<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>
<?xml-stylesheet type="text/xsl" href="/static/taisho.xsl"?>
<TEI xmlns:cb="http://www.cbeta.org/ns/1.0" xml:lang="lzh-Hant-HK" xml:id="X26n0542">
<teiHeader>
	<fileDesc>
		<titleStmt>
			<title>Manji Shinsan Dainihon Zokuzōkyō, Electronic version, No. 542 般若心經直說</title>
			<title xml:lang="zh-Hant">卍新纂大日本續藏經數位版, No. 542 般若心經直說</title>
			<author>明 德淸述</author>
			<respStmt>
				<resp>Electronic Version by</resp>
				<name>CBETA</name>
			</respStmt>
		</titleStmt>
		<editionStmt>
			<edition>XML TEI P5</edition>
			<respStmt xml:id="resp1"><resp>corrections</resp><name>orig</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp2"><resp>corrections</resp><name>CBETA</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp3"><resp>corrections</resp><name>CBETA.maha</name></respStmt>
		</editionStmt>
		<extent>1卷</extent>
		<publicationStmt>
			<idno type="CBETA">
				<idno type="canon">X</idno>.<idno type="vol">26</idno>.<idno type="no">542</idno>
			</idno>
			<distributor>
				<name>中華電子佛典協會 (CBETA)</name>
				<address>
					<addrLine><email>service@cbeta.org</email></addrLine>
				</address>
			</distributor>
			<availability>
				<p>Available for non-commercial use when distributed with this header intact.</p>
			</availability>
			<date>2022-10-12 23:43:51 +0800</date>
		</publicationStmt>
		<sourceDesc>
			<bibl>
				<title level="s">Manji Shinsan Dainihon Zokuzōkyō</title>
				<title level="s" xml:lang="zh-Hant">卍新纂大日本續藏經</title>
				<title level="m" xml:lang="zh-Hant">般若心經直說</title>
			</bibl>
		</sourceDesc>
	</fileDesc>
	<encodingDesc>
		<projectDesc>
			<p xml:lang="en" cb:type="ly">Input by CBETA, OCR by CBETA</p>
			<p xml:lang="zh-Hant" cb:type="ly">CBETA 人工輸入，CBETA 掃瞄辨識</p>
		</projectDesc>
		<editorialDecl>
			<punctuation resp="#resp1"><p>原書標點</p></punctuation>
		</editorialDecl>
		<tagsDecl>
			<namespace name="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
				<tagUsage gi="rdg">
					<listWit>
						<witness xml:id="wit.cbeta">【CB】</witness>
						<witness xml:id="wit.orig">【卍續】</witness>
					</listWit>
				</tagUsage>
			</namespace>
		</tagsDecl>
		<charDecl>
<char xml:id="CB02494">
				<charName>CBETA CHARACTER CB02494</charName>
				<mapping cb:dec="985534" type="PUA">U+F09BE</mapping>
			<mapping type="unicode">U+47E6</mapping><charProp><localName>normalized form</localName><value>跋</value></charProp><charProp><localName>composition</localName><value>[跳-兆+(乏-之+友)]</value></charProp></char>
<char xml:id="CB15145">
				<charName>CBETA CHARACTER CB15145</charName>
				<mapping cb:dec="998185" type="PUA">U+F3B29</mapping>
			<mapping type="normal_unicode">U+262B1</mapping><charProp><localName>normalized form</localName><value>罣</value></charProp><charProp><localName>composition</localName><value>[(ㄇ@(企-止))/圭]</value></charProp></char>
<char xml:id="CB16336">
				<charName>CBETA CHARACTER CB16336</charName>
				<mapping cb:dec="999376" type="PUA">U+F3FD0</mapping>
			<mapping type="normal_unicode">U+262D0</mapping><charProp><localName>normalized form</localName><value>罩</value></charProp><charProp><localName>composition</localName><value>[(ㄇ@(企-止))/卓]</value></charProp></char>
</charDecl>
	</encodingDesc>
	<profileDesc>
		<langUsage>
			<language ident="en">English</language>
			<language ident="zh-Hant">Chinese (Traditional)</language>
		</langUsage>
	</profileDesc>
	<revisionDesc>
		<change when="2013-05-20">
			<name>CW</name><name>Ray Chou 周邦信</name>P4 to P5 conversion by p4top5a.py, intended for publication
		</change>
		<change when="2006-08-01T10:23:06">
			Zhou Bang-Xin (ed.) Created initial TEI XML version with BASICX.BAT
		</change>
	</revisionDesc>
</teiHeader>
<text><body>
<milestone unit="juan" n="1"/>
<pb ed="X" xml:id="X26.0542.0827c" n="0827c"/>
<lb ed="X" n="0827c01"/>
<lb ed="X" n="0827c02"/><cb:docNumber>No. 542</cb:docNumber>
<lb ed="X" n="0827c03"/><lb ed="R041" n="0842b01"/><cb:juan fun="open" n="1"><cb:mulu type="卷" n="1"/><cb:jhead>般若波羅蜜多心經直說</cb:jhead></cb:juan>
<lb ed="X" n="0827c04"/>
<lb ed="X" n="0827c05"/><lb ed="R041" n="0842b02"/><byline cb:type="author">明那羅延山海印沙門釋　德淸　述</byline>
<lb ed="X" n="0827c06"/><lb ed="R041" n="0842b03"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0827c0601">此經題稱般若者何。乃梵語也。此云智慧。稱波羅
<lb ed="X" n="0827c07"/><lb ed="R041" n="0842b04"/>蜜多者何。亦梵語也。此云到彼岸。謂生死苦趣。猶
<lb ed="X" n="0827c08"/><lb ed="R041" n="0842b05"/>如大海。而衆生情想無涯。無明不覺。識浪奔騰。起
<lb ed="X" n="0827c09"/><lb ed="R041" n="0842b06"/>惑造業。流轉生死。苦果無窮。不能得度。故云此岸
<lb ed="X" n="0827c10"/><lb ed="R041" n="0842b07"/>惟吾佛以大智慧光明。照破情塵。煩惱永斷。諸苦
<lb ed="X" n="0827c11"/><lb ed="R041" n="0842b08"/>皆盡。二死永亡。直超苦海。高證涅槃。故云彼岸。所
<lb ed="X" n="0827c12"/><lb ed="R041" n="0842b09"/>言心者。正是大智慧到彼岸之心。殆非世人肉團
<lb ed="X" n="0827c13"/><lb ed="R041" n="0842b10"/>妄想之心也。良由世人不知本有智慧光明之心
<lb ed="X" n="0827c14"/><lb ed="R041" n="0842b11"/>但認妄想攀緣影子。而以依附血肉之團者爲眞
<lb ed="X" n="0827c15"/><lb ed="R041" n="0842b12"/>心。所以執此血肉之軀以爲我有。故依之造作種
<lb ed="X" n="0827c16"/><lb ed="R041" n="0842b13"/>種惡業。念念流浪。曾無一念回光返照而自覺者。
<lb ed="X" n="0827c17"/><lb ed="R041" n="0842b14"/>日積月累。從生至死。從死至生。無非是業。無非是
<lb ed="X" n="0827c18"/><lb ed="R041" n="0842b15"/>苦。何由得度。惟吾佛聖人。能自覺本眞智慧。照破
<lb ed="X" n="0827c19"/><lb ed="R041" n="0842b16"/>五蘊身心。本來不有。當體全空。故頓超彼岸。直渡
<lb ed="X" n="0827c20"/><lb ed="R041" n="0842b17"/>苦海。因愍迷者。而復以此自證法門而開導之。欲
<lb ed="X" n="0827c21"/><lb ed="R041" n="0842b18"/>使人人皆自覺悟。智慧本有。妄想元虗。身心皆空。
<lb ed="X" n="0827c22"/><lb ed="R041" n="0843a01"/>世界如化。不造衆惡。遠離生死。咸出苦海。至涅槃
<lb ed="X" n="0827c23"/><lb ed="R041" n="0843a02"/>樂。故說此經。經卽聖人之言敎。所謂終古之常法
<lb ed="X" n="0827c24"/><lb ed="R041" n="0843a03"/>也。</p></cb:div>
<pb ed="X" xml:id="X26.0542.0828a" n="0828a"/>
<lb ed="X" n="0828a01"/><lb ed="R041" n="0843a04"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0828a0101">觀自在菩薩。行深般若波羅蜜多時。照見五蘊皆空。
<lb ed="X" n="0828a02"/><lb ed="R041" n="0843a05"/>度一切苦厄。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0828a03"/><lb ed="R041" n="0843a06"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0828a0301">菩薩。卽能修之人。甚深般若。卽所修之法。照見五
<lb ed="X" n="0828a04"/><lb ed="R041" n="0843a07"/>蘊皆空。則修之之方。度一切苦厄。則修之實效也。
<lb ed="X" n="0828a05"/><lb ed="R041" n="0843a08"/>以此菩薩。從佛聞此甚深般若。卽思而修之。以智
<lb ed="X" n="0828a06"/><lb ed="R041" n="0843a09"/>慧觀。返照五蘊內外一空。身心世界洞然無物。忽
<lb ed="X" n="0828a07"/><lb ed="R041" n="0843a10"/>然超越世出世間。永離諸苦。得大自在。由是觀之。
<lb ed="X" n="0828a08"/><lb ed="R041" n="0843a11"/>菩薩旣能以此得度。足知人人皆可依之而修矣。
<lb ed="X" n="0828a09"/><lb ed="R041" n="0843a12"/>是故世尊特吿尊者。以示觀音之妙行。欲曉諸人
<lb ed="X" n="0828a10"/><lb ed="R041" n="0843a13"/>人也。吾人苟能作如是觀。若一念頓悟自心本有
<lb ed="X" n="0828a11"/><lb ed="R041" n="0843a14"/>智慧光明如此廣大靈通。徹照五蘊元空。四大非
<lb ed="X" n="0828a12"/><lb ed="R041" n="0843a15"/>有。有何苦而不度。又何業累之牽纏。人我是非之
<lb ed="X" n="0828a13"/><lb ed="R041" n="0843a16"/>強辯。窮通得失之較計。富貴貧賤之可嬰心者哉。
<lb ed="X" n="0828a14"/><lb ed="R041" n="0843a17"/>此上乃菩薩學般若之實效也。言五蘊者。卽色受
<lb ed="X" n="0828a15"/><lb ed="R041" n="0843a18"/>想行識耳。然照乃能觀之智。五蘊卽所觀之境。皆
<lb ed="X" n="0828a16"/><lb ed="R041" n="0843b01"/>空則實效也。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0828a17"/><lb ed="R041" n="0843b02"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0828a1701">舍利子。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0828a18"/><lb ed="R041" n="0843b03"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0828a1801">此佛弟子之名也。然舍利亦梵語。此云鶖也。此鳥
<lb ed="X" n="0828a19"/><lb ed="R041" n="0843b04"/>目最明利。其母目如之。故以爲名。此尊者乃鶖之
<lb ed="X" n="0828a20"/><lb ed="R041" n="0843b05"/>子也。故云舍利子。在佛弟子中。居智慧第一。而此
<lb ed="X" n="0828a21"/><lb ed="R041" n="0843b06"/>般若法門。最爲甚深。非大智慧者不能領悟。故特
<lb ed="X" n="0828a22"/><lb ed="R041" n="0843b07"/>吿之。所謂可與智者道也。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0828a23"/><lb ed="R041" n="0843b08"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0828a2301">色不異空。空不異色。色卽是空。空卽是色。受想行識。
<lb ed="X" n="0828a24"/><lb ed="R041" n="0843b09"/>亦復如是。</p></cb:div>
<pb ed="X" xml:id="X26.0542.0828b" n="0828b"/>
<lb ed="X" n="0828b01"/><lb ed="R041" n="0843b10"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0828b0101">此正對鶖子釋前五蘊皆空之意。而五蘊中先擧
<lb ed="X" n="0828b02"/><lb ed="R041" n="0843b11"/>色蘊而言者。色乃人之身相也。以其此身人人執
<lb ed="X" n="0828b03"/><lb ed="R041" n="0843b12"/>之以爲<anchor xml:id="nkr_note_add_0828b0301" n="0828b0301"/><anchor xml:id="beg0828b0301" n="0828b0301"/>已<anchor xml:id="end0828b0301"/>有。乃堅固妄想之所凝結。所謂我執之
<lb ed="X" n="0828b04"/><lb ed="R041" n="0843b13"/>根本。最爲難破者。今入觀之初。先觀此身四大假
<lb ed="X" n="0828b05"/><lb ed="R041" n="0843b14"/>合。本來不有。當體全空。內外洞然。不爲此身之所
<lb ed="X" n="0828b06"/><lb ed="R041" n="0843b15"/>籠<g ref="#CB16336">𦋐</g>。則生死去來。了無<g ref="#CB15145">𦊱</g>礙。名色蘊破。色蘊若破。
<lb ed="X" n="0828b07"/><lb ed="R041" n="0843b16"/>則彼四蘊可漸次深觀。例此而推矣。而言色不異
<lb ed="X" n="0828b08"/><lb ed="R041" n="0843b17"/>空者。此句破凡夫之常見也。良由凡夫但認色身。
<lb ed="X" n="0828b09"/><lb ed="R041" n="0843b18"/>執爲眞實。將謂是常。而作千秋百歲之計。殊不知
<lb ed="X" n="0828b10"/><lb ed="R041" n="0844a01"/>此身虗假不實。爲生老病死四相所遷。念念不停。
<lb ed="X" n="0828b11"/><lb ed="R041" n="0844a02"/>以至老死。畢竟無常。終歸於空。此猶屬生滅之空。
<lb ed="X" n="0828b12"/><lb ed="R041" n="0844a03"/>尙未盡理。良以四大幻色。元不異於眞空耳。凡夫
<lb ed="X" n="0828b13"/><lb ed="R041" n="0844a04"/>不知。故曉之曰色不異空。謂色身本不異於眞空
<lb ed="X" n="0828b14"/><lb ed="R041" n="0844a05"/>也。空不異色者。此句破外道二乘斷滅之見也。因
<lb ed="X" n="0828b15"/><lb ed="R041" n="0844a06"/>外道修行。不知身從業生。業從心生。三世循環。輪
<lb ed="X" n="0828b16"/><lb ed="R041" n="0844a07"/>轉不息。由不達三世因果報應之理。乃謂人死之
<lb ed="X" n="0828b17"/><lb ed="R041" n="0844a08"/>後。淸氣歸天。濁氣歸地。一靈眞性還乎太虗。苟如
<lb ed="X" n="0828b18"/><lb ed="R041" n="0844a09"/>此說。則絕無報應之理。而作善者爲徒勞。作惡者
<lb ed="X" n="0828b19"/><lb ed="R041" n="0844a10"/>爲得計矣。以性歸太虗。則善惡無徵。幾於淪滅。豈
<lb ed="X" n="0828b20"/><lb ed="R041" n="0844a11"/>不幸哉。孔子言曰。游魂爲變。故知鬼神之情狀。此
<lb ed="X" n="0828b21"/><lb ed="R041" n="0844a12"/>正謂死而不亡者。乃輪迴報應之理昭然也。而世
<lb ed="X" n="0828b22"/><lb ed="R041" n="0844a13"/>人不察。橫爲斷滅。謬之甚耳。然二乘雖依佛敎而
<lb ed="X" n="0828b23"/><lb ed="R041" n="0844a14"/>修。由不達三界唯心。萬法唯識。不了生死如幻如
<lb ed="X" n="0828b24"/><lb ed="R041" n="0844a15"/>化。將謂三界之相以爲實有。故觀三界如牢獄。厭
<pb ed="X" xml:id="X26.0542.0828c" n="0828c"/>
<lb ed="X" n="0828c01"/><lb ed="R041" n="0844a16"/>四生如桎梏。不起一念度生之心。沈空滯寂。淪於
<lb ed="X" n="0828c02"/><lb ed="R041" n="0844a17"/>寂滅。故曉之曰空不異色。謂眞空本不異於幻色。
<lb ed="X" n="0828c03"/><lb ed="R041" n="0844a18"/>非是離色斷滅之空。正顯般若乃實相眞空耳。何
<lb ed="X" n="0828c04"/><lb ed="R041" n="0844b01"/>也。以般若眞空。如大圓鏡。一切幻色。如鏡中像。苟
<lb ed="X" n="0828c05"/><lb ed="R041" n="0844b02"/>知像不離鏡。則知空不異色矣。此正破二乘離色
<lb ed="X" n="0828c06"/><lb ed="R041" n="0844b03"/>斷滅之空。及外道豁達之空也。又恐世人將色空
<lb ed="X" n="0828c07"/><lb ed="R041" n="0844b04"/>二字話爲兩橛。不能平等一如而觀。故又和會之
<lb ed="X" n="0828c08"/><lb ed="R041" n="0844b05"/>曰色卽是空空卽是色耳。苟如此觀。知色不異空。
<lb ed="X" n="0828c09"/><lb ed="R041" n="0844b06"/>則無聲色貨利可貪。亦無五欲塵勞可戀。此則頓
<lb ed="X" n="0828c10"/><lb ed="R041" n="0844b07"/>度凡夫之苦也。苟知空不異色。則不起滅定而現
<lb ed="X" n="0828c11"/><lb ed="R041" n="0844b08"/>諸威儀。不動本際而作度生事業。居空而萬行沸
<lb ed="X" n="0828c12"/><lb ed="R041" n="0844b09"/>騰。涉有而一道淸淨。此則頓超外道二乘之執也。
<lb ed="X" n="0828c13"/><lb ed="R041" n="0844b10"/>苟知色空平等一如。則念念度生不見生之可度。
<lb ed="X" n="0828c14"/><lb ed="R041" n="0844b11"/>心心求佛不見佛果可求。所謂圓成一心無智無
<lb ed="X" n="0828c15"/><lb ed="R041" n="0844b12"/>得。此則超越菩薩而頓登佛地彼岸者也。卽此色
<lb ed="X" n="0828c16"/><lb ed="R041" n="0844b13"/>蘊一法能作如是觀。則其四蘊應念圓明。正如一
<lb ed="X" n="0828c17"/><lb ed="R041" n="0844b14"/>根旣返源。六根成解脫。故云受想行識亦復如是
<lb ed="X" n="0828c18"/><lb ed="R041" n="0844b15"/>也。誠能如是。則諸苦頓斷。佛果可至。彼岸非遙。只
<lb ed="X" n="0828c19"/><lb ed="R041" n="0844b16"/>在當人一念觀心成就耳。如此之法。豈非甚深者
<lb ed="X" n="0828c20"/><lb ed="R041" n="0844b17"/>哉。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0828c21"/><lb ed="R041" n="0844b18"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0828c2101">舍利子。是諸法空相。不生不滅。不垢不淨。不增不減。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0828c22"/><lb ed="R041" n="0845a01"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0828c2201">此又恐世人以生滅心。錯認眞空實相般若之法。
<lb ed="X" n="0828c23"/><lb ed="R041" n="0845a02"/>而作生滅垢淨增減之解。故召尊者以曉之曰。所
<lb ed="X" n="0828c24"/><lb ed="R041" n="0845a03"/>言眞空之實相者。不是生滅垢淨增減之法也。且
<pb ed="X" xml:id="X26.0542.0829a" n="0829a"/>
<lb ed="X" n="0829a01"/><lb ed="R041" n="0845a04"/>生滅垢淨增減者。乃衆生情見之法耳。而我般若
<lb ed="X" n="0829a02"/><lb ed="R041" n="0845a05"/>眞空實相之體。湛然淸淨。猶若虗空。乃出情之法
<lb ed="X" n="0829a03"/><lb ed="R041" n="0845a06"/>也。豈然之哉。故以不字不之。謂五蘊諸法。卽是眞
<lb ed="X" n="0829a04"/><lb ed="R041" n="0845a07"/>空實相。一一皆離此諸過也。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0829a05"/><lb ed="R041" n="0845a08"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0829a0501">是故空中無色。無受想行識。無眼耳鼻舌身意。無色
<lb ed="X" n="0829a06"/><lb ed="R041" n="0845a09"/>聲香味觸法。無眼界。乃至無意識界。無無明。亦無無
<lb ed="X" n="0829a07"/><lb ed="R041" n="0845a10"/>明盡。乃至無老死。亦無老死盡。無苦集滅道。無智亦
<lb ed="X" n="0829a08"/><lb ed="R041" n="0845a11"/>無得。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0829a09"/><lb ed="R041" n="0845a12"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0829a0901">此乃通釋般若所以離過之意。謂般若眞空所以
<lb ed="X" n="0829a10"/><lb ed="R041" n="0845a13"/>永離諸過者。以此中淸淨無物。故無五蘊之跡。不
<lb ed="X" n="0829a11"/><lb ed="R041" n="0845a14"/>但無五蘊。亦無六根。不但無六根。亦無六塵。不但
<lb ed="X" n="0829a12"/><lb ed="R041" n="0845a15"/>無六塵。亦無六識。斯則根塵識界。皆凡夫法。般若
<lb ed="X" n="0829a13"/><lb ed="R041" n="0845a16"/>眞空。總皆離之。故都云無。此則離凡夫法也。然般
<lb ed="X" n="0829a14"/><lb ed="R041" n="0845a17"/>若中。不但無凡夫法。亦無聖人法。以四諦十二因
<lb ed="X" n="0829a15"/><lb ed="R041" n="0845a18"/>緣六度等。皆出世三乘聖人之法也。苦集滅道四
<lb ed="X" n="0829a16"/><lb ed="R041" n="0845b01"/>諦。以厭苦斷集慕滅修道。乃聲聞法也。無明緣行。
<lb ed="X" n="0829a17"/><lb ed="R041" n="0845b02"/>行緣識。識緣名色。名色緣六入。六入緣觸。觸緣受。
<lb ed="X" n="0829a18"/><lb ed="R041" n="0845b03"/>受緣愛。愛緣取。取緣有。有緣生。生緣老死。乃十二
<lb ed="X" n="0829a19"/><lb ed="R041" n="0845b04"/>因緣流轉門。卽苦集二諦。無明盡至老死盡。乃還
<lb ed="X" n="0829a20"/><lb ed="R041" n="0845b05"/>滅門。卽滅道二諦。此緣覺所觀法也。般若體中本
<lb ed="X" n="0829a21"/><lb ed="R041" n="0845b06"/>皆無之。極而推之。不但無二乘法。亦無菩薩法。何
<lb ed="X" n="0829a22"/><lb ed="R041" n="0845b07"/>也。智卽觀智。乃六度之智慧能求之心。得卽佛果。
<lb ed="X" n="0829a23"/><lb ed="R041" n="0845b08"/>乃所求之境。然菩薩修行。以智爲首。下化衆生。只
<lb ed="X" n="0829a24"/><lb ed="R041" n="0845b09"/>爲上求佛果。良以佛境如空無所依。若以有所得
<pb ed="X" xml:id="X26.0542.0829b" n="0829b"/>
<lb ed="X" n="0829b01"/><lb ed="R041" n="0845b10"/>心而求之。皆非眞也。以般若眞空體中本無此事。
<lb ed="X" n="0829b02"/><lb ed="R041" n="0845b11"/>故曰無智亦無得。無得乃眞得。方得爲究竟耳。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0829b03"/><lb ed="R041" n="0845b12"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0829b0301">以無所得故。菩提薩埵。依般若波羅蜜多故。心無罣
<lb ed="X" n="0829b04"/><lb ed="R041" n="0845b13"/>礙。無罣礙故。無有恐怖。遠離顚倒夢想。究竟涅槃。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0829b05"/><lb ed="R041" n="0845b14"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0829b0501">良由佛果以無得而得。故菩薩修行依般若而觀。
<lb ed="X" n="0829b06"/><lb ed="R041" n="0845b15"/>然一切諸法本皆空寂。若依情想分別而觀。則心
<lb ed="X" n="0829b07"/><lb ed="R041" n="0845b16"/>境纏緜。不能解脫。處處貪著。皆是罣礙。若依般若
<lb ed="X" n="0829b08"/><lb ed="R041" n="0845b17"/>眞智而觀。則心境皆空。觸處洞然。無非解脫。故云
<lb ed="X" n="0829b09"/><lb ed="R041" n="0845b18"/>依此般若故心無罣礙。由心無罣礙。則無生死可
<lb ed="X" n="0829b10"/><lb ed="R041" n="0846a01"/>怖。故云無有恐怖。旣無生死可怖。則亦無佛果可
<lb ed="X" n="0829b11"/><lb ed="R041" n="0846a02"/>求。以怖生死求涅槃。皆夢想顚倒之事耳。圓覺云
<lb ed="X" n="0829b12"/><lb ed="R041" n="0846a03"/>生死涅槃猶如昨夢。然非般若圓觀。決不能離此
<lb ed="X" n="0829b13"/><lb ed="R041" n="0846a04"/>顚倒夢想之相。旣不能離顚倒夢想。決不能究竟
<lb ed="X" n="0829b14"/><lb ed="R041" n="0846a05"/>涅槃。然涅槃亦梵語。此云寂滅。又云圓寂。謂圓除
<lb ed="X" n="0829b15"/><lb ed="R041" n="0846a06"/>五住。寂滅永安。乃佛所歸之極果也。意謂能離聖
<lb ed="X" n="0829b16"/><lb ed="R041" n="0846a07"/>凡之情者。方能證入涅槃耳。菩薩修行。捨此決非
<lb ed="X" n="0829b17"/><lb ed="R041" n="0846a08"/>眞修也。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0829b18"/><lb ed="R041" n="0846a09"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0829b1801">三世諸佛。依般若波羅蜜多故。得阿耨多羅三藐三
<lb ed="X" n="0829b19"/><lb ed="R041" n="0846a10"/>菩提。故知般若波羅蜜多。是大神呪。是大明呪。是無
<lb ed="X" n="0829b20"/><lb ed="R041" n="0846a11"/>上呪。是無等等呪。能除一切苦。眞實不虗。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0829b21"/><lb ed="R041" n="0846a12"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0829b2101">謂不但菩薩依此般若而修。卽三世諸佛。莫不皆
<lb ed="X" n="0829b22"/><lb ed="R041" n="0846a13"/>依此般若。得成無上正等正覺之果。故云三世諸
<lb ed="X" n="0829b23"/><lb ed="R041" n="0846a14"/>佛依般若波羅蜜多故得阿耨多羅三藐三菩提。
<lb ed="X" n="0829b24"/><lb ed="R041" n="0846a15"/>此梵語也。阿云無。耨多羅云上。三云正。藐云等。菩
<pb ed="X" xml:id="X26.0542.0829c" n="0829c"/>
<lb ed="X" n="0829c01"/><lb ed="R041" n="0846a16"/>提云覺。乃佛果之極稱也。由此而觀。故知般若波
<lb ed="X" n="0829c02"/><lb ed="R041" n="0846a17"/>羅蜜多。能驅生死煩惱之魔。故云是大神呪。能破
<lb ed="X" n="0829c03"/><lb ed="R041" n="0846a18"/>生死長夜癡暗。故云是大明呪。世出世間無有一
<lb ed="X" n="0829c04"/><lb ed="R041" n="0846b01"/>法過般若者。故云是無上呪。般若爲諸佛母。出生
<lb ed="X" n="0829c05"/><lb ed="R041" n="0846b02"/>一切無量功德故。世出世間無物與等。惟此能等
<lb ed="X" n="0829c06"/><lb ed="R041" n="0846b03"/>一切。故云是無等等呪。所言呪者。非別有呪。卽此
<lb ed="X" n="0829c07"/><lb ed="R041" n="0846b04"/>般若便是。然旣曰般若。而又名呪者。何也。極言神
<lb ed="X" n="0829c08"/><lb ed="R041" n="0846b05"/>效之速耳。如軍中之密令。能默然奉行者。無不決
<lb ed="X" n="0829c09"/><lb ed="R041" n="0846b06"/>勝。般若能破生死魔軍決勝如此。又如甘露。飮之
<lb ed="X" n="0829c10"/><lb ed="R041" n="0846b07"/>者能不死。而般若有味之者。則頓除生死大患。故
<lb ed="X" n="0829c11"/><lb ed="R041" n="0846b08"/>云能除一切苦。而言眞實不虗者。以示佛語不妄。
<lb ed="X" n="0829c12"/><lb ed="R041" n="0846b09"/>欲人諦信不疑。決定修行爲要也。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0829c13"/><lb ed="R041" n="0846b10"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0829c1301">故說般若波羅蜜多呪。卽說呪曰。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0829c14"/><lb ed="R041" n="0846b11"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0829c1401">由其般若實有除苦得樂之功。所以卽說密呪。使
<lb ed="X" n="0829c15"/><lb ed="R041" n="0846b12"/>人默持。以取速效耳。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0829c16"/><lb ed="R041" n="0846b13"/><cb:div type="orig"><p cb:type="dharani" xml:id="pX26p0829c1601">揭諦　揭諦　波羅揭諦　波羅僧揭諦　菩提薩
<lb ed="X" n="0829c17"/><lb ed="R041" n="0846b14"/>婆訶</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0829c18"/><lb ed="R041" n="0846b15"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0829c1801">此梵語也。前文爲顯說般若。此呪爲密說般若。不
<lb ed="X" n="0829c19"/><lb ed="R041" n="0846b16"/>容意解。但直默誦。其收功之速。正在忘情絕解不
<lb ed="X" n="0829c20"/><lb ed="R041" n="0846b17"/>思議之力耳。然此般若所以收功之速者。乃人人
<lb ed="X" n="0829c21"/><lb ed="R041" n="0846b18"/>本有之心光。諸佛證之以爲神通妙用。衆生迷之
<lb ed="X" n="0829c22"/><lb ed="R041" n="0847a01"/>以作妄想塵勞。所以日用而不知。自昧本眞。枉受
<lb ed="X" n="0829c23"/><lb ed="R041" n="0847a02"/>辛苦。可不哀哉。苟能頓悟本有。當下迴光返照。一
<lb ed="X" n="0829c24"/><lb ed="R041" n="0847a03"/>念熏修。則生死情關忽然隳裂。正如千年暗室。一
<pb ed="X" xml:id="X26.0542.0830a" n="0830a"/>
<lb ed="X" n="0830a01"/><lb ed="R041" n="0847a04"/>燈能破。更不別求方便耳。吾人有志出生死者。舍
<lb ed="X" n="0830a02"/><lb ed="R041" n="0847a05"/>此決無舟筏矣。所謂滔滔苦海中。般若爲舟航。冥
<lb ed="X" n="0830a03"/><lb ed="R041" n="0847a06"/>冥長夜中。般若爲燈燭。今夫人者。驅馳險道。泛濫
<lb ed="X" n="0830a04"/><lb ed="R041" n="0847a07"/>苦海。甘心而不求此者。吾不知其所歸矣。雖然。般
<lb ed="X" n="0830a05"/><lb ed="R041" n="0847a08"/>若如宵練。遇物卽斷。物斷而不自知。非神聖者不
<lb ed="X" n="0830a06"/><lb ed="R041" n="0847a09"/>能用。況小丈夫哉。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0830a07"/><lb ed="R041" n="0847a10"/><cb:juan fun="close" n="1"><cb:jhead>心經直說<note place="inline">終</note></cb:jhead></cb:juan>
<lb ed="X" n="0830a08"/>
<lb ed="X" n="0830a09"/>
<lb ed="X" n="0830a10"/><cb:div type="xu"><cb:mulu type="序" level="1">No. 542-A 心經直說<g ref="#CB02494">䟦</g></cb:mulu><head>No. 542-A
<lb ed="X" n="0830a11"/><lb ed="R041" n="0847a12"/> 心經直說<g ref="#CB02494">䟦</g></head>
<lb ed="X" n="0830a12"/><lb ed="R041" n="0847a13"/><p xml:id="pX26p0830a1201">圓覺云。智慧愚癡。通爲般若。又云。諸戒定慧。及淫怒
<lb ed="X" n="0830a13"/><lb ed="R041" n="0847a14"/>癡。俱是梵行。修多羅奧要微義。指人於一切凡聖法
<lb ed="X" n="0830a14"/><lb ed="R041" n="0847a15"/>中。得決定正位。此可與證者道。不足爲麤識言也。詎
<lb ed="X" n="0830a15"/><lb ed="R041" n="0847a16"/>意狂禪撥無者。反藉爲口實。宗門流弊。今日爲甚。究
<lb ed="X" n="0830a16"/><lb ed="R041" n="0847a17"/>其始。皆由浮慕之士。不從生死發心。以大道爲名聞
<lb ed="X" n="0830a17"/><lb ed="R041" n="0847a18"/>之資。以名聞爲利養之實。持此心行。未有不錯。會古
<lb ed="X" n="0830a18"/><lb ed="R041" n="0847b01"/>人向上之語。謬謂無凡無聖。無古無今。明撤藩籬。暗
<lb ed="X" n="0830a19"/><lb ed="R041" n="0847b02"/>滋情習。不知凡聖旣遣。今古混同。此一著絕大總持。
<lb ed="X" n="0830a20"/><lb ed="R041" n="0847b03"/>誰爲承當。誰爲轉變。決了慧用。甚深難辨。正謂以少
<lb ed="X" n="0830a21"/><lb ed="R041" n="0847b04"/>方便。疾證菩提。從聲聞緣覺。以迄菩薩佛地。皆不能
<lb ed="X" n="0830a22"/><lb ed="R041" n="0847b05"/>忘般若之功也。大慧云。擊石火。閃電光。引得無限人。
<lb ed="X" n="0830a23"/><lb ed="R041" n="0847b06"/>悟將去。傳將去。有什麼了日。圓悟爲之吐舌曰。祇要
<lb ed="X" n="0830a24"/><lb ed="R041" n="0847b07"/>契證。若不契證。終不放過。以此觀之。則圓悟所謂契
<pb ed="X" xml:id="X26.0542.0830b" n="0830b"/>
<lb ed="X" n="0830b01"/><lb ed="R041" n="0847b08"/>證者。證何等事耶。永嘉曰。無明實性卽佛性。幻化空
<lb ed="X" n="0830b02"/><lb ed="R041" n="0847b09"/>身卽法身。會者曰。衆生根本無明。卽是諸佛不動智。
<lb ed="X" n="0830b03"/><lb ed="R041" n="0847b10"/>且詰之曰。何爲不動智。曰淫怒癡。何爲根本無明。曰
<lb ed="X" n="0830b04"/><lb ed="R041" n="0847b11"/>不知淫怒癡。審爾則能知淫怒癡者。不可謂非般若
<lb ed="X" n="0830b05"/><lb ed="R041" n="0847b12"/>也。迺有境緣相逼。若或與不知者。同一流轉卽不然。
<lb ed="X" n="0830b06"/><lb ed="R041" n="0847b13"/>安之與勉。順之與逆。亦人各自知。始知理不能該事。
<lb ed="X" n="0830b07"/><lb ed="R041" n="0847b14"/>悟不可當證。合斷德以成其智。擧一般若。而三德具
<lb ed="X" n="0830b08"/><lb ed="R041" n="0847b15"/>備。豈乾慧之足言哉。昰歸自捿賢。趨侍吾師。得捧讀
<lb ed="X" n="0830b09"/><lb ed="R041" n="0847b16"/>心經直說。可謂深救禪病。因乞流通。以示來學。復承
<lb ed="X" n="0830b10"/><lb ed="R041" n="0847b17"/>命<g ref="#CB02494">䟦</g>。謹述見聞所欲言。願與吾人同具擇法。固不自
<lb ed="X" n="0830b11"/><lb ed="R041" n="0847b18"/>知其淺昧也。</p><p xml:id="pX26p0830b1106" cb:place="inline">丹霞沙門釋天然圅昰誌撰</p></cb:div>
</body>
<back>
<cb:div type="apparatus">
<head>校注</head>
<p>
<app from="#beg0828b0301" to="#end0828b0301"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
</p>
</cb:div>
<cb:div type="add-notes">
<head>新增校注</head>
<p>
<note n="0828b0301" resp="#resp2" type="add" target="#nkr_note_add_0828b0301">已【CB】，巳【卍續】</note>
</p>
</cb:div>
</back></text></TEI>