<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>
<?xml-stylesheet type="text/xsl" href="/static/taisho.xsl"?>
<TEI xmlns:cb="http://www.cbeta.org/ns/1.0" xml:lang="lzh-Hant-HK" xml:id="X26n0564">
<teiHeader>
	<fileDesc>
		<titleStmt>
			<title>Manji Shinsan Dainihon Zokuzōkyō, Electronic version, No. 564 般若心經註疏</title>
			<title xml:lang="zh-Hant">卍新纂大日本續藏經數位版, No. 564 般若心經註疏</title>
			<author>淸 仲之屛纂註</author>
			<respStmt>
				<resp>Electronic Version by</resp>
				<name>CBETA</name>
			</respStmt>
		</titleStmt>
		<editionStmt>
			<edition>XML TEI P5</edition>
			<respStmt xml:id="resp1"><resp>corrections</resp><name>orig</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp2"><resp>corrections</resp><name>CBETA</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp3"><resp>corrections</resp><name>CBETA.maha</name></respStmt>
		</editionStmt>
		<extent>1卷</extent>
		<publicationStmt>
			<idno type="CBETA">
				<idno type="canon">X</idno>.<idno type="vol">26</idno>.<idno type="no">564</idno>
			</idno>
			<distributor>
				<name>中華電子佛典協會 (CBETA)</name>
				<address>
					<addrLine><email>service@cbeta.org</email></addrLine>
				</address>
			</distributor>
			<availability>
				<p>Available for non-commercial use when distributed with this header intact.</p>
			</availability>
			<date>2022-10-12 23:43:51 +0800</date>
		</publicationStmt>
		<sourceDesc>
			<bibl>
				<title level="s">Manji Shinsan Dainihon Zokuzōkyō</title>
				<title level="s" xml:lang="zh-Hant">卍新纂大日本續藏經</title>
				<title level="m" xml:lang="zh-Hant">般若心經註疏</title>
			</bibl>
		</sourceDesc>
	</fileDesc>
	<encodingDesc>
		<projectDesc>
			<p xml:lang="en" cb:type="ly">Input by CBETA, OCR by CBETA</p>
			<p xml:lang="zh-Hant" cb:type="ly">CBETA 人工輸入，CBETA 掃瞄辨識</p>
		</projectDesc>
		<editorialDecl>
			<punctuation resp="#resp1"><p>原書標點</p></punctuation>
		</editorialDecl>
		<tagsDecl>
			<namespace name="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
				<tagUsage gi="rdg">
					<listWit>
						<witness xml:id="wit.cbeta">【CB】</witness>
						<witness xml:id="wit.orig">【卍續】</witness>
					</listWit>
				</tagUsage>
			</namespace>
		</tagsDecl>
		<charDecl>
<char xml:id="CB00589">
				<charName>CBETA CHARACTER CB00589</charName>
				<mapping cb:dec="983629" type="PUA">U+F024D</mapping>
			<mapping type="unicode">U+3D4E</mapping><charProp><localName>normalized form</localName><value>澗</value></charProp><charProp><localName>composition</localName><value>[澗-日+月]</value></charProp></char>
</charDecl>
	</encodingDesc>
	<profileDesc>
		<langUsage>
			<language ident="en">English</language>
			<language ident="zh-Hant">Chinese (Traditional)</language>
		</langUsage>
	</profileDesc>
	<revisionDesc>
		<change when="2013-05-20">
			<name>CW</name><name>Ray Chou 周邦信</name>P4 to P5 conversion by p4top5a.py, intended for publication
		</change>
		<change when="2006-08-01T10:23:10">
			Zhou Bang-Xin (ed.) Created initial TEI XML version with BASICX.BAT
		</change>
	</revisionDesc>
</teiHeader>
<text><body>
<milestone unit="juan" n="1"/>
<pb ed="X" xml:id="X26.0564.0912c" n="0912c"/>
<lb ed="X" n="0912c01"/>
<lb ed="X" n="0912c02"/>
<lb ed="X" n="0912c03"/>
<lb ed="X" n="0912c04"/>
<lb ed="X" n="0912c05"/><cb:div type="xu"><cb:mulu type="序" level="1">No. 564-A 心經註疏序</cb:mulu><head>No. 564-A
<lb ed="X" n="0912c06"/><lb ed="R042" n="0038b01"/> 心經註疏序</head>
<lb ed="X" n="0912c07"/>
<lb ed="X" n="0912c08"/><lb ed="R042" n="0038b02"/><p xml:id="pX26p0912c0801">佛祖西來。不立文字。云何唄梵之書。富有五千。蓋不
<lb ed="X" n="0912c09"/><lb ed="R042" n="0038b03"/>立文字。恐依藤附葛者。一滋言詮。便墮纏結。昧却性
<lb ed="X" n="0912c10"/><lb ed="R042" n="0038b04"/>宗。其五千唄梵。正大闡性宗。斬絕藤葛。要唄梵雖繁。
<lb ed="X" n="0912c11"/><lb ed="R042" n="0038b05"/>其指歸不外心經一集心經者。誠諸經統會之源也。
<lb ed="X" n="0912c12"/><lb ed="R042" n="0038b06"/>其曰不生不滅言。過去未來性。固存存也。不垢不淨。
<lb ed="X" n="0912c13"/><lb ed="R042" n="0038b07"/>言狂愚聖哲性。自惺惺也。不增不減。言壽殀福極性。
<lb ed="X" n="0912c14"/><lb ed="R042" n="0038b08"/>本如如也。奈彼螾螾不解。無始本旨。妄起生滅垢淨
<lb ed="X" n="0912c15"/><lb ed="R042" n="0038b09"/>增減諸想。由是五蘊六識。顚倒于中。則藤葛<anchor xml:id="nkr_note_add_0912c1501" n="0912c1501"/><anchor xml:id="beg0912c1501" n="0912c1501"/>已<anchor xml:id="end0912c1501"/>甚。纏
<lb ed="X" n="0912c16"/><lb ed="R042" n="0038b10"/>結<anchor xml:id="nkr_note_add_0912c1601" n="0912c1601"/><anchor xml:id="beg0912c1601" n="0912c1601"/>已<anchor xml:id="end0912c1601"/>劇。欲證般若。是猶南馳而北轅。舍樹若仲子滙。
<lb ed="X" n="0912c17"/><lb ed="R042" n="0038b11"/>唄梵五千之旨。全孕以經。爰爲註疏。註者釋彼藤葛。
<lb ed="X" n="0912c18"/><lb ed="R042" n="0038b12"/>疏者解彼纏結。試讀此編。是卽五千餘卷之要領。不
<lb ed="X" n="0912c19"/><lb ed="R042" n="0038b13"/>立文字之祕藏。則知心經乃諸經之指歸。而註疏又
<lb ed="X" n="0912c20"/><lb ed="R042" n="0038b14"/>心經之指歸也。具慧照者辨諸。</p>
<lb ed="X" n="0912c21"/><lb ed="R042" n="0038b15"/><p xml:id="pX26p0912c2101">康熙十四年冬仲下浣今釋合十題</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0912c22"/>
<lb ed="X" n="0912c23"/>
<lb ed="X" n="0912c24"/>
<pb ed="X" xml:id="X26.0564.0913a" n="0913a"/>
<lb ed="X" n="0913a01"/>
<lb ed="X" n="0913a02"/>
<lb ed="X" n="0913a03"/><cb:div type="other"><cb:mulu type="其他" level="1">摩訶般若波羅蜜多心經註疏</cb:mulu>
<lb ed="X" n="0913a04"/><cb:docNumber>No. 564</cb:docNumber>
<lb ed="X" n="0913a05"/><lb ed="R042" n="0039a01"/><cb:juan fun="open" n="1"><cb:mulu type="卷" n="1"/><cb:jhead>摩訶般若波羅蜜多心經註疏</cb:jhead></cb:juan>
<lb ed="X" n="0913a06"/>
<lb ed="X" n="0913a07"/>
<lb ed="X" n="0913a08"/><lb ed="R042" n="0039a02"/><byline cb:type="author">淸　嘉興　仲之屛樹若甫纂註</byline>
<lb ed="X" n="0913a09"/><lb ed="R042" n="0039a03"/><byline cb:type="other">秀水　沈　浤<g ref="#CB00589">㵎</g>思甫校梓</byline>
<lb ed="X" n="0913a10"/><lb ed="R042" n="0039a04"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0913a1001">神僧傳載唐僧<name role="" type="person">玄奘</name>。於貞觀間。奉使詣西竺。取諸
<lb ed="X" n="0913a11"/><lb ed="R042" n="0039a05"/>經及圖像。屆<name role="" type="person">罽賓國</name>。道險難前。見有老僧伽。頭面
<lb ed="X" n="0913a12"/><lb ed="R042" n="0039a06"/>瘡痏。支牀獨坐。謐如也。奘知其有道。遂拜禮於前。
<lb ed="X" n="0913a13"/><lb ed="R042" n="0039a07"/>冀有所示。僧口授心經一卷令誦之。得山川平易。
<lb ed="X" n="0913a14"/><lb ed="R042" n="0039a08"/>虎豹潛迹云。摩訶者。極大之稱心體寥廓。四方上
<lb ed="X" n="0913a15"/><lb ed="R042" n="0039a09"/>下所不能拘。般若者。心之智慧。波羅者。彼岸。卽涅
<lb ed="X" n="0913a16"/><lb ed="R042" n="0039a10"/>槃也。言其巨細該貫。經緯分明。蜜者。包含萬法。猶
<lb ed="X" n="0913a17"/><lb ed="R042" n="0039a11"/>蜜之醞釀太和。藏納萬卉也。蜜未成則爲華味有
<lb ed="X" n="0913a18"/><lb ed="R042" n="0039a12"/>醎苦酸辜之別。色有靑黃赤白之殊。到得成蜜。衆
<lb ed="X" n="0913a19"/><lb ed="R042" n="0039a13"/>味融爲一味。諸色化爲一色。菩薩以般若性調伏
<lb ed="X" n="0913a20"/><lb ed="R042" n="0039a14"/>身心。化衆習氣。歸一圓通。其恬適無異。因般若乃
<lb ed="X" n="0913a21"/><lb ed="R042" n="0039a15"/>六波羅蜜之大總持。故曰多。多者衆也。一云。波羅
<lb ed="X" n="0913a22"/><lb ed="R042" n="0039a16"/>蜜三字相連。西方樹名波羅蜜。其果甘美。食之能
<lb ed="X" n="0913a23"/><lb ed="R042" n="0039a17"/>消一切苦。一切。卽多義也。般若。是圓覺妙心。故又
<lb ed="X" n="0913a24"/><lb ed="R042" n="0039a18"/>直指爲心。經者常也。此聖凡同具之常心。故稱般
<pb ed="X" xml:id="X26.0564.0913b" n="0913b"/>
<lb ed="X" n="0913b01"/><lb ed="R042" n="0039b01"/>若波羅蜜多心經。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0913b02"/><lb ed="R042" n="0039b02"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0913b0201">觀自在菩薩。行深般若波羅蜜多時。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0913b03"/><lb ed="R042" n="0039b03"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0913b0301">自此至苦厄。是阿難結集法藏時。叙述觀自在菩
<lb ed="X" n="0913b04"/><lb ed="R042" n="0039b04"/>薩度衆生之功行此是別序。第一句是通篇總冐。
<lb ed="X" n="0913b05"/><lb ed="R042" n="0039b05"/>行深句。申所修內觀之因。照見句。申所得自在之
<lb ed="X" n="0913b06"/><lb ed="R042" n="0039b06"/>果。度一切句。申所證菩薩之位。行深三句。是通篇
<lb ed="X" n="0913b07"/><lb ed="R042" n="0039b07"/>總承。觀者覺也。自則寂照自然。在則如如不動。覺
<lb ed="X" n="0913b08"/><lb ed="R042" n="0039b08"/>而自在斯成菩薩。自在菩薩。人人皆是。只因六根
<lb ed="X" n="0913b09"/><lb ed="R042" n="0039b09"/>障蔽。不能觀省。萬情所牽。不得自在若智慧人。一
<lb ed="X" n="0913b10"/><lb ed="R042" n="0039b10"/>心淸淨。靜觀本性。覺自<anchor xml:id="nkr_note_add_0913b1001" n="0913b1001"/><anchor xml:id="beg0913b1001" n="0913b1001"/>己<anchor xml:id="end0913b1001"/>斷絕法緣之菩薩。優游
<lb ed="X" n="0913b11"/><lb ed="R042" n="0039b11"/>自在矣。故觀自在者。能修般若之菩薩也。般若波
<lb ed="X" n="0913b12"/><lb ed="R042" n="0039b12"/>羅蜜多者。菩薩所修之法也。菩薩用般若。觀慧照
<lb ed="X" n="0913b13"/><lb ed="R042" n="0039b13"/>了。圓融無礙。故稱自在。此自行也。復閔在迷衆生。
<lb ed="X" n="0913b14"/><lb ed="R042" n="0039b14"/>令其修習此法。改惡遷善。離苦得樂。無不自在。此
<lb ed="X" n="0913b15"/><lb ed="R042" n="0039b15"/>化行也。菩薩者。梵語菩提薩埵。此言覺衆生有情。
<lb ed="X" n="0913b16"/><lb ed="R042" n="0039b16"/>但言菩薩者。從略也。行者。修行。深者。幽微淵邈。不
<lb ed="X" n="0913b17"/><lb ed="R042" n="0039b17"/>可測識也。深般若者。實相般若。菩薩諸行。無不波
<lb ed="X" n="0913b18"/><lb ed="R042" n="0039b18"/>羅蜜多。綜貫萬善。到徹底地位。非粗心淺智者所
<lb ed="X" n="0913b19"/><lb ed="R042" n="0040a01"/>觀。時。是見本性之時。卽古德所云忘忽憶。夢忽醒
<lb ed="X" n="0913b20"/><lb ed="R042" n="0040a02"/>之時也。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0913b21"/><lb ed="R042" n="0040a03"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0913b2101">照見五蘊皆空。度一切苦厄。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0913b22"/><lb ed="R042" n="0040a04"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0913b2201">虗靈之極。自然纖毫不眩。照破種種愚癡。故曰照
<lb ed="X" n="0913b23"/><lb ed="R042" n="0040a05"/>見五蘊皆空。照者觀也。蘊者。積聚凝結之謂。五。卽
<lb ed="X" n="0913b24"/><lb ed="R042" n="0040a06"/>下文色受想行識也。五者蘊積不散。能蔽眞性。惟
<pb ed="X" xml:id="X26.0564.0913c" n="0913c"/>
<lb ed="X" n="0913c01"/><lb ed="R042" n="0040a07"/>菩薩能無時不照見。任五蘊之因應往來。無纖毫
<lb ed="X" n="0913c02"/><lb ed="R042" n="0040a08"/>得而侵擾。故曰皆空。諸苦依蘊而生。旣無五蘊。便
<lb ed="X" n="0913c03"/><lb ed="R042" n="0040a09"/>出生死輪迴。皆得解脫。故曰度一切苦厄。度者。解
<lb ed="X" n="0913c04"/><lb ed="R042" n="0040a10"/>脫也。一切者衆也。厄者。窒礙不通之謂。能度苦厄。
<lb ed="X" n="0913c05"/><lb ed="R042" n="0040a11"/>則行深之妙用矣。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0913c06"/><lb ed="R042" n="0040a12"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0913c0601">舍利子。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0913c07"/><lb ed="R042" n="0040a13"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0913c0701">舍利。是佛之弟子。智慧第一。佛呼其名而吿之。舍
<lb ed="X" n="0913c08"/><lb ed="R042" n="0040a14"/>如屋舍。比四大五蘊色身。利子者。舍中之本來。主
<lb ed="X" n="0913c09"/><lb ed="R042" n="0040a15"/>張形骸者是也。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0913c10"/><lb ed="R042" n="0040a16"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0913c1001">色不異空。空不異色。色卽是空。空卽是色。受想行識。
<lb ed="X" n="0913c11"/><lb ed="R042" n="0040a17"/>亦復如是。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0913c12"/><lb ed="R042" n="0040a18"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0913c1201">此發明五蘊本空。所以詳行深之義。以應觀字意
<lb ed="X" n="0913c13"/><lb ed="R042" n="0040b01"/>也。凡有形者謂之色。卽六根之色。六根中人易著
<lb ed="X" n="0913c14"/><lb ed="R042" n="0040b02"/>相者。色爲甚。故摘一色字反覆言之。無形者謂之
<lb ed="X" n="0913c15"/><lb ed="R042" n="0040b03"/>空。勿謂我說空。便向色外覔空。其實色不異空也。
<lb ed="X" n="0913c16"/><lb ed="R042" n="0040b04"/>此句撥轉凡夫倒見。言心不可著色也。空不異色
<lb ed="X" n="0913c17"/><lb ed="R042" n="0040b05"/>句。喚醒二乘人偏見。又不可著空也。然不異之者
<lb ed="X" n="0913c18"/><lb ed="R042" n="0040b06"/>難會。色空之見猶存。隨釋之曰色不異空者。色卽
<lb ed="X" n="0913c19"/><lb ed="R042" n="0040b07"/>是空也。空不異色者。空卽是色也。知色空之不異。
<lb ed="X" n="0913c20"/><lb ed="R042" n="0040b08"/>而不著色。又不著空。一蘊旣然。受想行識。亦如色
<lb ed="X" n="0913c21"/><lb ed="R042" n="0040b09"/>空之不著也。心所領納曰受。思惟曰想。造作曰行。
<lb ed="X" n="0913c22"/><lb ed="R042" n="0040b10"/>分別曰識。此一經之要。般若之心也。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0913c23"/><lb ed="R042" n="0040b11"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0913c2301">舍利子。是諸法空相。不生不滅。不垢不淨。不增不減。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0913c24"/><lb ed="R042" n="0040b12"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0913c2401">此菩薩復吿舍利子也。是諸法者。指前五蘊而言。
<pb ed="X" xml:id="X26.0564.0914a" n="0914a"/>
<lb ed="X" n="0914a01"/><lb ed="R042" n="0040b13"/>推明眞空本來無蘊也。空本非相。今因論諸法。亦
<lb ed="X" n="0914a02"/><lb ed="R042" n="0040b14"/>可借諸法之空以明相。故曰空生。乃無相之相也。
<lb ed="X" n="0914a03"/><lb ed="R042" n="0040b15"/>如此。則非斷滅之空。而爲眞空實相耳。是眞空實
<lb ed="X" n="0914a04"/><lb ed="R042" n="0040b16"/>相中。妙覺常通。如如不動。有何生滅。一塵不染。求
<lb ed="X" n="0914a05"/><lb ed="R042" n="0040b17"/>其淨相。尙不可得。而況於汚。是無垢淨。聖無所加。
<lb ed="X" n="0914a06"/><lb ed="R042" n="0040b18"/>愚無所損。有何增減。眞空實相之體。原如是耳。若
<lb ed="X" n="0914a07"/><lb ed="R042" n="0041a01"/>從色外覓空。將不生卽滅。不滅卽生。不垢卽淨。不
<lb ed="X" n="0914a08"/><lb ed="R042" n="0041a02"/>淨卽垢。不增卽減。不減卽增矣。豈所語於眞空實
<lb ed="X" n="0914a09"/><lb ed="R042" n="0041a03"/>相乎。可見能空。則衆生卽是菩薩。不能空。則菩薩
<lb ed="X" n="0914a10"/><lb ed="R042" n="0041a04"/>卽是衆生也。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0914a11"/><lb ed="R042" n="0041a05"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0914a1101">是故空中無色。無受想行識。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0914a12"/><lb ed="R042" n="0041a06"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0914a1201">此至無得。見自初地至大乘。皆當了此蘊空法。以
<lb ed="X" n="0914a13"/><lb ed="R042" n="0041a07"/>復眞體。葢詳申眞空本來無蘊。以應自在意也。無
<lb ed="X" n="0914a14"/><lb ed="R042" n="0041a08"/>卽空也。是故空中四字。貫至亦無得句。纔說色外
<lb ed="X" n="0914a15"/><lb ed="R042" n="0041a09"/>無空。世人又向空中覓色。不知空中無色。必掃盡
<lb ed="X" n="0914a16"/><lb ed="R042" n="0041a10"/>一切。方顯眞空實相。般若神通。是故空中無色。無
<lb ed="X" n="0914a17"/><lb ed="R042" n="0041a11"/>受想行識。五蘊空矣。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0914a18"/><lb ed="R042" n="0041a12"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0914a1801">無眼耳鼻舌身意。無色聲香味觸法。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0914a19"/><lb ed="R042" n="0041a13"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0914a1901">凝而爲六根。則有眼耳等。浮而爲六塵。則有色聲
<lb ed="X" n="0914a20"/><lb ed="R042" n="0041a14"/>等。而究之眼與色合。耳與聲合。鼻與香合。舌與味
<lb ed="X" n="0914a21"/><lb ed="R042" n="0041a15"/>合。身與觸合。意與法合。觸卽感觸。法卽籌畫心也。
<lb ed="X" n="0914a22"/><lb ed="R042" n="0041a16"/>無眼耳等。六根空矣。無色聲等。六塵空矣。此空十
<lb ed="X" n="0914a23"/><lb ed="R042" n="0041a17"/>二入也。入者。六塵六識互涉入也。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0914a24"/><lb ed="R042" n="0041a18"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0914a2401">無眼界。乃至無意識界。</p></cb:div>
<pb ed="X" xml:id="X26.0564.0914b" n="0914b"/>
<lb ed="X" n="0914b01"/><lb ed="R042" n="0041b01"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0914b0101">界。境界也。見到處爲眼界。分別是非處爲意識界。
<lb ed="X" n="0914b02"/><lb ed="R042" n="0041b02"/>無界者。不生於心之謂也。旣無十二入。卽無十八
<lb ed="X" n="0914b03"/><lb ed="R042" n="0041b03"/>界。則十八界空矣。十八界者。六根六塵六識也。乃
<lb ed="X" n="0914b04"/><lb ed="R042" n="0041b04"/>至者謂從此而登天堂往極樂。其所造不可量也。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0914b05"/><lb ed="R042" n="0041b05"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0914b0501">無無明。亦無無明盡。乃至無老死。亦無老死盡。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0914b06"/><lb ed="R042" n="0041b06"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0914b0601">性體湛然。但因一念妄動。迷於本性。故爾癡愚。無
<lb ed="X" n="0914b07"/><lb ed="R042" n="0041b07"/>所明了。入乘菩薩。由是進緣覺乘。不貪念嗔癡而
<lb ed="X" n="0914b08"/><lb ed="R042" n="0041b08"/>無無明。且幷無無明之念而盡無之。乃至無生死
<lb ed="X" n="0914b09"/><lb ed="R042" n="0041b09"/>苦惱。眞性萬劫不磨而無老死。且幷無老死之念
<lb ed="X" n="0914b10"/><lb ed="R042" n="0041b10"/>而盡無之。則十二因緣空矣。乃至者。擧始末而略
<lb ed="X" n="0914b11"/><lb ed="R042" n="0041b11"/>其中。本性雖空。而其間之層次非一也。十二因緣
<lb ed="X" n="0914b12"/><lb ed="R042" n="0041b12"/>與五蘊一義。但略則爲五。詳則十二。該三世因果。
<lb ed="X" n="0914b13"/><lb ed="R042" n="0041b13"/>展轉因依。如輪旋轉。無有休息也。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0914b14"/><lb ed="R042" n="0041b14"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0914b1401">無苦集滅道。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0914b15"/><lb ed="R042" n="0041b15"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0914b1501">旣超生死。幷形體亦忘。有甚苦集滅道。苦。謂生老
<lb ed="X" n="0914b16"/><lb ed="R042" n="0041b16"/>病死諸苦果。集。謂貪嗔癡集聚惑業諸苦因。二者
<lb ed="X" n="0914b17"/><lb ed="R042" n="0041b17"/>世間法也。滅。謂滅盡貪欲生死諸苦。卽涅槃樂果。
<lb ed="X" n="0914b18"/><lb ed="R042" n="0041b18"/>道。謂戒定慧。及三十七道品是樂因。二者出世間
<lb ed="X" n="0914b19"/><lb ed="R042" n="0042a01"/>法也。由是進聲聞乘。而無知苦斷集。慕滅修道。空
<lb ed="X" n="0914b20"/><lb ed="R042" n="0042a02"/>一切煩惱而得大自在也。則四諦空矣。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0914b21"/><lb ed="R042" n="0042a03"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0914b2101">無智亦無得。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0914b22"/><lb ed="R042" n="0042a04"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0914b2201">由是入菩薩乘。旣無五蘊及四諦諸法。可謂智矣。
<lb ed="X" n="0914b23"/><lb ed="R042" n="0042a05"/>而空則忘諸所有。不自覺其爲智。是無智也。到此
<lb ed="X" n="0914b24"/><lb ed="R042" n="0042a06"/>境界。行道而有得矣。而空則仍是初體。未嘗益所
<pb ed="X" xml:id="X26.0564.0914c" n="0914c"/>
<lb ed="X" n="0914c01"/><lb ed="R042" n="0042a07"/>本無。則又何所見爲得耶。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0914c02"/><lb ed="R042" n="0042a08"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0914c0201">以無所得故。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0914c03"/><lb ed="R042" n="0042a09"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0914c0301">眞空無相。人法雙忘。諦空俱遣。欲求其故。亦莫知
<lb ed="X" n="0914c04"/><lb ed="R042" n="0042a10"/>其所以然。何也。自性本無物。以無所得故也。此結
<lb ed="X" n="0914c05"/><lb ed="R042" n="0042a11"/>前眞空無相。又起後菩薩諸佛得果之文也。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0914c06"/><lb ed="R042" n="0042a12"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0914c0601">菩提薩埵。依般若波羅蜜多故。心無罣礙。無罣礙故。
<lb ed="X" n="0914c07"/><lb ed="R042" n="0042a13"/>無有恐怖。遠離顚倒夢想。究竟涅槃。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0914c08"/><lb ed="R042" n="0042a14"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0914c0801">此與下段。詳申度一切苦厄。以智慧觀空。到彼岸
<lb ed="X" n="0914c09"/><lb ed="R042" n="0042a15"/>也。菩薩之行。不惟空有。亦且空無。不惟空妄。究且
<lb ed="X" n="0914c10"/><lb ed="R042" n="0042a16"/>空眞。是眞行之深。而爲菩提薩埵矣。菩提者。覺也。
<lb ed="X" n="0914c11"/><lb ed="R042" n="0042a17"/>薩埵者。有情也。衆生皆有情。惟菩薩在有情中覺
<lb ed="X" n="0914c12"/><lb ed="R042" n="0042a18"/>悟者。故云覺有情也。薩埵是能依之人。般若波羅
<lb ed="X" n="0914c13"/><lb ed="R042" n="0042b01"/>蜜多。是所依之法。菩薩依此般若法門修學。功成
<lb ed="X" n="0914c14"/><lb ed="R042" n="0042b02"/>理足。覺性波羅而圓通。蜜多而曠達。眞空湛寂。萬
<lb ed="X" n="0914c15"/><lb ed="R042" n="0042b03"/>境自如。以下推極言之也。思惟不斷謂之罣。著境
<lb ed="X" n="0914c16"/><lb ed="R042" n="0042b04"/>不回謂之礙。菩薩內外淸淨。諸緣洒脫。心無業縛。
<lb ed="X" n="0914c17"/><lb ed="R042" n="0042b05"/>更何罣礙之有。凡人憂恐驚怖。皆緣有所執著。罣
<lb ed="X" n="0914c18"/><lb ed="R042" n="0042b06"/>礙旣去。則生死平等。惡緣屛息。復何有恐懼而怖
<lb ed="X" n="0914c19"/><lb ed="R042" n="0042b07"/>畏乎。夢因想生。想因念起。菩薩忘情絕愛。永遠斷
<lb ed="X" n="0914c20"/><lb ed="R042" n="0042b08"/>絕迷悟之顚倒。妄憶之夢想。而惡因盡矣。窮盡寂
<lb ed="X" n="0914c21"/><lb ed="R042" n="0042b09"/>靜。常樂不生不滅之佛果。豈不爲大自在乎。所謂
<lb ed="X" n="0914c22"/><lb ed="R042" n="0042b10"/>度一切苦厄者如此。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0914c23"/><lb ed="R042" n="0042b11"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0914c2301">三世諸佛。依般若波羅蜜多故。得阿耨多羅三藐三
<lb ed="X" n="0914c24"/><lb ed="R042" n="0042b12"/>菩提。</p></cb:div>
<pb ed="X" xml:id="X26.0564.0915a" n="0915a"/>
<lb ed="X" n="0915a01"/><lb ed="R042" n="0042b13"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0915a0101">此波羅蜜多之法。非惟菩薩如是修證。而一切諸
<lb ed="X" n="0915a02"/><lb ed="R042" n="0042b14"/>佛亦皆共由。上文究竟涅槃。卽是佛乘。佛性不二。
<lb ed="X" n="0915a03"/><lb ed="R042" n="0042b15"/>故過去現在未來三世諸佛。無不依此般若法而
<lb ed="X" n="0915a04"/><lb ed="R042" n="0042b16"/>修妙行。洞見自性淸淨。證入眞空。得成無上正等
<lb ed="X" n="0915a05"/><lb ed="R042" n="0042b17"/>正覺也。菩薩擧涅槃。諸佛擧菩提。互文見意耳。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0915a06"/><lb ed="R042" n="0042b18"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0915a0601">故知般若波羅蜜多。是大神呪。是大明呪。是無上呪。
<lb ed="X" n="0915a07"/><lb ed="R042" n="0043a01"/>是無等等呪。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0915a08"/><lb ed="R042" n="0043a02"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0915a0801">呪眞言也。又祝願也。所求皆遂其願也。佛因衆生
<lb ed="X" n="0915a09"/><lb ed="R042" n="0043a03"/>習氣深重。不能頓除。故假呪力。令得解脫也。夫菩
<lb ed="X" n="0915a10"/><lb ed="R042" n="0043a04"/>薩之證涅槃。諸佛之成正覺。皆不外般若而修。故
<lb ed="X" n="0915a11"/><lb ed="R042" n="0043a05"/>知此般若波羅蜜多法門。能破魔障。是爲大神呪。
<lb ed="X" n="0915a12"/><lb ed="R042" n="0043a06"/>謂變化莫測之眞言也。指前空五蘊言。能滅癡暗。
<lb ed="X" n="0915a13"/><lb ed="R042" n="0043a07"/>是爲大明呪。謂照了諸妄之眞言也。指上無無明
<lb ed="X" n="0915a14"/><lb ed="R042" n="0043a08"/>等言。大者。非小神小明者所可比也。能顯至理。最
<lb ed="X" n="0915a15"/><lb ed="R042" n="0043a09"/>上一乘。無可復加。是名無上呪。極妙覺果。獨絕無
<lb ed="X" n="0915a16"/><lb ed="R042" n="0043a10"/>倫。是名無等等呪。指上正等正覺言。言大極矣。重
<lb ed="X" n="0915a17"/><lb ed="R042" n="0043a11"/>言無上等等。深著般若溥博無際也。此惟眞空足
<lb ed="X" n="0915a18"/><lb ed="R042" n="0043a12"/>以當之。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0915a19"/><lb ed="R042" n="0043a13"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0915a1901">能除一切苦。眞實不虗。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0915a20"/><lb ed="R042" n="0043a14"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0915a2001">此結般若功用廣大。依此修行。則永覺不迷。能斷
<lb ed="X" n="0915a21"/><lb ed="R042" n="0043a15"/>除一切煩惱生死。及顚倒夢想等。此眞實不虗之
<lb ed="X" n="0915a22"/><lb ed="R042" n="0043a16"/>語。衆生當奉而行之也。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0915a23"/><lb ed="R042" n="0043a17"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0915a2301">故說般若波羅蜜多呪。卽說呪曰。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0915a24"/><lb ed="R042" n="0043a18"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0915a2401">故佛菩薩說此般若波羅蜜多。乃是佛之密語。非
<pb ed="X" xml:id="X26.0564.0915b" n="0915b"/>
<lb ed="X" n="0915b01"/><lb ed="R042" n="0043b01"/>下凡所知。呪願其類我。佛菩薩說呪。願諸衆生。皆
<lb ed="X" n="0915b02"/><lb ed="R042" n="0043b02"/>如我得成正覺。呪卽後四句偈也。能誦此呪。則所
<lb ed="X" n="0915b03"/><lb ed="R042" n="0043b03"/>願無不成就也。試以眞言言之。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0915b04"/><lb ed="R042" n="0043b04"/><cb:div type="orig"><p cb:type="dharani" xml:id="pX26p0915b0401">揭諦揭諦。波羅揭諦。波羅僧揭諦。菩提薩婆訶</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0915b05"/><lb ed="R042" n="0043b05"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0915b0501">呪語。總收前文也。揭者昭示。諦者蘊義。波羅。彼岸
<lb ed="X" n="0915b06"/><lb ed="R042" n="0043b06"/>也。僧者身心淸淨之義。菩提者。佛果。薩婆訶。卽摩
<lb ed="X" n="0915b07"/><lb ed="R042" n="0043b07"/>訶莫大之稱也。謂全經之旨。無非昭揭菩薩之諦
<lb ed="X" n="0915b08"/><lb ed="R042" n="0043b08"/>義也。昭揭菩薩之諦義也。所以揭諦者何哉。葢爲
<lb ed="X" n="0915b09"/><lb ed="R042" n="0043b09"/>彼岸而昭示佛諦也。然此亦非名相可滯。爲到彼
<lb ed="X" n="0915b10"/><lb ed="R042" n="0043b10"/>岸極淸淨之地而揭其諦也。由此而證佛果。得菩
<lb ed="X" n="0915b11"/><lb ed="R042" n="0043b11"/>提。則菩薩莫大之境界。又何可限量耶。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0915b12"/><lb ed="R042" n="0043b12"/>
<lb ed="X" n="0915b13"/><lb ed="R042" n="0043b13"/><cb:juan fun="close" n="1"><cb:jhead>般若波羅蜜多心經註疏<note place="inline">終</note></cb:jhead></cb:juan></cb:div>
</body>
<back>
<cb:div type="apparatus">
<head>校注</head>
<p>
<app from="#beg0912c1501" to="#end0912c1501"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0912c1601" to="#end0912c1601"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0913b1001" to="#end0913b1001"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3">己</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
</p>
</cb:div>
<cb:div type="add-notes">
<head>新增校注</head>
<p>
<note n="0912c1501" resp="#resp2" type="add" target="#nkr_note_add_0912c1501">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0912c1601" resp="#resp2" type="add" target="#nkr_note_add_0912c1601">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0913b1001" resp="#resp2" type="add" target="#nkr_note_add_0913b1001">己【CB】，巳【卍續】</note>
</p>
</cb:div>
</back></text></TEI>