<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>
<?xml-stylesheet type="text/xsl" href="/static/taisho.xsl"?>
<TEI xmlns:cb="http://www.cbeta.org/ns/1.0" xml:lang="lzh-Hant-HK" xml:id="X26n0547">
<teiHeader>
	<fileDesc>
		<titleStmt>
			<title>Manji Shinsan Dainihon Zokuzōkyō, Electronic version, No. 547 般若心經註解</title>
			<title xml:lang="zh-Hant">卍新纂大日本續藏經數位版, No. 547 般若心經註解</title>
			<author>明 諸萬里註</author>
			<respStmt>
				<resp>Electronic Version by</resp>
				<name>CBETA</name>
			</respStmt>
		</titleStmt>
		<editionStmt>
			<edition>XML TEI P5</edition>
			<respStmt xml:id="resp1"><resp>corrections</resp><name>orig</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp2"><resp>corrections</resp><name>Xuzangjing</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp3"><resp>corrections</resp><name>CBETA</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp4"><resp>corrections</resp><name>CBETA.maha</name></respStmt>
		</editionStmt>
		<extent>1卷</extent>
		<publicationStmt>
			<idno type="CBETA">
				<idno type="canon">X</idno>.<idno type="vol">26</idno>.<idno type="no">547</idno>
			</idno>
			<distributor>
				<name>中華電子佛典協會 (CBETA)</name>
				<address>
					<addrLine><email>service@cbeta.org</email></addrLine>
				</address>
			</distributor>
			<availability>
				<p>Available for non-commercial use when distributed with this header intact.</p>
			</availability>
			<date>2022-10-15 17:14:39 +0800</date>
		</publicationStmt>
		<sourceDesc>
			<bibl>
				<title level="s">Manji Shinsan Dainihon Zokuzōkyō</title>
				<title level="s" xml:lang="zh-Hant">卍新纂大日本續藏經</title>
				<title level="m" xml:lang="zh-Hant">般若心經註解</title>
			</bibl>
		</sourceDesc>
	</fileDesc>
	<encodingDesc>
		<projectDesc>
			<p xml:lang="en" cb:type="ly">Input by CBETA, OCR by CBETA</p>
			<p xml:lang="zh-Hant" cb:type="ly">CBETA 人工輸入，CBETA 掃瞄辨識</p>
		</projectDesc>
		<editorialDecl>
			<punctuation resp="#resp1"><p>原書標點</p></punctuation>
		</editorialDecl>
		<tagsDecl>
			<namespace name="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
				<tagUsage gi="rdg">
					<listWit>
						<witness xml:id="wit.cbeta">【CB】</witness>
						<witness xml:id="wit.orig">【卍續】</witness>
						<witness xml:id="wit1">【麗-CB】</witness>
					</listWit>
				</tagUsage>
			</namespace>
		</tagsDecl>
		</encodingDesc>
	<profileDesc>
		<langUsage>
			<language ident="en">English</language>
			<language ident="zh-Hant">Chinese (Traditional)</language>
		</langUsage>
	</profileDesc>
	<revisionDesc>
		<change when="2013-05-20">
			<name>CW</name><name>Ray Chou 周邦信</name>P4 to P5 conversion by p4top5a.py, intended for publication
		</change>
		<change when="2006-08-01T10:23:07">
			Zhou Bang-Xin (ed.) Created initial TEI XML version with BASICX.BAT
		</change>
	</revisionDesc>
</teiHeader>
<text><body>
<milestone unit="juan" n="1"/>
<pb ed="X" xml:id="X26.0547.0842b" n="0842b"/>
<lb ed="X" n="0842b01"/>
<lb ed="X" n="0842b02"/>
<lb ed="X" n="0842b03"/>
<lb ed="X" n="0842b04"/><cb:div type="xu"><cb:mulu type="序" level="1">No. 547-A 心經註解序</cb:mulu><head>No. 547-A
<lb ed="X" n="0842b05"/><lb ed="R041" n="0870b01"/> 心經註解序</head>
<lb ed="X" n="0842b06"/>
<lb ed="X" n="0842b07"/>
<lb ed="X" n="0842b08"/><lb ed="R041" n="0870b02"/><p xml:id="pX26p0842b0801">夫虗空本無也。有氣而有形。有形而有心。有心而有
<lb ed="X" n="0842b09"/><lb ed="R041" n="0870b03"/>言。有言而有經。則心者有而有。孰疑其爲無也。然而
<lb ed="X" n="0842b10"/><lb ed="R041" n="0870b04"/>虗空心體仍然。自在故名曰無。而經中所言。從無眼
<lb ed="X" n="0842b11"/><lb ed="R041" n="0870b05"/>界起。至以無所得。連綿一十三字。珠聯貫引。不可阻
<lb ed="X" n="0842b12"/><lb ed="R041" n="0870b06"/>遏。亦復何有乎。人卽無。法自應無。故曰諸法空相。人
<lb ed="X" n="0842b13"/><lb ed="R041" n="0870b07"/>法俱空。則心本無心。而經亦無經。觀空入定。我與天
<lb ed="X" n="0842b14"/><lb ed="R041" n="0870b08"/>一。而天反不勝其有矣。惟天不勝其有。所以爲天。而
<lb ed="X" n="0842b15"/><lb ed="R041" n="0870b09"/>佛不勝其無。所以異天。善學者悟其與天同。又悟其
<lb ed="X" n="0842b16"/><lb ed="R041" n="0870b10"/>與天異。則有而非有。無而非無。非有無。非非有無。斯
<lb ed="X" n="0842b17"/><lb ed="R041" n="0870b11"/>動靜互根。而可以歸儒。可以入道矣。</p>
<lb ed="X" n="0842b18"/><lb ed="R041" n="0870b12"/><p xml:id="pX26p0842b1801">萬曆丁巳中秋日來雲居士繼明諸萬里序</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0842b19"/>
<lb ed="X" n="0842b20"/>
<lb ed="X" n="0842b21"/>
<lb ed="X" n="0842b22"/>
<lb ed="X" n="0842b23"/>
<lb ed="X" n="0842b24"/>
<pb ed="X" xml:id="X26.0547.0842c" n="0842c"/>
<lb ed="X" n="0842c01"/>
<lb ed="X" n="0842c02"/>
<lb ed="X" n="0842c03"/><cb:div type="other"><cb:mulu type="其他" level="1">心經註解</cb:mulu>
<lb ed="X" n="0842c04"/><cb:docNumber>No. 547</cb:docNumber>
<lb ed="X" n="0842c05"/><lb ed="R041" n="0870b14"/><cb:juan fun="open" n="1"><cb:mulu type="卷" n="1"/><cb:jhead>心經註解</cb:jhead></cb:juan>
<lb ed="X" n="0842c06"/>
<lb ed="X" n="0842c07"/>
<lb ed="X" n="0842c08"/><lb ed="R041" n="0870b15"/><byline cb:type="author">來雲居士山陰　諸萬里　註</byline>
<lb ed="X" n="0842c09"/><lb ed="R041" n="0870b16"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0842c0901">摩訶般若波羅蜜多心經</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0842c10"/><lb ed="R041" n="0870b17"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0842c1001">摩訶大也。般若智慧也。波羅彼岸也。密和也。多衆
<lb ed="X" n="0842c11"/><lb ed="R041" n="0870b18"/>也。心本也。經徑也。本諸心而經諸行也。然智慧非
<lb ed="X" n="0842c12"/><lb ed="R041" n="0871a01"/>聰明。情識之謂也。識有生而有死。悟無得而無失。
<lb ed="X" n="0842c13"/><lb ed="R041" n="0871a02"/>動則不被境瞞。靜則不滯莾蕩。方是智慧也。又何
<lb ed="X" n="0842c14"/><lb ed="R041" n="0871a03"/>謂彼岸也。言迷生死者在此。超生死者在彼。原無
<lb ed="X" n="0842c15"/><lb ed="R041" n="0871a04"/>涯岸。任心而分也。又何謂密多也。言煅成一味淸
<lb ed="X" n="0842c16"/><lb ed="R041" n="0871a05"/>淨眞心種性。和而無參雜也。心經者何。言靜乃心
<lb ed="X" n="0842c17"/><lb ed="R041" n="0871a06"/>體。靜外無心。而心外無徑也。是命名之義也。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0842c18"/><lb ed="R041" n="0871a07"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0842c1801">觀自在菩薩行深般若波羅蜜多。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0842c19"/><lb ed="R041" n="0871a08"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0842c1901">菩薩卽佛祖也。心無罣礙何。其自在反觀內照。時
<lb ed="X" n="0842c20"/><lb ed="R041" n="0871a09"/>時皆然。此擧其號而稱之。行者修也。深者微也。言
<lb ed="X" n="0842c21"/><lb ed="R041" n="0871a10"/>菩薩脩行。到微妙處。此作經者之起語也。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0842c22"/><lb ed="R041" n="0871a11"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0842c2201">時照見五蘊皆空度一切苦厄舍利子。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0842c23"/><lb ed="R041" n="0871a12"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0842c2301">時現在也。五蘊色受想行識也。色者空礙。受者領
<lb ed="X" n="0842c24"/><lb ed="R041" n="0871a13"/>納。想者妄思。行者流動。識者辨別。蘊藏也。五蘊因
<pb ed="X" xml:id="X26.0547.0843a" n="0843a"/>
<lb ed="X" n="0843a01"/><lb ed="R041" n="0871a14"/>積習不散。妄認色身是我。故長劫輪迴。惟菩薩識
<lb ed="X" n="0843a02"/><lb ed="R041" n="0871a15"/>得色身是幻。常自反照。照見五蘊。淨盡淸辨。本然
<lb ed="X" n="0843a03"/><lb ed="R041" n="0871a16"/>見境。逢物不著。不染聲色二境。心不領納。過去不
<lb ed="X" n="0843a04"/><lb ed="R041" n="0871a17"/>思。未來無計。不被物轉。不逐境留。物無分別。一槩
<lb ed="X" n="0843a05"/><lb ed="R041" n="0871a18"/>平等自然。四大非我。六根總虗。出生死。免輪迴。成
<lb ed="X" n="0843a06"/><lb ed="R041" n="0871b01"/>眞仙子矣。舍者屋。舍利子者。舍中之本來。言衆妄
<lb ed="X" n="0843a07"/><lb ed="R041" n="0871b02"/>皆空。而虗靈不<anchor xml:id="nkr_note_orig_0843001" n="0843001"/>妹也。宋景濂謂。苦厄者諸苦也。寒
<lb ed="X" n="0843a08"/><lb ed="R041" n="0871b03"/>而不得衣則苦。饑而不得食則苦。勞而不得息則
<lb ed="X" n="0843a09"/><lb ed="R041" n="0871b04"/>苦。病而不得休則苦。云云。恐菩薩亦無此等苦也。
<lb ed="X" n="0843a10"/><lb ed="R041" n="0871b05"/>度一切言。其度彼而守此。舍利也。舍利佛採以爲
<lb ed="X" n="0843a11"/><lb ed="R041" n="0871b06"/>珠。故曰子。想佛祖時。亦携之在念也。</p>
<lb ed="X" n="0843a12"/><lb ed="R041" n="0871b07"/><p xml:id="pX26p0843a1201">按宗泐註。舍利。佛之弟子。爲衆請問。故呼而吿之。
<lb ed="X" n="0843a13"/><lb ed="R041" n="0871b08"/>是以舍利爲人矣。又按第二尊阿羅漢前。有琉璃
<lb ed="X" n="0843a14"/><lb ed="R041" n="0871b09"/>甁。貯舍利數十。又非人也。愚謂前後文。皆無弟子
<lb ed="X" n="0843a15"/><lb ed="R041" n="0871b10"/>等語。而突出此一段。文理覺不通。且下文又呼弟
<lb ed="X" n="0843a16"/><lb ed="R041" n="0871b11"/>子名。更無謂矣。</p>
<lb ed="X" n="0843a17"/><lb ed="R041" n="0871b12"/><p xml:id="pX26p0843a1701">然筆乘載。淨名經諸菩薩。論不二法門。舍利弗默
<lb ed="X" n="0843a18"/><lb ed="R041" n="0871b13"/>然。天女不之許。是亦以以舍利爲弟子也。更詳之。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0843a19"/><lb ed="R041" n="0871b14"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0843a1901">色不異空空不異色色卽是空空卽是色受想行識
<lb ed="X" n="0843a20"/><lb ed="R041" n="0871b15"/>亦復如是舍利子。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0843a21"/><lb ed="R041" n="0871b16"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0843a2101">五蘊者。色受想行識也。五蘊以色爲首。故色字該
<lb ed="X" n="0843a22"/><lb ed="R041" n="0871b17"/>得四蘊。五蘊旣空。則色不異空。旣空五蘊。則空不
<lb ed="X" n="0843a23"/><lb ed="R041" n="0871b18"/>異色。然非特不異<anchor xml:id="nkr_note_add_0843a2301" n="0843a2301"/><anchor xml:id="beg0843a2301" n="0843a2301"/>已<anchor xml:id="end0843a2301"/>也。色卽是空。空卽是色。原無
<lb ed="X" n="0843a24"/><lb ed="R041" n="0872a01"/>二相。彼此實一而<anchor xml:id="nkr_note_add_0843a2401" n="0843a2401"/><anchor xml:id="beg0843a2401" n="0843a2401"/>已<anchor xml:id="end0843a2401"/>。蓋色蘊雖空。然無色處。乃是
<pb ed="X" xml:id="X26.0547.0843b" n="0843b"/>
<lb ed="X" n="0843b01"/><lb ed="R041" n="0872a02"/>眞色。則下四蘊可知。眼是色不能見。惟妙性能見
<lb ed="X" n="0843b02"/><lb ed="R041" n="0872a03"/>是見。見處爲眞見。則下四蘊。又可知眞便不妄。妄
<lb ed="X" n="0843b03"/><lb ed="R041" n="0872a04"/>便是眞。眞色復無色。色何異空。無色乃眞色。空何
<lb ed="X" n="0843b04"/><lb ed="R041" n="0872a05"/>異色。受想行識。亦復如色。皆以空爲色也。此言五
<lb ed="X" n="0843b05"/><lb ed="R041" n="0872a06"/>蘊本空。而一切苦厄之所以度也。乃以起諸法空
<lb ed="X" n="0843b06"/><lb ed="R041" n="0872a07"/>相之句。</p>
<lb ed="X" n="0843b07"/><lb ed="R041" n="0872a08"/><p xml:id="pX26p0843b0701">宗泐謂。衆生迷眞空。而受幻色。譬如水之成氷也。
<lb ed="X" n="0843b08"/><lb ed="R041" n="0872a09"/>菩薩因脩般若。而識眞空。其猶融氷爲水。然色之
<lb ed="X" n="0843b09"/><lb ed="R041" n="0872a10"/>與空。其體無殊。故曰色不異空空不異色。如氷不
<lb ed="X" n="0843b10"/><lb ed="R041" n="0872a11"/>異水。水不異氷。復恐鈍根衆生不了。猶存色空二
<lb ed="X" n="0843b11"/><lb ed="R041" n="0872a12"/>見。故曰色卽是空空卽是色。如水卽是水。水卽是
<lb ed="X" n="0843b12"/><lb ed="R041" n="0872a13"/>氷也。如此譬喩亦切。然分明曰。衆生迷眞。又鈍根
<lb ed="X" n="0843b13"/><lb ed="R041" n="0872a14"/>衆生不了。則非菩薩之自修。可知矣。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0843b14"/><lb ed="R041" n="0872a15"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0843b1401">是諸法空相不生不滅不垢不淨不增不減是故空
<lb ed="X" n="0843b15"/><lb ed="R041" n="0872a16"/>中無色無受想行識。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0843b16"/><lb ed="R041" n="0872a17"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0843b1601">五蘊雖是妄念。然法身只此五蘊。故名爲諸法。色
<lb ed="X" n="0843b17"/><lb ed="R041" n="0872a18"/>卽是空。可見諸法皆空相。相卽色也。相旣空。生滅
<lb ed="X" n="0843b18"/><lb ed="R041" n="0872b01"/>皆空也。生卽是滅。何所增而又何所減。垢淨皆空
<lb ed="X" n="0843b19"/><lb ed="R041" n="0872b02"/>也。垢卽是淨。何所垢而又何所淨。增減皆空也。增
<lb ed="X" n="0843b20"/><lb ed="R041" n="0872b03"/>卽是減。何所增而又何所減。生滅垢淨增減。皆空
<lb ed="X" n="0843b21"/><lb ed="R041" n="0872b04"/>中色相。無此六相。又有何色。無色又安有受想行
<lb ed="X" n="0843b22"/><lb ed="R041" n="0872b05"/>識。到此只了得五蘊皆空一句。</p>
<lb ed="X" n="0843b23"/><lb ed="R041" n="0872b06"/><p xml:id="pX26p0843b2301"><note place="inline">賢首曰。不生不滅者。在道前凡位凡夫。死此生彼。流
<lb ed="X" n="0843b24"/><lb ed="R041" n="0872b07"/>轉長劫。是生滅位。眞空離此。故云不生不滅。不垢不
<pb ed="X" xml:id="X26.0547.0843c" n="0843c"/>
<lb ed="X" n="0843c01"/><lb ed="R041" n="0872b08"/>淨者。在道中菩薩等位。謂諸菩薩。障染未盡。淨行<anchor xml:id="nkr_note_add_0843c0101" n="0843c0101"/><anchor xml:id="beg0843c0101" n="0843c0101"/>已<anchor xml:id="end0843c0101"/>
<lb ed="X" n="0843c02"/><lb ed="R041" n="0872b09"/>脩。名垢淨位。眞空離此。故云不垢不淨。不增不減者。
<lb ed="X" n="0843c03"/><lb ed="R041" n="0872b10"/>有道後佛果位。生死惑障。昔未盡而今盡。是減也。脩
<lb ed="X" n="0843c04"/><lb ed="R041" n="0872b11"/>生萬德。昔未圓而今圓。是增也。眞空離此。故云不增
<lb ed="X" n="0843c05"/><lb ed="R041" n="0872b12"/>不減</note>。</p>
<lb ed="X" n="0843c06"/><lb ed="R041" n="0872b13"/><p xml:id="pX26p0843c0601">愚按生滅垢淨增減六字。分生滅垢淨。佛果亦得。
<lb ed="X" n="0843c07"/><lb ed="R041" n="0872b14"/>但旣從諸法空相。上來則是萬德<anchor xml:id="nkr_note_add_0843c0701" n="0843c0701"/><anchor xml:id="beg0843c0701" n="0843c0701"/>已<anchor xml:id="end0843c0701"/>圓。自然而然。
<lb ed="X" n="0843c08"/><lb ed="R041" n="0872b15"/>又何有三位。蓋三不卽是三無。無者渾然之不。不
<lb ed="X" n="0843c09"/><lb ed="R041" n="0872b16"/>者有痕之無。空虗世界。何不何無。從何處分界限
<lb ed="X" n="0843c10"/><lb ed="R041" n="0872b17"/>也。此又對鈍根人言也。不可從。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0843c11"/><lb ed="R041" n="0872b18"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0843c1101">無眼耳鼻舌身意無色聲香味觸法無眼界乃至無
<lb ed="X" n="0843c12"/><lb ed="R041" n="0872b19"/>意識界。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0843c13"/><lb ed="R041" n="0872b20"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0843c1301">蘊與根相連。蘊是種根的土。根是華木的本。五蘊
<lb ed="X" n="0843c14"/><lb ed="R041" n="0873a01"/>空故。六根亦空。如眼雖看不著色上。不著色上。便
<lb ed="X" n="0843c15"/><lb ed="R041" n="0873a02"/>與無眼一般。下五根皆然。六根淸淨。便自六塵不
<lb ed="X" n="0843c16"/><lb ed="R041" n="0873a03"/>染。旣六塵不染。有何色聲香味觸法。六塵皆從根
<lb ed="X" n="0843c17"/><lb ed="R041" n="0873a04"/>上起。只從根上。反照六根滅。六塵亦滅。眼意二根
<lb ed="X" n="0843c18"/><lb ed="R041" n="0873a05"/>亦無不滅。緣眼。是障道魔軍。著境。自迷迴路。眼界
<lb ed="X" n="0843c19"/><lb ed="R041" n="0873a06"/>淨。意界安。十八界自然寧靜。此又是斷絕六根要
<lb ed="X" n="0843c20"/><lb ed="R041" n="0873a07"/>訣。故曰眼觀意動。著物迷眞。</p>
<lb ed="X" n="0843c21"/><lb ed="R041" n="0873a08"/><p xml:id="pX26p0843c2101"><note place="inline">宗泐曰。眞空是相之中。亦無六根六塵。此空十二入
<lb ed="X" n="0843c22"/><lb ed="R041" n="0873a09"/>也。旣無十二入。亦無十八界。十八界者。六根六塵六
<lb ed="X" n="0843c23"/><lb ed="R041" n="0873a10"/>識。是也。乃至者。擧其始末。而界在其中也。如上五蘊
<lb ed="X" n="0843c24"/><lb ed="R041" n="0873a11"/>十二入十八界。不出色心二法。爲迷心重者。說爲五
<lb ed="X" n="0843c25"/><lb ed="R041" n="0873a12"/>蘊。爲迷色重者。說爲十二入。爲色心俱迷者。說爲十
<lb ed="X" n="0843c26"/><lb ed="R041" n="0873a13"/>八界。<anchor xml:id="nkr_note_add_0843c2601" n="0843c2601"/><anchor xml:id="beg0843c2601" n="0843c2601"/>已<anchor xml:id="end0843c2601"/>上三科。脩學之人。隨其根器。但脩一科。卽能
<lb ed="X" n="0843c27"/><lb ed="R041" n="0873a14"/>悟入</note>。</p>
<pb ed="X" xml:id="X26.0547.0844a" n="0844a"/>
<lb ed="X" n="0844a01"/><lb ed="R041" n="0873a15"/><p xml:id="pX26p0844a0101"><note place="inline">宋景濂曰。眼耳鼻舌身意。謂之六根。猶草木之有根
<lb ed="X" n="0844a02"/><lb ed="R041" n="0873a16"/>也。亦謂之六入。根則主內而言。入則主外而言。眼見
<lb ed="X" n="0844a03"/><lb ed="R041" n="0873a17"/>爲色塵。耳聞爲聲塵。鼻臭爲香塵。舌甞爲味塵。身染
<lb ed="X" n="0844a04"/><lb ed="R041" n="0873a18"/>爲觸塵。意著爲法塵。是謂之六塵。謂如沙塵之障蔽
<lb ed="X" n="0844a05"/><lb ed="R041" n="0873a19"/>也。根塵二者和合。爲十二處。處所也。從見爲眼識。從
<lb ed="X" n="0844a06"/><lb ed="R041" n="0873a20"/>聞爲耳識。從臭爲鼻識。從甞爲舌識。從染爲身識。從
<lb ed="X" n="0844a07"/><lb ed="R041" n="0873a21"/>分別爲意識。謂之六識。三者和合。爲十八界。界者限
<lb ed="X" n="0844a08"/><lb ed="R041" n="0873a22"/>也。衆生所以汩沒生死。爲三者互相鈎引。不能脫離。
<lb ed="X" n="0844a09"/><lb ed="R041" n="0873a23"/>眞空之中。初無是也</note>。</p>
<lb ed="X" n="0844a10"/><lb ed="R041" n="0873b01"/><p xml:id="pX26p0844a1001">愚按六根六塵六識。名十八界。能悟之者。便是十
<lb ed="X" n="0844a11"/><lb ed="R041" n="0873b02"/>八尊阿羅漢。不能悟者。便是十八重地獄。何以悟
<lb ed="X" n="0844a12"/><lb ed="R041" n="0873b03"/>之。從無而無。何以迷之。見有執有。執著之者。終身
<lb ed="X" n="0844a13"/><lb ed="R041" n="0873b04"/>不有舍彼岸而阿鼻。非特十八重矣。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0844a14"/><lb ed="R041" n="0873b05"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0844a1401">無無明亦無無明盡乃至無老死亦無老死盡。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0844a15"/><lb ed="R041" n="0873b06"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0844a1501">無明是不光明。百般煩惱。皆從此起。因有無明方
<lb ed="X" n="0844a16"/><lb ed="R041" n="0873b07"/>有行。因行有識。因識有名色。因名色有六入。因六
<lb ed="X" n="0844a17"/><lb ed="R041" n="0873b08"/>入有觸。因觸有受。因受有愛。因愛有取。因取有有。
<lb ed="X" n="0844a18"/><lb ed="R041" n="0873b09"/>因有有生。因生有老死憂悲苦惱。皆因無明爲始。
<lb ed="X" n="0844a19"/><lb ed="R041" n="0873b10"/>若能親見無明降伏。自然三毒滅惡根除矣。然無
<lb ed="X" n="0844a20"/><lb ed="R041" n="0873b11"/>明是實性卽是佛性。實性一轉卽佛。如轉慳貪爲
<lb ed="X" n="0844a21"/><lb ed="R041" n="0873b12"/>歡喜。愚痴執著爲圓融脫洒。如此一轉。無明安得
<lb ed="X" n="0844a22"/><lb ed="R041" n="0873b13"/>而盡。言不到盡處而轉故。倂無之也。</p>
<lb ed="X" n="0844a23"/><lb ed="R041" n="0873b14"/><p xml:id="pX26p0844a2301">人有無明。只是懼怕生死。旣無無明。更憂甚生老
<lb ed="X" n="0844a24"/><lb ed="R041" n="0873b15"/>病死。旣無老死。常劫如然。豈有窮盡。有窮盡者。是
<lb ed="X" n="0844a25"/><lb ed="R041" n="0873b16"/>幻境色身。無窮盡者。是眞空法相。幻身轉爲法身。
<lb ed="X" n="0844a26"/><lb ed="R041" n="0873b17"/>豈能盡得。盡處是空無老死。盡處是惟見於空。總
<lb ed="X" n="0844a27"/><lb ed="R041" n="0873b18"/>之只一句空中無色而<anchor xml:id="nkr_note_add_0844a2701" n="0844a2701"/><anchor xml:id="beg0844a2701" n="0844a2701"/>已<anchor xml:id="end0844a2701"/>。蓋有固是無。而無亦是
<pb ed="X" xml:id="X26.0547.0844b" n="0844b"/>
<lb ed="X" n="0844b01"/><lb ed="R041" n="0874a01"/>無也。</p>
<lb ed="X" n="0844b02"/><lb ed="R041" n="0874a02"/><p xml:id="pX26p0844b0201"><note place="inline">宗泐曰。此空十二因緣也。亦曰十二支。一曰無明。亦
<lb ed="X" n="0844b03"/><lb ed="R041" n="0874a03"/>名煩惱。二曰行。謂造作諸業。此二支乃過去所作之
<lb ed="X" n="0844b04"/><lb ed="R041" n="0874a04"/>因也。三曰識。謂起妄念。初托母胎也。四曰名色。從托
<lb ed="X" n="0844b05"/><lb ed="R041" n="0874a05"/>胎後。生諸根形也。五曰六入。於胎中而成六根也。六
<lb ed="X" n="0844b06"/><lb ed="R041" n="0874a06"/>曰觸。成胎後六根對六塵也。七曰受。謂領納世間好
<lb ed="X" n="0844b07"/><lb ed="R041" n="0874a07"/>惡等事。此五支乃現在所受之果也。八曰愛。謂貪染
<lb ed="X" n="0844b08"/><lb ed="R041" n="0874a08"/>五欲等事也。九曰取。謂於諸境生取著心也。十曰有。
<lb ed="X" n="0844b09"/><lb ed="R041" n="0874a09"/>謂作有漏之因。能招未來之果。此三支乃現在所作
<lb ed="X" n="0844b10"/><lb ed="R041" n="0874a10"/>之因也。十一曰生。謂受未來五蘊。之身也。十二曰老
<lb ed="X" n="0844b11"/><lb ed="R041" n="0874a11"/>死。謂未來身。旣老而死。此二支乃來世當受之果也。
<lb ed="X" n="0844b12"/><lb ed="R041" n="0874a12"/>此十二因緣。該三世因果。展轉因依。如輪旋轉。無有
<lb ed="X" n="0844b13"/><lb ed="R041" n="0874a13"/>休息。一切衆生。迷而不知。良可悲也。此本緣覺之人
<lb ed="X" n="0844b14"/><lb ed="R041" n="0874a14"/>所觀之境。大乘菩薩。徹照此境。皆無實性。故云無也</note>。</p>
<lb ed="X" n="0844b15"/><lb ed="R041" n="0874a15"/><p xml:id="pX26p0844b1501">按此段正是輪迴之說。然有而實無者也。輪迴有
<lb ed="X" n="0844b16"/><lb ed="R041" n="0874a16"/>無。豈爲利鈍兩根而分乎。有則俱有。無則俱無。大
<lb ed="X" n="0844b17"/><lb ed="R041" n="0874a17"/>抵宗泐多爲鈍根一等。故其言分柝支離如此。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0844b18"/><lb ed="R041" n="0874a18"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0844b1801">無苦<anchor xml:id="nkr_note_add_0844b1801" n="0844b1801"/><anchor xml:id="beg0844b1801" n="0844b1801"/>集<anchor xml:id="end0844b1801"/>滅道無智亦無得以無所得故菩提薩埵依
<lb ed="X" n="0844b19"/><lb ed="R041" n="0874a19"/>般若波羅蜜多故。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0844b20"/><lb ed="R041" n="0874a20"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0844b2001">旣忘其形。卽得生死斷絕。更無窮盡。有甚苦集滅
<lb ed="X" n="0844b21"/><lb ed="R041" n="0874a21"/>道。苦與樂對。空中之樂。其樂自在。苦從何處集也。
<lb ed="X" n="0844b22"/><lb ed="R041" n="0874a22"/>不曰度一切苦厄乎。滅卽是盡。旣無有盡。又何有
<lb ed="X" n="0844b23"/><lb ed="R041" n="0874b01"/>滅無滅。而道常自在也。不曰萬劫不磨乎。如此則
<lb ed="X" n="0844b24"/><lb ed="R041" n="0874b02"/>智無所用。而得亦無其得矣。得字不帶智字。以得
<lb ed="X" n="0844b25"/><lb ed="R041" n="0874b03"/>卽智之得也。到得處又何消智乎。蓋智慧有不可
<lb ed="X" n="0844b26"/><lb ed="R041" n="0874b04"/>無時。有不可有時。進道便須有。得道便須無。所謂
<lb ed="X" n="0844b27"/><lb ed="R041" n="0874b05"/>實無所得。爲化衆生。名爲得道也。旣無所得。一體
<lb ed="X" n="0844b28"/><lb ed="R041" n="0874b06"/>空虗。自然人空法空。以得大智慧力。故登彼岸。而
<pb ed="X" xml:id="X26.0547.0844c" n="0844c"/>
<lb ed="X" n="0844c01"/><lb ed="R041" n="0874b07"/>復太虗無有能及之也。蓋從人見爲有得。從我見
<lb ed="X" n="0844c02"/><lb ed="R041" n="0874b08"/>爲無得。無卽得也。得其所無而<anchor xml:id="nkr_note_add_0844c0201" n="0844c0201"/><anchor xml:id="beg0844c0201" n="0844c0201"/>已<anchor xml:id="end0844c0201"/>。此正是無苦集
<lb ed="X" n="0844c03"/><lb ed="R041" n="0874b09"/>滅道地位。</p>
<lb ed="X" n="0844c04"/><lb ed="R041" n="0874b10"/><p xml:id="pX26p0844c0401"><note place="inline">宗泐曰。無苦集滅道。觀四諦淸淨也。苦卽生死苦果。
<lb ed="X" n="0844c05"/><lb ed="R041" n="0874b11"/>集是惑業苦因。此三者世間之法也。滅卽涅槃樂果。
<lb ed="X" n="0844c06"/><lb ed="R041" n="0874b12"/>道卽道品樂因。此二者出世間之法也。說此四諦者。
<lb ed="X" n="0844c07"/><lb ed="R041" n="0874b13"/>欲令衆生知苦斷集。慕滅脩道。離苦得樂也。此本聲
<lb ed="X" n="0844c08"/><lb ed="R041" n="0874b14"/>聞之人。所觀之境大乘菩薩照了此境。當體空寂。故
<lb ed="X" n="0844c09"/><lb ed="R041" n="0874b15"/>云無也</note>。</p>
<lb ed="X" n="0844c10"/><lb ed="R041" n="0874b16"/><p xml:id="pX26p0844c1001">愚謂從空中無色說起。一連十個無字。可謂無之
<lb ed="X" n="0844c11"/><lb ed="R041" n="0874b17"/>極矣。至此不應又說世間因果二字。蓋無苦無滅。
<lb ed="X" n="0844c12"/><lb ed="R041" n="0874b18"/>智<anchor xml:id="nkr_note_add_0844c1201" n="0844c1201"/><anchor xml:id="beg0844c1201" n="0844c1201"/>已<anchor xml:id="end0844c1201"/>盡矣。若有所得。而不知其無得也。緣智只爲
<lb ed="X" n="0844c13"/><lb ed="R041" n="0874b19"/>得。旣無所得。而又何用智乎。所謂空中無色也。宗
<lb ed="X" n="0844c14"/><lb ed="R041" n="0874b20"/>說還不是。</p>
<lb ed="X" n="0844c15"/><lb ed="R041" n="0875a01"/><p xml:id="pX26p0844c1501"><note place="inline">宋景濂曰。非但空中無前諸法。彼知空之智。亦不可
<lb ed="X" n="0844c16"/><lb ed="R041" n="0875a02"/>得。非但知空之智不可得。卽此所知空理。亦不得。蓋
<lb ed="X" n="0844c17"/><lb ed="R041" n="0875a03"/>一眞之性。不假脩證。了無一法故也。愚謂此便是人
<lb ed="X" n="0844c18"/><lb ed="R041" n="0875a04"/>法俱空的說話</note>。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0844c19"/><lb ed="R041" n="0875a05"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0844c1901">心無罣礙無罣礙故無有恐怖遠離顚倒夢想究竟
<lb ed="X" n="0844c20"/><lb ed="R041" n="0875a06"/>涅槃三世諸佛依般若波羅蜜多故得阿耨多羅三
<lb ed="X" n="0844c21"/><lb ed="R041" n="0875a07"/>藐三菩提。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0844c22"/><lb ed="R041" n="0875a08"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0844c2201">想念不斷謂罣。若鏡不面謂礙。旣然登彼岸和種
<lb ed="X" n="0844c23"/><lb ed="R041" n="0875a09"/>性。諸緣脫洒。又何罣何礙。何恐怖。何顚倒。何夢想。
<lb ed="X" n="0844c24"/><lb ed="R041" n="0875a10"/>無生無死。寂滅爲樂。倂三世諸佛。一切盡無矣。三
<lb ed="X" n="0844c25"/><lb ed="R041" n="0875a11"/>世者。過去莊嚴一千佛。未來星宿一千佛。現在賢
<lb ed="X" n="0844c26"/><lb ed="R041" n="0875a12"/>劫一千佛也。人身中亦有之。如心無其心。便是過
<lb ed="X" n="0844c27"/><lb ed="R041" n="0875a13"/>去佛。寂然不動。便是未來佛。應現三昧。隨機變化。
<pb ed="X" xml:id="X26.0547.0845a" n="0845a"/>
<lb ed="X" n="0845a01"/><lb ed="R041" n="0875a14"/>便是現在佛。各各諸佛。自身俱有。如虗空。不異相。
<lb ed="X" n="0845a02"/><lb ed="R041" n="0875a15"/>不自相。不他相。非無相。非取相。不此岸。不彼岸。不
<lb ed="X" n="0845a03"/><lb ed="R041" n="0875a16"/>中流。觀其寂滅。永不斷滅。方是究竟。方是究竟涅
<lb ed="X" n="0845a04"/><lb ed="R041" n="0875a17"/>槃。依智慧登彼岸。調和種性。故能圓滿成等正覺
<lb ed="X" n="0845a05"/><lb ed="R041" n="0875a18"/>也。阿無。耨多羅上。三藐正。三菩提眞。東土翻爲無
<lb ed="X" n="0845a06"/><lb ed="R041" n="0875a19"/>上正眞。又云成等正覺也。廓然頓悟。親見無上正
<lb ed="X" n="0845a07"/><lb ed="R041" n="0875b01"/>眞。自知當作仙佛。直超聖果矣。此脩行之極。觀自
<lb ed="X" n="0845a08"/><lb ed="R041" n="0875b02"/>在菩薩。只是觀此而<anchor xml:id="nkr_note_add_0845a0801" n="0845a0801"/><anchor xml:id="beg0845a0801" n="0845a0801"/>已<anchor xml:id="end0845a0801"/>。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0845a09"/><lb ed="R041" n="0875b03"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0845a0901">故知般若波羅蜜多是大神呪是大明呪是無上呪
<lb ed="X" n="0845a10"/><lb ed="R041" n="0875b04"/>是無等等呪能除一切苦眞實不虗。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0845a11"/><lb ed="R041" n="0875b05"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0845a1101">依般若波羅蜜多。便得無上正眞。是這一句呪。是
<lb ed="X" n="0845a12"/><lb ed="R041" n="0875b06"/>大神呪。神者神通。是大明呪。明者光明。是無上呪。
<lb ed="X" n="0845a13"/><lb ed="R041" n="0875b07"/>諸法此爲第一。是無等等呪。言上之極也。此呪人
<lb ed="X" n="0845a14"/><lb ed="R041" n="0875b08"/>人皆有。明心見性。皆出於此。旣得見性。有甚苦厄。
<lb ed="X" n="0845a15"/><lb ed="R041" n="0875b09"/>是眞實法語。非虗華之言也。</p>
<lb ed="X" n="0845a16"/><lb ed="R041" n="0875b10"/><p xml:id="pX26p0845a1601"><note place="inline">宗泐曰。四種呪者。蓋言般若功用。能破魔障。名大神
<lb ed="X" n="0845a17"/><lb ed="R041" n="0875b11"/>呪。能滅癡暗。名大明呪。能顯至理。名無上呪。極妙覺
<lb ed="X" n="0845a18"/><lb ed="R041" n="0875b12"/>果。無與等者。名無等等呪。此言亦是。但能破魔障。自
<lb ed="X" n="0845a19"/><lb ed="R041" n="0875b13"/>能滅痴暗。能滅痴暗。自能顯至理。能顯至理。便是極
<lb ed="X" n="0845a20"/><lb ed="R041" n="0875b14"/>妙覺果。若一直說下。自覺穩當。而於理末。常不脩也。
<lb ed="X" n="0845a21"/><lb ed="R041" n="0875b15"/>宗說還非</note>。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0845a22"/><lb ed="R041" n="0875b16"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0845a2201">故說般若波羅蜜多呪卽說呪曰。</p><p cb:type="dharani" xml:id="pX26p0845a2214" cb:place="inline">揭諦揭諦波羅揭
<lb ed="X" n="0845a23"/><lb ed="R041" n="0875b17"/>諦波羅僧揭諦菩提薩婆訶</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0845a24"/><lb ed="R041" n="0875b18"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0845a2401">般若神呪之功最大。只此一句。便不宜輕易。必須
<lb ed="X" n="0845a25"/><lb ed="R041" n="0875b19"/>擧起。下文四句偈。擁護持經。揭諦者人空。又揭諦
<lb ed="X" n="0845a26"/><lb ed="R041" n="0875b20"/>者法空。人法俱空。二空全忘也。波羅揭諦者。空無
<pb ed="X" xml:id="X26.0547.0845b" n="0845b"/>
<lb ed="X" n="0845b01"/><lb ed="R041" n="0876a01"/>所空。彼岸亦空也。波羅僧揭諦者。言諸佛淸淨境
<lb ed="X" n="0845b02"/><lb ed="R041" n="0876a02"/>界。千聖千賢。所共受也。菩提薩婆訶者。言起初發
<lb ed="X" n="0845b03"/><lb ed="R041" n="0876a03"/>菩提心。更無轉念。忽然悟道。達本性空。卽得菩提。
<lb ed="X" n="0845b04"/><lb ed="R041" n="0876a04"/>也無奧旨。</p>
<lb ed="X" n="0845b05"/><lb ed="R041" n="0876a05"/><p xml:id="pX26p0845b0501">孤山曰。經師善解義趣。縱然說得天華亂墜。祗爲
<lb ed="X" n="0845b06"/><lb ed="R041" n="0876a06"/>空門塞路耳。故以神呪終焉。然則雖有善解者。無
<lb ed="X" n="0845b07"/><lb ed="R041" n="0876a07"/>所容其喙矣。愚謂空門塞路之言。最爲有理。門本
<lb ed="X" n="0845b08"/><lb ed="R041" n="0876a08"/>空。而土塞之有。不爲無障者乎。最妙。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0845b09"/><lb ed="R041" n="0876a09"/>
<lb ed="X" n="0845b10"/><lb ed="R041" n="0876a10"/><cb:juan fun="close" n="1"><cb:jhead>心經註解<note place="inline">終</note></cb:jhead></cb:juan></cb:div>
</body>
<back>
<cb:div type="apparatus">
<head>校注</head>
<p>
<app from="#beg0843a2301" to="#end0843a2301"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0843a2401" to="#end0843a2401"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0843c0101" to="#end0843c0101"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0843c0701" to="#end0843c0701"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0843c2601" to="#end0843c2601"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0844a2701" to="#end0844a2701"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0844b1801" to="#end0844b1801"><lem resp="#resp4" wit="#wit.cbeta #wit1">集<note type="cf1">K26n0952_p0805c16</note></lem><rdg wit="#wit.orig">業</rdg></app>
<app from="#beg0844c0201" to="#end0844c0201"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0844c1201" to="#end0844c1201"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0845a0801" to="#end0845a0801"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
</p>
</cb:div>
<cb:div type="xuzang-notes">
<head>卍續藏 校注</head>
<p>
<note n="0843001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0843001">妹疑昧</note>
</p>
</cb:div>
<cb:div type="add-notes">
<head>新增校注</head>
<p>
<note n="0843a2301" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0843a2301">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0843a2401" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0843a2401">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0843c0101" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0843c0101">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0843c0701" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0843c0701">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0843c2601" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0843c2601">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0844a2701" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0844a2701">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0844b1801" resp="#resp3" type="add" cb:note_key="X26.0844b18.03" target="#nkr_note_add_0844b1801">集【CB】【麗-CB】，業【卍續】</note>
<note n="0844c0201" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0844c0201">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0844c1201" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0844c1201">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0845a0801" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0845a0801">已【CB】，巳【卍續】</note>
</p>
</cb:div>
</back></text></TEI>