><lb ed="R041" n="0634a06"/>相。了無分別。而善覺一切諸根利鈍進退之志。故
<lb ed="X" n="0722b22"/><lb ed="R041" n="0634a07"/>言等正覺果。證此果。皆由智慧。所言得者。如前釋
<lb ed="X" n="0722b23"/><lb ed="R041" n="0634a08"/>得無所得。行此觀者。卽遊解脫之逕。故言道也。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0722b24"/><lb ed="R041" n="0634a09"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0722b2401">故知般若波羅蜜多。是大神呪。</p></cb:div>
<pb ed="X" xml:id="X26.0526.0722c" n="0722c"/>
<lb ed="X" n="0722c01"/><lb ed="R041" n="0634a10"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0722c0101">神呪者。卽是總持義也。智慧能持一切。故言總持。
<lb ed="X" n="0722c02"/><lb ed="R041" n="0634a11"/>因是智慧。故證果非小。故言是大神呪。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0722c03"/><lb ed="R041" n="0634a12"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0722c0301">是大明呪。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0722c04"/><lb ed="R041" n="0634a13"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0722c0401">愚癡有礙爲暗。智慧圓通。豈非明。能因此見智非
<lb ed="X" n="0722c05"/><lb ed="R041" n="0634a14"/>小。故言是大明呪。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0722c06"/><lb ed="R041" n="0634a15"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0722c0601">是無上呪。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0722c07"/><lb ed="R041" n="0634a16"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0722c0701">於諸說中。此演爲最。故言是無上呪。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0722c08"/><lb ed="R041" n="0634a17"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0722c0801">是無等等呪。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0722c09"/><lb ed="R041" n="0634a18"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0722c0901">世及二乘智。比量不能及。故言是無等等呪。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0722c10"/><lb ed="R041" n="0634b01"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0722c1001">能除一切苦。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0722c11"/><lb ed="R041" n="0634b02"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0722c1101">卽明此經能除生死輪轉之事。譬如明燈能破黑
<lb ed="X" n="0722c12"/><lb ed="R041" n="0634b03"/>闇。亦如妙藥消除諸毒。復如金錍挑除眼瞙。擧要
<lb ed="X" n="0722c13"/><lb ed="R041" n="0634b04"/>言之。譬如如意摩尼寶珠所求皆得所願皆成。若
<lb ed="X" n="0722c14"/><lb ed="R041" n="0634b05"/>人能於此經。成思慧者。除諸惡報。滅三業鄣。亦復
<lb ed="X" n="0722c15"/><lb ed="R041" n="0634b06"/>如是。故言能除一切苦。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0722c16"/><lb ed="R041" n="0634b07"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0722c1601">眞實不虗。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0722c17"/><lb ed="R041" n="0634b08"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0722c1701">觀行不邪。證果不謬。故言眞實不虗。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0722c18"/><lb ed="R041" n="0634b09"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0722c1801">故說般若波羅蜜多呪。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0722c19"/><lb ed="R041" n="0634b10"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0722c1901">意在智慧。到彼岸支。能總持法。爲脩覺人。故須說
<lb ed="X" n="0722c20"/><lb ed="R041" n="0634b11"/>也。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0722c21"/><lb ed="R041" n="0634b12"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0722c2101">卽說呪曰。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0722c22"/><lb ed="R041" n="0634b13"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0722c2201">意在欲說總持偈言。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0722c23"/><lb ed="R041" n="0634b14"/><cb:div type="orig"><p cb:type="dharani" xml:id="pX26p0722c2301">揭帝揭帝</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0722c24"/><lb ed="R041" n="0634b15"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0722c2401">言去去。</p></cb:div>
<pb ed="X" xml:id="X26.0526.0723a" n="0723a"/>
<lb ed="X" n="0723a01"/><lb ed="R041" n="0634b16"/><cb:div type="orig"><p cb:type="dharani" xml:id="pX26p0723a0101">波羅揭帝</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0723a02"/><lb ed="R041" n="0634b17"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0723a0201">言彼岸去。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0723a03"/><lb ed="R041" n="0634b18"/><cb:div type="orig"><p cb:type="dharani" xml:id="pX26p0723a0301">波羅僧揭帝</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0723a04"/><lb ed="R041" n="0635a01"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0723a0401">決定往彼岸。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0723a05"/><lb ed="R041" n="0635a02"/><cb:div type="orig"><p cb:type="dharani" xml:id="pX26p0723a0501">菩提娑婆訶</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0723a06"/><lb ed="R041" n="0635a03"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0723a0601">言道心衆生。是知有道心者。卽能內外推求。內外
<lb ed="X" n="0723a07"/><lb ed="R041" n="0635a04"/>推求。卽眞理自現。達理性故。不爲生死所羈。生死
<lb ed="X" n="0723a08"/><lb ed="R041" n="0635a05"/>旣不能羈。此處卽爲彼岸。若無道心。卽不能談此
<lb ed="X" n="0723a09"/><lb ed="R041" n="0635a06"/>妙道。以不行故。無由到於彼岸。爲欲勸進行人。故
<lb ed="X" n="0723a10"/><lb ed="R041" n="0635a07"/>言揭帝揭帝波羅揭帝波羅僧揭帝菩提娑婆訶。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0723a11"/><lb ed="R041" n="0635a08"/>
<lb ed="X" n="0723a12"/><lb ed="R041" n="0635a09"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0723a1201">般若波羅蜜多心經</p></cb:div></cb:div>
</body>
<back>
<cb:div type="apparatus">
<head>校注</head>
<p>
<app from="#beg0720a1601" to="#end0720a1601"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0720a2201" to="#end0720a2201"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0720b1401" to="#end0720b1401"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0720c1601" to="#end0720c1601"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0722a0901" to="#end0722a0901"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
</p>
</cb:div>
<cb:div type="xuzang-notes">
<head>卍續藏 校注</head>
<p>
<note n="0720001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0720001">中等十二字恐後人所加</note>
<note n="0720002" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0720002">城疑域</note>
<note n="0720003" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0720003">湊恐淸</note>
<note n="0720004" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0720004">催恐推</note>
<note n="0720005" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0720005">不疑丕</note>
<note n="0720006" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0720006">無疑不</note>
<note n="0720007" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0720007">摧疑擁</note>
<note n="0720008" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0720008">逸下恐脫隨因逬逸四字</note>
<note n="0720009" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0720009">進下疑脫止字</note>
<note n="0720010" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0720010">卽等六字疑細注</note>
<note n="0720011" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0720011">之下疑脫人字</note>
<note n="0720012" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0720012">忘疑妄</note>
<note n="0721001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0721001">生字疑剩</note>
<note n="0721002" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0721002">言疑空</note>
<note n="0721003" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0721003">相空經作空相</note>
<note n="0721004" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0721004">受疑色</note>
</p>
</cb:div>
<cb:div type="add-notes">
<head>新增校注</head>
<p>
<note n="0720a1601" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0720a1601">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0720a2201" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0720a2201">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0720b1401" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0720b1401">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0720c1601" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0720c1601">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0722a0901" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0722a0901">已【CB】，巳【卍續】</note>
</p>
</cb:div>
</back></text></TEI>