<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>
<?xml-stylesheet type="text/xsl" href="/static/taisho.xsl"?>
<TEI xmlns:cb="http://www.cbeta.org/ns/1.0" xml:lang="lzh-Hant-HK" xml:id="X26n0566">
<teiHeader>
	<fileDesc>
		<titleStmt>
			<title>Manji Shinsan Dainihon Zokuzōkyō, Electronic version, No. 566 般若心經彙纂</title>
			<title xml:lang="zh-Hant">卍新纂大日本續藏經數位版, No. 566 般若心經彙纂</title>
			<author>淸 孫念劬纂</author>
			<respStmt>
				<resp>Electronic Version by</resp>
				<name>CBETA</name>
			</respStmt>
		</titleStmt>
		<editionStmt>
			<edition>XML TEI P5</edition>
			<respStmt xml:id="resp1"><resp>corrections</resp><name>orig</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp2"><resp>corrections</resp><name>Xuzangjing</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp3"><resp>corrections</resp><name>CBETA</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp4"><resp>corrections</resp><name>CBETA.maha</name></respStmt>
		</editionStmt>
		<extent>1卷</extent>
		<publicationStmt>
			<idno type="CBETA">
				<idno type="canon">X</idno>.<idno type="vol">26</idno>.<idno type="no">566</idno>
			</idno>
			<distributor>
				<name>中華電子佛典協會 (CBETA)</name>
				<address>
					<addrLine><email>service@cbeta.org</email></addrLine>
				</address>
			</distributor>
			<availability>
				<p>Available for non-commercial use when distributed with this header intact.</p>
			</availability>
			<date>2022-10-12 23:43:51 +0800</date>
		</publicationStmt>
		<sourceDesc>
			<bibl>
				<title level="s">Manji Shinsan Dainihon Zokuzōkyō</title>
				<title level="s" xml:lang="zh-Hant">卍新纂大日本續藏經</title>
				<title level="m" xml:lang="zh-Hant">般若心經彙纂</title>
			</bibl>
		</sourceDesc>
	</fileDesc>
	<encodingDesc>
		<projectDesc>
			<p xml:lang="en" cb:type="ly">Input by CBETA, OCR by CBETA</p>
			<p xml:lang="zh-Hant" cb:type="ly">CBETA 人工輸入，CBETA 掃瞄辨識</p>
		</projectDesc>
		<editorialDecl>
			<punctuation resp="#resp1"><p>原書標點</p></punctuation>
		</editorialDecl>
		<tagsDecl>
			<namespace name="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
				<tagUsage gi="rdg">
					<listWit>
						<witness xml:id="wit.cbeta">【CB】</witness>
						<witness xml:id="wit.orig">【卍續】</witness>
					</listWit>
				</tagUsage>
			</namespace>
		</tagsDecl>
		<charDecl>
<char xml:id="CB00215">
				<charName>CBETA CHARACTER CB00215</charName>
				<mapping cb:dec="983255" type="PUA">U+F00D7</mapping>
			<mapping type="normal_unicode">U+7398</mapping><charProp><localName>composition</localName><value>[王*巳]</value></charProp></char>
<char xml:id="CB00746">
				<charName>CBETA CHARACTER CB00746</charName>
				<mapping cb:dec="983786" type="PUA">U+F02EA</mapping>
			<mapping type="normal_unicode">U+262D0</mapping><charProp><localName>normalized form</localName><value>罩</value></charProp><charProp><localName>composition</localName><value>[(ㄇ@人)/卓]</value></charProp></char>
<char xml:id="CB15081">
				<charName>CBETA CHARACTER CB15081</charName>
				<mapping cb:dec="998121" type="PUA">U+F3AE9</mapping>
			<mapping type="unicode">U+41FF</mapping><charProp><localName>normalized form</localName><value>策</value></charProp><charProp><localName>composition</localName><value>[竺-二+束]</value></charProp></char>
<char xml:id="CB18834">
				<charName>CBETA CHARACTER CB18834</charName>
				<mapping cb:dec="1001874" type="PUA">U+F4992</mapping>
			<charProp><localName>composition</localName><value>編⃝</value></charProp></char>
</charDecl>
	</encodingDesc>
	<profileDesc>
		<langUsage>
			<language ident="en">English</language>
			<language ident="zh-Hant">Chinese (Traditional)</language>
		</langUsage>
	</profileDesc>
	<revisionDesc>
		<change when="2013-05-20">
			<name>CW</name><name>Ray Chou 周邦信</name>P4 to P5 conversion by p4top5a.py, intended for publication
		</change>
		<change when="2006-08-01T10:23:10">
			Zhou Bang-Xin (ed.) Created initial TEI XML version with BASICX.BAT
		</change>
	</revisionDesc>
</teiHeader>
<text><body>
<milestone unit="juan" n="1"/>
<pb ed="X" xml:id="X26.0566.0916b" n="0916b"/>
<lb ed="X" n="0916b01"/>
<lb ed="X" n="0916b02"/>
<lb ed="X" n="0916b03"/>
<lb ed="X" n="0916b04"/>
<lb ed="X" n="0916b05"/>
<lb ed="X" n="0916b06"/>
<lb ed="X" n="0916b07"/>
<lb ed="X" n="0916b08"/>
<lb ed="X" n="0916b09"/>
<lb ed="X" n="0916b10"/>
<lb ed="X" n="0916b11"/>
<lb ed="X" n="0916b12"/>
<lb ed="X" n="0916b13"/>
<lb ed="X" n="0916b14"/>
<lb ed="X" n="0916b15"/>
<lb ed="X" n="0916b16"/>
<lb ed="X" n="0916b17"/><cb:docNumber>No. 566</cb:docNumber>
<lb ed="X" n="0916b18"/><lb ed="R042" n="0045a01"/><cb:juan fun="open" n="1"><cb:mulu type="卷" n="1"/><cb:jhead><anchor xml:id="nkr_note_orig_0916001" n="0916001"/>般若心經彙纂</cb:jhead></cb:juan>
<lb ed="X" n="0916b19"/>
<lb ed="X" n="0916b20"/><lb ed="R042" n="0045a02"/><cb:div type="xu"><cb:mulu type="序" level="1">序</cb:mulu><p xml:id="pX26p0916b2001">心經辭寡而道大。言微而旨深。實衆生長夜之明燈。
<lb ed="X" n="0916b21"/><lb ed="R042" n="0045a03"/>諸佛之慧命也。參之而得其旨。則宰制一身。統馭萬
<lb ed="X" n="0916b22"/><lb ed="R042" n="0045a04"/>變。自利利他。入世出世。無所不宜。究其關鍵。在照見
<lb ed="X" n="0916b23"/><lb ed="R042" n="0045a05"/>五蘊皆空一句。爲全經之扼要。大抵道之不明。心之
<lb ed="X" n="0916b24"/><lb ed="R042" n="0045a06"/>難治。總根於我相。如來知我相之毒害甚大。故卽一
<pb ed="X" xml:id="X26.0566.0916c" n="0916c"/>
<lb ed="X" n="0916c01"/><lb ed="R042" n="0045a07"/>性而開色心。卽色心而開五蘊。卽五蘊而開十二入。
<lb ed="X" n="0916c02"/><lb ed="R042" n="0045a08"/>十八界。且詳之爲十二因緣。究其指歸。不出色心二
<lb ed="X" n="0916c03"/><lb ed="R042" n="0045a09"/>法也。而心法之精。則以智得俱無爲究竟。奈凡夫無
<lb ed="X" n="0916c04"/><lb ed="R042" n="0045a10"/>識。輙云佛敎空虗不實。不知佛法乃眞實不虗。葢所
<lb ed="X" n="0916c05"/><lb ed="R042" n="0045a11"/>言正欲去愚迷之虗。立本性之實也。所言之空。乃相
<lb ed="X" n="0916c06"/><lb ed="R042" n="0045a12"/>空耳。所存者。本性也。性相不明。執諸幻相。遂愚及世
<lb ed="X" n="0916c07"/><lb ed="R042" n="0045a13"/>人。禍及今古。恣情縱識。飄淪苦海。出沒無常。改頭換
<lb ed="X" n="0916c08"/><lb ed="R042" n="0045a14"/>面。橫竪毛羽。寧有<anchor xml:id="nkr_note_add_0916c0801" n="0916c0801"/><anchor xml:id="beg0916c0801" n="0916c0801"/>已<anchor xml:id="end0916c0801"/>哉。所以我佛欲人去愚迷之虗。
<lb ed="X" n="0916c09"/><lb ed="R042" n="0045a15"/>立本性之實。說法指示。密譚實相。心光不發。則性海
<lb ed="X" n="0916c10"/><lb ed="R042" n="0045a16"/>弗澄。心非異功。經非異敎。以觀照爲宗。而歸於智得
<lb ed="X" n="0916c11"/><lb ed="R042" n="0045a17"/>俱忘。則眞實了義也。夫見地明而不修觀行。何異有
<lb ed="X" n="0916c12"/><lb ed="R042" n="0045a18"/>田不耕。觀行不修。必致心有罣礙。不得自在。無明熾
<lb ed="X" n="0916c13"/><lb ed="R042" n="0045b01"/>燃。情識固結。而本有之智光。埋沒盡矣。<note place="inline">念劬</note>早參敎
<lb ed="X" n="0916c14"/><lb ed="R042" n="0045b02"/>乘。幸未沈落坑塹。黑頭俄白。悲境奪歡。靜溯平生。宛
<lb ed="X" n="0916c15"/><lb ed="R042" n="0045b03"/>如一夢。纂錄此經。不覺涕淚橫集。雖來日苦少。猶欲
<lb ed="X" n="0916c16"/><lb ed="R042" n="0045b04"/>痛自鞭<g ref="#CB15081">䇿</g>。於末路而一拔長劫之情根焉。是編之纂。
<lb ed="X" n="0916c17"/><lb ed="R042" n="0045b05"/>廣搜博採。亦久歷歲時。理精說備。觀者玩索而熏習
<lb ed="X" n="0916c18"/><lb ed="R042" n="0045b06"/>之。不無小補。與金剛經並刻。募印五千零四十八卷。
<lb ed="X" n="0916c19"/><lb ed="R042" n="0045b07"/>用廣流傳。以不負我佛慈悲普度之意。三敎聖人。皆
<lb ed="X" n="0916c20"/><lb ed="R042" n="0045b08"/>未外心以言敎。無量衆生。皆可因敎以成功。讀者因
<lb ed="X" n="0916c21"/><lb ed="R042" n="0045b09"/>敎明心。轉諸識以成正智。空幻相而悟眞宗。卽心卽
<lb ed="X" n="0916c22"/><lb ed="R042" n="0045b10"/>佛。眞常無礙。妙覺圓明。尙何有苦厄之不度哉。</p>
<lb ed="X" n="0916c23"/><lb ed="R042" n="0045b11"/><p xml:id="pX26p0916c2301">乾隆五十九年歲次甲寅七月朔日述甫孫念劬謹
<lb ed="X" n="0916c24"/><lb ed="R042" n="0045b12"/>識。</p></cb:div>
<pb ed="X" xml:id="X26.0566.0917a" n="0917a"/>
<lb ed="X" n="0917a01"/><lb ed="R042" n="0045b13"/>
<lb ed="X" n="0917a02"/><lb ed="R042" n="0045b14"/><cb:div type="other"><cb:mulu type="其他" level="1">原起</cb:mulu><head>原起</head>
<lb ed="X" n="0917a03"/><lb ed="R042" n="0045b15"/><p xml:id="pX26p0917a0301">賢首以此經爲釋迦牟尼佛說。尋珠云。此觀自在菩
<lb ed="X" n="0917a04"/><lb ed="R042" n="0045b16"/>薩所說也。施護本云。世尊在<name role="" type="person">靈鷲山</name>中。入甚深光
<lb ed="X" n="0917a05"/><lb ed="R042" n="0045b17"/>明。宣說正法三摩提竟。舍利子白觀自在菩薩。言
<lb ed="X" n="0917a06"/><lb ed="R042" n="0045b18"/>若有人欲修學甚深般若法門者。當云何修學。而
<lb ed="X" n="0917a07"/><lb ed="R042" n="0046a01"/>觀自在菩薩遂說此經。此經乃世尊所說大部般
<lb ed="X" n="0917a08"/><lb ed="R042" n="0046a02"/>若之精要。故知菩薩之說。卽世尊之語也。觀自在
<lb ed="X" n="0917a09"/><lb ed="R042" n="0046a03"/>卽觀世音。昔<anchor xml:id="nkr_note_add_0917a0901" n="0917a0901"/><anchor xml:id="beg0917a0901" n="0917a0901"/>已<anchor xml:id="end0917a0901"/>成佛。號正法明。退居等覺。輔佛行
<lb ed="X" n="0917a10"/><lb ed="R042" n="0046a04"/>化。於深般若久<anchor xml:id="nkr_note_add_0917a1001" n="0917a1001"/><anchor xml:id="beg0917a1001" n="0917a1001"/>已<anchor xml:id="end0917a1001"/>修行。將說心要。經文先叙其自
<lb ed="X" n="0917a11"/><lb ed="R042" n="0046a05"/>行。以表說之不虗。</p>
<lb ed="X" n="0917a12"/><lb ed="R042" n="0046a06"/><p xml:id="pX26p0917a1201">心經至東土。凡經五譯。第一後秦鳩摩羅什譯。名摩
<lb ed="X" n="0917a13"/><lb ed="R042" n="0046a07"/>訶般若波羅蜜大明呪經。<note place="inline">字句與<name role="" type="person">玄奘</name>本多寡稍有不同</note>二唐玄
<lb ed="X" n="0917a14"/><lb ed="R042" n="0046a08"/>奘譯。名般若波羅蜜多心經。卽今所流通者。<note place="inline">共五十四
<lb ed="X" n="0917a15"/><lb ed="R042" n="0046a09"/>句二百六十八字。五譯獨此流傳</note>三唐利言譯。名與奘師同。四宋
<lb ed="X" n="0917a16"/><lb ed="R042" n="0046a10"/>法月譯。名普遍智藏般若波羅蜜經。五宋施護譯。
<lb ed="X" n="0917a17"/><lb ed="R042" n="0046a11"/>名佛說聖佛母般若波羅蜜多經。藏本惟秦與玄
<lb ed="X" n="0917a18"/><lb ed="R042" n="0046a12"/>奘二譯。餘譯不載<note place="inline">五譯惟奘譯流通者。一順古。以文義尤善。古來皆崇此本故。二
<lb ed="X" n="0917a19"/><lb ed="R042" n="0046a13"/>從用。奘師往回西域。惟憑此本。遣魔障故。神僧傳云。奘師西行。至<name role="" type="person">罽賓國</name>。道險不可過。遇一老僧。口授此
<lb ed="X" n="0917a20"/><lb ed="R042" n="0046a14"/>經。令奘誦之。遂得山川平易。道路開通。虎豹藏形。魔鬼潛跡。得至佛國取經而歸（慈恩傳與此少異）</note>。</p>
<lb ed="X" n="0917a21"/><lb ed="R042" n="0046a15"/><p xml:id="pX26p0917a2101">經有五義。一釋名。二辨體。三明宗。四論用。五判敎相。
<lb ed="X" n="0917a22"/><lb ed="R042" n="0046a16"/>夫法有名。名必詮體。顯體由宗。宗成有用。判以敎
<lb ed="X" n="0917a23"/><lb ed="R042" n="0046a17"/>相。則區以別矣。今題以法喩爲名。實相爲體。觀照
<lb ed="X" n="0917a24"/><lb ed="R042" n="0046a18"/>爲宗。度苦爲用。大乘爲敎相。五者皆經中之旨。般
<pb ed="X" xml:id="X26.0566.0917b" n="0917b"/>
<lb ed="X" n="0917b01"/><lb ed="R042" n="0046b01"/>若波羅蜜多是法。心字是喩。此經是般若中統要
<lb ed="X" n="0917b02"/><lb ed="R042" n="0046b02"/>之妙義。喩人心藏爲主要統極之本。實相。卽諸法
<lb ed="X" n="0917b03"/><lb ed="R042" n="0046b03"/>空相也。觀照。卽照見五蘊皆空也。度苦。卽度一切
<lb ed="X" n="0917b04"/><lb ed="R042" n="0046b04"/>苦厄也。大乘。卽菩薩所行深般若也。</p>
<lb ed="X" n="0917b05"/><lb ed="R042" n="0046b05"/><p xml:id="pX26p0917b0501">諸經題不出人喩法三。單人。則佛說阿彌陀經等。單
<lb ed="X" n="0917b06"/><lb ed="R042" n="0046b06"/>法。則大般若涅槃經等。單喩。則梵網經等。人法兼。
<lb ed="X" n="0917b07"/><lb ed="R042" n="0046b07"/>則文殊問般若經等。法喩兼。妙法蓮華經等。人喩
<lb ed="X" n="0917b08"/><lb ed="R042" n="0046b08"/>兼。則如來獅子吼經等。人法喩三。則大方廣佛華
<lb ed="X" n="0917b09"/><lb ed="R042" n="0046b09"/>嚴經等是也<note place="inline">見義句詮</note>。</p>
<lb ed="X" n="0917b10"/><lb ed="R042" n="0046b10"/><p xml:id="pX26p0917b1001">實相般若。是萬行指歸。諸佛正印。故以爲體。諸法空
<lb ed="X" n="0917b11"/><lb ed="R042" n="0046b11"/>相。卽實相也。照五蘊空。是觀照般若。非照則實相
<lb ed="X" n="0917b12"/><lb ed="R042" n="0046b12"/>不顯。故以爲宗。觀照是因。度苦是果。度苦是般若
<lb ed="X" n="0917b13"/><lb ed="R042" n="0046b13"/>之力用。故以爲用。</p>
<lb ed="X" n="0917b14"/><lb ed="R042" n="0046b14"/><p xml:id="pX26p0917b1401">四敎藏通別圓。此經捨藏。具通別圓三敎。而文意在
<lb ed="X" n="0917b15"/><lb ed="R042" n="0046b15"/>圓。不妨帶麤顯妙。故指蘊界處入等。皆卽實相。辨
<lb ed="X" n="0917b16"/><lb ed="R042" n="0046b16"/>敎是約法。大乘似約人說。葢此法乃菩薩所行。三
<lb ed="X" n="0917b17"/><lb ed="R042" n="0046b17"/>世佛所依。故云大乘耳。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0917b18"/><lb ed="R042" n="0046b18"/><cb:div type="other"><cb:mulu type="其他" level="1">讀法</cb:mulu><head>讀法</head>
<lb ed="X" n="0917b19"/><lb ed="R042" n="0047a01"/><p xml:id="pX26p0917b1901">觀者。內照。自在者。解脫無礙。觀是所修之因。自在是
<lb ed="X" n="0917b20"/><lb ed="R042" n="0047a02"/>所得之果。菩薩是所證之位。<note place="inline">首句通篇總冒</note>行深。申所得
<lb ed="X" n="0917b21"/><lb ed="R042" n="0047a03"/>內觀之因。照見。申所得自在之果。度苦。申所得菩
<lb ed="X" n="0917b22"/><lb ed="R042" n="0047a04"/>薩之位<note place="inline">三句通篇總綱</note>。</p>
<lb ed="X" n="0917b23"/><lb ed="R042" n="0047a05"/><p xml:id="pX26p0917b2301">賢首云。初略標綱要。自色不異空下。廣陳實義。於中
<lb ed="X" n="0917b24"/><lb ed="R042" n="0047a06"/>有五。一拂外疑。二顯法體。三明所離。四辨所得。五
<pb ed="X" xml:id="X26.0566.0917c" n="0917c"/>
<lb ed="X" n="0917c01"/><lb ed="R042" n="0047a07"/>結歎勝能。</p>
<lb ed="X" n="0917c02"/><lb ed="R042" n="0047a08"/><p xml:id="pX26p0917c0201">經說蘊空。先有箇照見。有箇行深般若。有箇觀自在。
<lb ed="X" n="0917c03"/><lb ed="R042" n="0047a09"/>此處正須契悟。葢佛者覺也。原非以空立敎。若徒
<lb ed="X" n="0917c04"/><lb ed="R042" n="0047a10"/>認空字作把柄。其病不細。楞伽經曰。空生大覺中。
<lb ed="X" n="0917c05"/><lb ed="R042" n="0047a11"/>如海一漚發。紫栢謂空只是對病之藥。病去卽藥
<lb ed="X" n="0917c06"/><lb ed="R042" n="0047a12"/>無所施。後人目釋氏爲空門。非佛菩薩心。此言不
<lb ed="X" n="0917c07"/><lb ed="R042" n="0047a13"/>可不知。</p>
<lb ed="X" n="0917c08"/><lb ed="R042" n="0047a14"/><p xml:id="pX26p0917c0801">經以智得兩忘爲究竟。卽空覺極圓。寂滅現前之旨。
<lb ed="X" n="0917c09"/><lb ed="R042" n="0047a15"/>楞嚴二十五圓通。獨進觀世音。從聞思修入三摩
<lb ed="X" n="0917c10"/><lb ed="R042" n="0047a16"/>地。爲行人標準。是此經的證。學者惟自識此心。則
<lb ed="X" n="0917c11"/><lb ed="R042" n="0047a17"/>敎乘皆爲我有。否則從文字牽轉。終無入頭處<note place="inline">經註
<lb ed="X" n="0917c12"/><lb ed="R042" n="0047a18"/>云。心卽本覺眞性。常住眞心也。一切攀緣內心。妄念分別。立知立見。是心生滅意識。非復本覺之心矣。昭
<lb ed="X" n="0917c13"/><lb ed="R042" n="0047b01"/>昭靈靈。六七八識聚影於內。謂之內心。見聞覺知。緣起塵境。發現於外。謂之外心。皆非本覺妙心。妙覺本
<lb ed="X" n="0917c14"/><lb ed="R042" n="0047b02"/>心也。本妙明心。不在內。不在外。不在中間。非有眞悟。不能契也。是以楞嚴七處徵心。都無是處</note>。</p>
<lb ed="X" n="0917c15"/><lb ed="R042" n="0047b03"/><p xml:id="pX26p0917c1501">六根是五蘊的根蒂。六塵合六根爲十二處。是五蘊
<lb ed="X" n="0917c16"/><lb ed="R042" n="0047b04"/>的處所。六識幷前十二處爲十八界。是五蘊的界
<lb ed="X" n="0917c17"/><lb ed="R042" n="0047b05"/>分。雖種種分別。各異其名。總不出色心二法。<note place="inline">眼耳鼻舌
<lb ed="X" n="0917c18"/><lb ed="R042" n="0047b06"/>身色聲香味觸。爲色法。意爲心法。法乃心色各半。葢以心中之意。分別五塵而生法相也</note>自空
<lb ed="X" n="0917c19"/><lb ed="R042" n="0047b07"/>中無色。至無智亦無得。明自初地至大乘。皆當了
<lb ed="X" n="0917c20"/><lb ed="R042" n="0047b08"/>此蘊空法以復眞體。</p>
<lb ed="X" n="0917c21"/><lb ed="R042" n="0047b09"/><p xml:id="pX26p0917c2101">質言論四諦。諦者。實也。謂三界內實苦。三界外實樂。
<lb ed="X" n="0917c22"/><lb ed="R042" n="0047b10"/>實有滅可證。實有道可修。未悟大乘如幻三昧之
<lb ed="X" n="0917c23"/><lb ed="R042" n="0047b11"/>理。故曰四諦。</p>
<lb ed="X" n="0917c24"/><lb ed="R042" n="0047b12"/><p xml:id="pX26p0917c2401">尋珠云。或問智得正是實證。何故言無。答云。正照空
<pb ed="X" xml:id="X26.0566.0918a" n="0918a"/>
<lb ed="X" n="0918a01"/><lb ed="R042" n="0047b13"/>時。照外無空。空外無照。如空。合空似水投水。若有
<lb ed="X" n="0918a02"/><lb ed="R042" n="0047b14"/>智得。路便生矣。故般若以無得爲宗。<note place="inline">智慧非有名相。著一智相。
<lb ed="X" n="0918a03"/><lb ed="R042" n="0047b15"/>卽屬妄相。存一智見。卽屬妄見。此經本爲上根人修最上乘者說。若初修之士。正須依此發心。求智求得。
<lb ed="X" n="0918a04"/><lb ed="R042" n="0047b16"/>未可以爲妄念而空之</note>。</p>
<lb ed="X" n="0918a05"/><lb ed="R042" n="0047b17"/><p xml:id="pX26p0918a0501">經言除苦而申之以眞實不虗。總爲世人聚焚於火
<lb ed="X" n="0918a06"/><lb ed="R042" n="0047b18"/>宅中。輾轉受苦。總無出期。佛在覺中。哀憫慘切。冀
<lb ed="X" n="0918a07"/><lb ed="R042" n="0048a01"/>人因言悟道。以脫離苦趣。又恐敎法雖行。不信者
<lb ed="X" n="0918a08"/><lb ed="R042" n="0048a02"/>仍多。故復愷切提撕。以眞實不虗示之也。人耽著
<lb ed="X" n="0918a09"/><lb ed="R042" n="0048a03"/>現前幻境。造種種業。其作樂處。皆是作苦處。迷眞
<lb ed="X" n="0918a10"/><lb ed="R042" n="0048a04"/>喪本。萬劫隨落。人禽關頭。力爭只這些子。佛轉法
<lb ed="X" n="0918a11"/><lb ed="R042" n="0048a05"/>輪。所以先說苦諦。人能知苦。畏苦不植苦因。卽不
<lb ed="X" n="0918a12"/><lb ed="R042" n="0048a06"/>受苦果矣。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0918a13"/><lb ed="R042" n="0048a07"/><cb:div type="other"><cb:mulu type="其他" level="1">凡例</cb:mulu><head>凡例</head>
<lb ed="X" n="0918a14"/><lb ed="R042" n="0048a08"/><p xml:id="pX26p0918a1401">此經分爲七節。乃照依古本。<note place="inline">賢首亦如此分</note>每節標四字以
<lb ed="X" n="0918a15"/><lb ed="R042" n="0048a09"/>揭其旨。<note place="inline">釋於上方</note>使讀者易於尋繹。與金剛經三十二
<lb ed="X" n="0918a16"/><lb ed="R042" n="0048a10"/>分同例。</p>
<lb ed="X" n="0918a17"/><lb ed="R042" n="0048a11"/><p xml:id="pX26p0918a1701">此經註解雖多。可宗者只有數種。唐國師賢首有略
<lb ed="X" n="0918a18"/><lb ed="R042" n="0048a12"/>疏。明<name role="" type="person">天界寺</name>僧宗泐<note place="inline">名如<anchor xml:id="nkr_note_add_0918a1801" n="0918a1801"/><anchor xml:id="beg0918a1801" n="0918a1801"/>玘<anchor xml:id="end0918a1801"/></note>有註解。金華宋濂有文
<lb ed="X" n="0918a19"/><lb ed="R042" n="0048a13"/>句。紫栢老人<note place="inline">名眞可字達觀</note>有論說。毛子晉刻略疏小鈔。
<lb ed="X" n="0918a20"/><lb ed="R042" n="0048a14"/><note place="inline">係明季人所纂</note>乃採集各家。以爲賢首略疏之註。<note place="inline">訓詁極備於理
<lb ed="X" n="0918a21"/><lb ed="R042" n="0048a15"/>事精蘊尙少發明</note>大圓居士張有譽有義句詮。<note place="inline">纂集各說最爲詳備
<lb ed="X" n="0918a22"/><lb ed="R042" n="0048a16"/>提綱揭旨於理事精蘊極有發明</note>近今<name role="" type="person">龍興寺</name>僧<note place="inline">雯瓗</note>有正解。其餘
<lb ed="X" n="0918a23"/><lb ed="R042" n="0048a17"/>所見。不足流傳。亦不列其名目。</p>
<lb ed="X" n="0918a24"/><lb ed="R042" n="0048a18"/><p xml:id="pX26p0918a2401">各經註解或詳或略。不出訓詁之體。闡發理蘊者罕
<pb ed="X" xml:id="X26.0566.0918b" n="0918b"/>
<lb ed="X" n="0918b01"/><lb ed="R042" n="0048b01"/>見。惟義句詮超出諸本。是編採各帙之精言。全以
<lb ed="X" n="0918b02"/><lb ed="R042" n="0048b02"/>發明理蘊爲主。而提綱揭旨。逐節詳疏。尤使觀者
<lb ed="X" n="0918b03"/><lb ed="R042" n="0048b03"/>易於得力。</p>
<lb ed="X" n="0918b04"/><lb ed="R042" n="0048b04"/><p xml:id="pX26p0918b0401">此編所集各註。俱各冠以書名姓氏。其<anchor xml:id="nkr_note_orig_0918j01" n="0918j01"/>低頭之總註。
<lb ed="X" n="0918b05"/><lb ed="R042" n="0048b05"/>所以不列姓氏者。乃義句詮所集。散見於各說之
<lb ed="X" n="0918b06"/><lb ed="R042" n="0048b06"/>中。或摘數行。或摘數句。以鄙意錯綜顚倒而貫串
<lb ed="X" n="0918b07"/><lb ed="R042" n="0048b07"/>之。說不一說。書非一書。故難冠以書名姓氏。非掠
<lb ed="X" n="0918b08"/><lb ed="R042" n="0048b08"/>美也。</p>
<lb ed="X" n="0918b09"/><lb ed="R042" n="0048b09"/><p xml:id="pX26p0918b0901">上方所釋。乃爲各節標其要旨。析微抉奧。精義攸存。
<lb ed="X" n="0918b10"/><lb ed="R042" n="0048b10"/>兼補註中之所不逮。</p>
<lb ed="X" n="0918b11"/><lb ed="R042" n="0048b11"/><p xml:id="pX26p0918b1101">註中所集各說。凡有論說冗長者。俱係節錄。觀者幸
<lb ed="X" n="0918b12"/><lb ed="R042" n="0048b12"/>弗以割截爲嫌。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0918b13"/><lb ed="R042" n="0048b13"/><cb:div type="other"><cb:mulu type="其他" level="1">全經大旨</cb:mulu><head>全經大旨</head>
<lb ed="X" n="0918b14"/><lb ed="R042" n="0048b14"/><p xml:id="pX26p0918b1401">此經世尊所說。乃大部般若之精要。故以心名。掃去
<lb ed="X" n="0918b15"/><lb ed="R042" n="0048b15"/>諸相。單說眞空。不及枝葉。獨標根本。此是文殊智門
<lb ed="X" n="0918b16"/><lb ed="R042" n="0048b16"/>首擧觀自在者何。正以諸佛說法。單爲衆生度苦。觀
<lb ed="X" n="0918b17"/><lb ed="R042" n="0048b17"/>世音是度苦厄的大菩薩。故特首擧之。以爲眞空妙
<lb ed="X" n="0918b18"/><lb ed="R042" n="0048b18"/>智的榜樣。度苦厄並不說他十四無畏。三十二應種
<lb ed="X" n="0918b19"/><lb ed="R042" n="0049a01"/>種神通。只說照見五蘊皆空一句。可見苦厄無量無
<lb ed="X" n="0918b20"/><lb ed="R042" n="0049a02"/>邊。究其根本。只爲不見蘊空耳。所以深般若只觀眞
<lb ed="X" n="0918b21"/><lb ed="R042" n="0049a03"/>空。又不在自心中觀。而敎舍利子從色上觀起。只爲
<lb ed="X" n="0918b22"/><lb ed="R042" n="0049a04"/>二乘人與初心菩薩觀門。多落在斷空一邊。或離色
<lb ed="X" n="0918b23"/><lb ed="R042" n="0049a05"/>觀空。或滅色名空。總喚作斷空。此空虗豁斷滅。無知
<lb ed="X" n="0918b24"/><lb ed="R042" n="0049a06"/>無用。不能現出萬法。如何度得衆生苦厄。所以敎人
<pb ed="X" xml:id="X26.0566.0918c" n="0918c"/>
<lb ed="X" n="0918c01"/><lb ed="R042" n="0049a07"/>從色上勘破。菩薩觀色。不是實色。是隨緣幻現而與
<lb ed="X" n="0918c02"/><lb ed="R042" n="0049a08"/>眞空無兩樣的。觀空不是斷空。遍在一切色中而與
<lb ed="X" n="0918c03"/><lb ed="R042" n="0049a09"/>幻色無兩樣的。體旣兩不相離。用亦兩不相礙。故曰
<lb ed="X" n="0918c04"/><lb ed="R042" n="0049a10"/>不異。然猶是二件。殊不知色以空爲體。空以色爲用。
<lb ed="X" n="0918c05"/><lb ed="R042" n="0049a11"/>不是兩件融合而成的。不是一件分析得開的。如鏡
<lb ed="X" n="0918c06"/><lb ed="R042" n="0049a12"/>現影。影卽是鏡。如波在水。水卽是波。這是不二法門。
<lb ed="X" n="0918c07"/><lb ed="R042" n="0049a13"/>照見到這裏。方得自在。觀照無餘蘊矣。因何又說諸
<lb ed="X" n="0918c08"/><lb ed="R042" n="0049a14"/>法空相四句。葢不異卽是。照境猶存。恐人認此空相。
<lb ed="X" n="0918c09"/><lb ed="R042" n="0049a15"/>是照功所顯。人力修成的。所以說此空相。卽是人人
<lb ed="X" n="0918c10"/><lb ed="R042" n="0049a16"/>具足的眞如自性。不生不滅。卽眞如中恒常不變義
<lb ed="X" n="0918c11"/><lb ed="R042" n="0049a17"/>也。不垢不淨。不增不減。卽眞如中淨法滿足。畢竟平
<lb ed="X" n="0918c12"/><lb ed="R042" n="0049a18"/>等義也。就諸法中表出空相。令人識實相般若。眞空
<lb ed="X" n="0918c13"/><lb ed="R042" n="0049b01"/>旣是眞如自性。所以一切俱離。下文緊接是故空中
<lb ed="X" n="0918c14"/><lb ed="R042" n="0049b02"/>無色。便出法界量外也。從五蘊空說起。直說到無智
<lb ed="X" n="0918c15"/><lb ed="R042" n="0049b03"/>無得一無所得田地。這無所得三字。是深般若的骨
<lb ed="X" n="0918c16"/><lb ed="R042" n="0049b04"/>子。實相不到這裏。不是非相的實相。觀照不到這裏。
<lb ed="X" n="0918c17"/><lb ed="R042" n="0049b05"/>不是絕照的眞照。所以特提出一句。以作上文眞空
<lb ed="X" n="0918c18"/><lb ed="R042" n="0049b06"/>的歸著。下文證果的根蒂。心無罣礙。根無所得來。無
<lb ed="X" n="0918c19"/><lb ed="R042" n="0049b07"/>恐怖夢想。根無罣礙來。無罣礙便是行成。所以又疊
<lb ed="X" n="0918c20"/><lb ed="R042" n="0049b08"/>一句無罣礙故。直下究竟涅槃。菩薩與佛。證涅槃。得
<lb ed="X" n="0918c21"/><lb ed="R042" n="0049b09"/>菩提。皆是依此無所得的般若波羅蜜。以爲因也。謂
<lb ed="X" n="0918c22"/><lb ed="R042" n="0049b10"/>之大神大明無上無等等不亦宜乎。不可思議。惟呪
<lb ed="X" n="0918c23"/><lb ed="R042" n="0049b11"/>爲然。般若豈不是呪。能除一切苦。眞實不虗。正言般
<lb ed="X" n="0918c24"/><lb ed="R042" n="0049b12"/>若功用廣大也。然只說得般若波羅蜜多經。未說般
<pb ed="X" xml:id="X26.0566.0919a" n="0919a"/>
<lb ed="X" n="0919a01"/><lb ed="R042" n="0049b13"/>若波羅蜜多呪。不能顯般若離言絕相之妙。故說經
<lb ed="X" n="0919a02"/><lb ed="R042" n="0049b14"/>以示其修。又必說呪以顯其妙。揭諦四語。可以文字
<lb ed="X" n="0919a03"/><lb ed="R042" n="0049b15"/>解說否。可以心思擬議否。若可說可議。不可以言呪。
<lb ed="X" n="0919a04"/><lb ed="R042" n="0049b16"/>卽不可以言般若。直到心思路絕。文字性離。方與是
<lb ed="X" n="0919a05"/><lb ed="R042" n="0049b17"/>無智無得諸法空相相應。此全經之大略也。欲求自
<lb ed="X" n="0919a06"/><lb ed="R042" n="0049b18"/>在。宜細參之。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0919a07"/><lb ed="R042" n="0050a01"/><cb:div type="other"><cb:mulu type="其他" level="1">註解</cb:mulu><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0919a0701"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0919j01" n="0919j01"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0919j01" n="0919j01"/>般若波羅蜜多心經</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0919a08"/><lb ed="R042" n="0050a02"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0919a0801">梵語般若。華言智慧。卽人之本心。超情離見。湛寂
<lb ed="X" n="0919a09"/><lb ed="R042" n="0050a03"/>圓明之稱。</p><p xml:id="pX26p0919a0905" cb:place="inline">尋珠云。不翻智慧者。卽五不翻中尊
<lb ed="X" n="0919a10"/><lb ed="R042" n="0050a04"/>重不翻。</p><p xml:id="pX26p0919a1004" cb:place="inline">大論云。般若不可稱。甚深極重。智慧輕
<lb ed="X" n="0919a11"/><lb ed="R042" n="0050a05"/>薄。不足以當之。慧乃別境五所之一也。般若無二
<lb ed="X" n="0919a12"/><lb ed="R042" n="0050a06"/>無分。無別無斷。體用淸淨。如如圓滿。一味眞常。故
<lb ed="X" n="0919a13"/><lb ed="R042" n="0050a07"/>云第一波羅蜜。若翻智慧。是雜染。非淸淨。是有二。
<lb ed="X" n="0919a14"/><lb ed="R042" n="0050a08"/>非如如。是可分。非圓滿。是有別。非眞一。是有斷。非
<lb ed="X" n="0919a15"/><lb ed="R042" n="0050a09"/>眞常矣。故仍般若。則無比無儔。獨尊獨貴之義始
<lb ed="X" n="0919a16"/><lb ed="R042" n="0050a10"/>具。</p><p xml:id="pX26p0919a1602" cb:place="inline">細分有三。一實相般若。萬法虗僞。全無有體。
<lb ed="X" n="0919a17"/><lb ed="R042" n="0050a11"/>惟此實體。不可破壞。無相之相。名爲實相。所謂本
<lb ed="X" n="0919a18"/><lb ed="R042" n="0050a12"/>來面目。卽五蘊根塵諦緣諸法之空相是。經云不
<lb ed="X" n="0919a19"/><lb ed="R042" n="0050a13"/>生不滅等。卽一切種智也。二觀照般若。離念而知。
<lb ed="X" n="0919a20"/><lb ed="R042" n="0050a14"/>離相之照。名爲觀照。乃聖凡等具。鑑物無礙之智。
<lb ed="X" n="0919a21"/><lb ed="R042" n="0050a15"/>經云行深照見等。卽一切智也。葢實相卽所照眞
<lb ed="X" n="0919a22"/><lb ed="R042" n="0050a16"/>理。觀照卽能照妙慧。實相是體。觀照是用。</p><p xml:id="pX26p0919a2217" cb:place="inline">三文字
<lb ed="X" n="0919a23"/><lb ed="R042" n="0050a17"/>般若。卽顯密文句。詮顯般若者是。</p><p xml:id="pX26p0919a2314" cb:place="inline">集解云。非文
<lb ed="X" n="0919a24"/><lb ed="R042" n="0050a18"/>字無以起觀照。非觀照無以鑒實相。非實相則菩
<pb ed="X" xml:id="X26.0566.0919b" n="0919b"/>
<lb ed="X" n="0919b01"/><lb ed="R042" n="0050b01"/>薩無所宗極也。極者何。證之謂也。</p><p xml:id="pX26p0919b0114" cb:place="inline">素華云。實相
<lb ed="X" n="0919b02"/><lb ed="R042" n="0050b02"/>常住爲體。體卽法身。觀照契理爲宗。宗卽般若。文
<lb ed="X" n="0919b03"/><lb ed="R042" n="0050b03"/>字斷疑爲用。用卽解脫。</p><p xml:id="pX26p0919b0310" cb:place="inline">尋珠曰。般若不外無明。
<lb ed="X" n="0919b04"/><lb ed="R042" n="0050b04"/>凡夫迷之。卽般若而名無明。菩薩悟之。卽無明而
<lb ed="X" n="0919b05"/><lb ed="R042" n="0050b05"/>成眞智。諸佛證之。卽無明而成果覺也。</p><p xml:id="pX26p0919b0516" cb:place="inline">○波羅蜜
<lb ed="X" n="0919b06"/><lb ed="R042" n="0050b06"/>多。此云到彼岸。乃究竟義。</p><p xml:id="pX26p0919b0611" cb:place="inline">集解云。彼岸卽是道
<lb ed="X" n="0919b07"/><lb ed="R042" n="0050b07"/>岸。對世人苦海言之也。有智慧者。照破煩惱不溺
<lb ed="X" n="0919b08"/><lb ed="R042" n="0050b08"/>情波。生死超然。妙契本有。所謂登彼岸。卽是憑此
<lb ed="X" n="0919b09"/><lb ed="R042" n="0050b09"/>般若之妙用。究竟諸法之實相也。</p><p xml:id="pX26p0919b0914" cb:place="inline">質言云。凡夫
<lb ed="X" n="0919b10"/><lb ed="R042" n="0050b10"/>著有。二乘著空。三賢權位七地前淺位。雖能自他
<lb ed="X" n="0919b11"/><lb ed="R042" n="0050b11"/>兩利。而幻化降心。猶存能所。不能消落二邊。悉爲
<lb ed="X" n="0919b12"/><lb ed="R042" n="0050b12"/>理智未圓。無明未盡。卽等覺雖到岸。猶未免滯於
<lb ed="X" n="0919b13"/><lb ed="R042" n="0050b13"/>彼岸。惟佛一位。空五住。盡二死。證菩提涅槃。<anchor xml:id="nkr_note_add_0919b1301" n="0919b1301"/><anchor xml:id="beg0919b1301" n="0919b1301"/>已<anchor xml:id="end0919b1301"/>到
<lb ed="X" n="0919b14"/><lb ed="R042" n="0050b14"/>彼岸而不滯彼岸。返運慈航。於生死海中。濟拔羣
<lb ed="X" n="0919b15"/><lb ed="R042" n="0050b15"/>生。名爲妙覺。</p><p xml:id="pX26p0919b1506" cb:place="inline">○質言云。此經義理精要。復能統攝
<lb ed="X" n="0919b16"/><lb ed="R042" n="0050b16"/>八部般若。並該五時敎義。如人身具五官百骸。惟
<lb ed="X" n="0919b17"/><lb ed="R042" n="0050b17"/>心能管轄無遺。故喩如心。又觀經文。前無證信發
<lb ed="X" n="0919b18"/><lb ed="R042" n="0050b18"/>起序文。後無信受奉行等語。亦是節其繁文。獨揭
<lb ed="X" n="0919b19"/><lb ed="R042" n="0051a01"/>精要。皆取喩如心之證。</p><p xml:id="pX26p0919b1910" cb:place="inline">蒙求參云。舊解心字。作
<lb ed="X" n="0919b20"/><lb ed="R042" n="0051a02"/>證明心地之經。凡經皆證明心地。豈獨此經。且經
<lb ed="X" n="0919b21"/><lb ed="R042" n="0051a03"/>中並無另明心字義理處。只以作喩爲確當。</p><p xml:id="pX26p0919b2118" cb:place="inline">鉢
<lb ed="X" n="0919b22"/><lb ed="R042" n="0051a04"/>柄云。心字若作喩說。則般若無處安立。心是諸佛
<lb ed="X" n="0919b23"/><lb ed="R042" n="0051a05"/>之性體。卽般若心。非肉團粗淺之謂。上該果海。具
<lb ed="X" n="0919b24"/><lb ed="R042" n="0051a06"/>不生不滅波羅蜜多之體。下徹因源。具三界二十
<pb ed="X" xml:id="X26.0566.0919c" n="0919c"/>
<lb ed="X" n="0919c01"/><lb ed="R042" n="0051a07"/>五有世間出世間之相用。</p><p xml:id="pX26p0919c0111" cb:place="inline">彚解云。心是般若之
<lb ed="X" n="0919c02"/><lb ed="R042" n="0051a08"/>體。般若是心之用。彼岸是般若心中所詣之實際
<lb ed="X" n="0919c03"/><lb ed="R042" n="0051a09"/>境。</p><p xml:id="pX26p0919c0302" cb:place="inline">○紫栢云。此經是大部之綱骨。如人心藏爲主
<lb ed="X" n="0919c04"/><lb ed="R042" n="0051a10"/>爲要。乃統極之本也。經訓常。又訓路。常則天魔外
<lb ed="X" n="0919c05"/><lb ed="R042" n="0051a11"/>道不能阻壞。路則凡聖皆所共由。</p><p xml:id="pX26p0919c0514" cb:place="inline">尋珠云。經具
<lb ed="X" n="0919c06"/><lb ed="R042" n="0051a12"/>貫攝常法四義。謂貫串所應說義。攝持所化羣機。
<lb ed="X" n="0919c07"/><lb ed="R042" n="0051a13"/>常則千聖不易。法則衆生共軌。又經者徑也。修行
<lb ed="X" n="0919c08"/><lb ed="R042" n="0051a14"/>直徑。古云不踐階梯。徑登佛地。</p><p xml:id="pX26p0919c0813" cb:place="inline">提綱。經無序分
<lb ed="X" n="0919c09"/><lb ed="R042" n="0051a15"/>及流通分。不列問答。起止皆是佛語。首四句爲一
<lb ed="X" n="0919c10"/><lb ed="R042" n="0051a16"/>經之綱。是世尊將明般若。特擧大士自行化他之
<lb ed="X" n="0919c11"/><lb ed="R042" n="0051a17"/>功行以爲標準也。色不異空四句。明空理卽觀照
<lb ed="X" n="0919c12"/><lb ed="R042" n="0051a18"/>般若。是諸法空相四句。顯空體卽實相般若。是故
<pb ed="X" xml:id="X26.0566.0920a" n="0920a"/>
<lb ed="X" n="0920a01"/><lb ed="R042" n="0051b01"/>空中至無智亦無得。是明空體之離諸相。正見般
<lb ed="X" n="0920a02"/><lb ed="R042" n="0051b02"/>若之深。以無所得下至三菩提。是擧佛菩薩之行。
<lb ed="X" n="0920a03"/><lb ed="R042" n="0051b03"/>以明般若之能度苦厄也。故知般若下。是極贊般
<lb ed="X" n="0920a04"/><lb ed="R042" n="0051b04"/>若功用妙密。而末乃說密呪以結之。</p><p xml:id="pX26p0920a0415" cb:place="inline">○正解云。此
<lb ed="X" n="0920a05"/><lb ed="R042" n="0051b05"/>經爲大藏之總鑰。衆生之指南。文僅二百六十字。
<lb ed="X" n="0920a06"/><lb ed="R042" n="0051b06"/>能攝如來一代時敎。葢三藏所詮。雖浩渺難窮。然
<lb ed="X" n="0920a07"/><lb ed="R042" n="0051b07"/>究其指歸。不越三觀法門。爲成佛度生之本。此經
<lb ed="X" n="0920a08"/><lb ed="R042" n="0051b08"/>色不異空句。是破凡夫有見。正明空觀義。空不異
<lb ed="X" n="0920a09"/><lb ed="R042" n="0051b09"/>色句。是破二乘偏空。兼凡外斷空。正明假觀義。色
<lb ed="X" n="0920a10"/><lb ed="R042" n="0051b10"/>卽是空空卽是色二句。是融權淺菩薩邊見。正明
<lb ed="X" n="0920a11"/><lb ed="R042" n="0051b11"/>中觀義。是故空中無色至乃至無意識界。攝盡世
<lb ed="X" n="0920a12"/><lb ed="R042" n="0051b12"/>間六趣衆生。一切染垢色心諸法無遺。無無明。至
<lb ed="X" n="0920a13"/><lb ed="R042" n="0051b13"/>無智亦無得。攝盡出世間三乘賢聖一切修斷法
<lb ed="X" n="0920a14"/><lb ed="R042" n="0051b14"/>門無遺。以無所得故至三藐三菩提是證二轉依
<lb ed="X" n="0920a15"/><lb ed="R042" n="0051b15"/>果。究竟成佛。辭廉義富。旨約理該。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0920a16"/><lb ed="R042" n="0051b16"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0920a1601"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0920j01" n="0920j01"/>觀自在菩薩。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0920a17"/><lb ed="R042" n="0051b17"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0920a1701">是示能觀之人。</p><p xml:id="pX26p0920a1707" cb:place="inline">○觀。卽下照見。自在。卽心無罣礙。</p>
<lb ed="X" n="0920a18"/><lb ed="R042" n="0051b18"/><p xml:id="pX26p0920a1801">疏云。謂於理事無閡之境。觀達自在。故立此名。
<lb ed="X" n="0920a19"/><lb ed="R042" n="0052a01"/>又觀機往救。自在無閡。故以爲名。前釋就智。後釋
<lb ed="X" n="0920a20"/><lb ed="R042" n="0052a02"/>就悲。</p><p xml:id="pX26p0920a2003" cb:place="inline">淺說云。自其聞聲赴感之用而言。稱觀世
<lb ed="X" n="0920a21"/><lb ed="R042" n="0052a03"/>音。自其不見一法之體而言。曰觀自在。</p><p xml:id="pX26p0920a2116" cb:place="inline">義詮云。
<lb ed="X" n="0920a22"/><lb ed="R042" n="0052a04"/>自在者。無畏義。又離苦得樂義。觀成而解脫也。一
<lb ed="X" n="0920a23"/><lb ed="R042" n="0052a05"/>則觀理自在。眞俗中三諦圓照。不縱不橫。此就自
<lb ed="X" n="0920a24"/><lb ed="R042" n="0052a06"/>行說。一則觀機自在。世出世十界等化。無前無後。
<pb ed="X" xml:id="X26.0566.0920b" n="0920b"/>
<lb ed="X" n="0920b01"/><lb ed="R042" n="0052a07"/>此就利他說。</p><p xml:id="pX26p0920b0106" cb:place="inline">疏云。菩。謂菩提。此謂之覺。薩者。薩
<lb ed="X" n="0920b02"/><lb ed="R042" n="0052a08"/>埵。此曰衆生。謂此人以智上求菩提。用悲下救衆
<lb ed="X" n="0920b03"/><lb ed="R042" n="0052a09"/>生也。</p><p xml:id="pX26p0920b0303" cb:place="inline">大論云。佛道成衆生。謂自行修諸佛道。化
<lb ed="X" n="0920b04"/><lb ed="R042" n="0052a10"/>他成就衆生也。</p><p xml:id="pX26p0920b0407" cb:place="inline">義詮云。菩薩二字。華言覺有情。
<lb ed="X" n="0920b05"/><lb ed="R042" n="0052a11"/>謂能以此自在觀智。自覺。而幷覺一切有情衆生
<lb ed="X" n="0920b06"/><lb ed="R042" n="0052a12"/>也。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0920b07"/><lb ed="R042" n="0052a13"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0920b0701"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0920j02" n="0920j02"/><note place="interlinear">初標觀行</note>行深般若波羅蜜多時。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0920b08"/><lb ed="R042" n="0052a14"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0920b0801">是標所修之法。</p><p xml:id="pX26p0920b0807" cb:place="inline">○行者。功行也。亦修行也。深者。窮
<lb ed="X" n="0920b09"/><lb ed="R042" n="0052a15"/>微極妙。徹骨徹髓處也。</p><p xml:id="pX26p0920b0910" cb:place="inline">疏云。般若妙行有二種。
<lb ed="X" n="0920b10"/><lb ed="R042" n="0052a16"/>一淺卽人空般若。二深卽法空般若。今簡淺異深。
<lb ed="X" n="0920b11"/><lb ed="R042" n="0052a17"/>故云行深般若。</p><p xml:id="pX26p0920b1107" cb:place="inline">宗泐云。觀自在者。能修般若之
<lb ed="X" n="0920b12"/><lb ed="R042" n="0052a18"/>菩薩也。菩薩用般若觀慧。照了自心淸淨圓融無
<lb ed="X" n="0920b13"/><lb ed="R042" n="0052b01"/>礙。此自行也。復念世間受苦衆生。令其修習此法。
<lb ed="X" n="0920b14"/><lb ed="R042" n="0052b02"/>改過遷善。離苦得樂。無不自在。此利他也。深般若
<lb ed="X" n="0920b15"/><lb ed="R042" n="0052b03"/>者。實相般若。非初心淺智者所觀也。</p><p xml:id="pX26p0920b1515" cb:place="inline">質言云。行
<lb ed="X" n="0920b16"/><lb ed="R042" n="0052b04"/>字。卽聞思修之修慧。般若。兼實相觀照。波羅蜜多。
<lb ed="X" n="0920b17"/><lb ed="R042" n="0052b05"/>卽是到彼岸。謂觀照般若。契合實相。乃全體究竟
<lb ed="X" n="0920b18"/><lb ed="R042" n="0052b06"/>之義所謂入三摩地也。當斯之時。方是甚深。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0920b19"/><lb ed="R042" n="0052b07"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0920b1901"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0920j03" n="0920j03"/><note place="interlinear">二標斷惑</note>照見五蘊皆空。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0920b20"/><lb ed="R042" n="0052b08"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0920b2001">是觀中智境。</p><p xml:id="pX26p0920b2006" cb:place="inline">○照者。般若之靈光。體也。見者。無相
<lb ed="X" n="0920b21"/><lb ed="R042" n="0052b09"/>之慧眼。用也。卽上文所云觀也。五蘊者。卽下文所
<lb ed="X" n="0920b22"/><lb ed="R042" n="0052b10"/>云色受想行識也。照見乃能觀之智。五蘊是所觀
<lb ed="X" n="0920b23"/><lb ed="R042" n="0052b11"/>之境。蘊。謂積聚。空。謂眞空。色。謂幻色。受。謂領納。想。
<lb ed="X" n="0920b24"/><lb ed="R042" n="0052b12"/>謂妄想。行。謂遷流造作。識。謂明了分別。</p><p xml:id="pX26p0920b2416" cb:place="inline">宗泐云。
<pb ed="X" xml:id="X26.0566.0920c" n="0920c"/>
<lb ed="X" n="0920c01"/><lb ed="R042" n="0052b13"/>識。卽心王。受想行。是心所也。色。獨是色。餘四皆心。</p>
<lb ed="X" n="0920c02"/><lb ed="R042" n="0052b14"/><p xml:id="pX26p0920c0201">義句詮云。凡人一身。不出色心二法。色蘊惟一。
<lb ed="X" n="0920c03"/><lb ed="R042" n="0052b15"/>心蘊有受想行識四種。以其能積聚有爲。葢覆眞
<lb ed="X" n="0920c04"/><lb ed="R042" n="0052b16"/>性。故名五蘊衆生受生死苦。俱從此五蘊法不得
<lb ed="X" n="0920c05"/><lb ed="R042" n="0052b17"/>解脫來。此菩薩行深般若。證知色受想行識。各無
<lb ed="X" n="0920c06"/><lb ed="R042" n="0052b18"/>自性。徹底是箇眞空也。下文無五蘊等。是言空中
<lb ed="X" n="0920c07"/><lb ed="R042" n="0053a01"/>無相。此皆空。是言五蘊無自性也。</p><p xml:id="pX26p0920c0714" cb:place="inline">質言云。空字
<lb ed="X" n="0920c08"/><lb ed="R042" n="0053a02"/>有二義。一者眞空義。顯五蘊惟一眞心故。如依金
<lb ed="X" n="0920c09"/><lb ed="R042" n="0053a03"/>造器。器器皆金也。二者空無義。顯五蘊畢竟非有
<lb ed="X" n="0920c10"/><lb ed="R042" n="0053a04"/>故。如器雖金造。金本非器也。然此處只渾標。重眞
<lb ed="X" n="0920c11"/><lb ed="R042" n="0053a05"/>空邊至後空中無色。空無之義始顯。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0920c12"/><lb ed="R042" n="0053a06"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0920c1201"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0920j04" n="0920j04"/><note place="interlinear">三標證眞</note>度一切苦厄。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0920c13"/><lb ed="R042" n="0053a07"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0920c1301">是觀成利益。</p><p xml:id="pX26p0920c1306" cb:place="inline">○度。謂度脫也。度字根空字來。逼迫
<lb ed="X" n="0920c14"/><lb ed="R042" n="0053a08"/>爲苦。被困爲厄。</p><p xml:id="pX26p0920c1407" cb:place="inline">疏云。謂證見眞空。苦惱斯盡。常
<lb ed="X" n="0920c15"/><lb ed="R042" n="0053a09"/>得遠離分段變易二種生死。證菩提涅槃。究竟樂
<lb ed="X" n="0920c16"/><lb ed="R042" n="0053a10"/>果。</p><p xml:id="pX26p0920c1602" cb:place="inline">宗泐云。苦厄者。三苦。八苦。世間諸苦也。菩薩
<lb ed="X" n="0920c17"/><lb ed="R042" n="0053a11"/>照五蘊空寂。離生死海。復憫在迷衆生。顚倒妄想。
<lb ed="X" n="0920c18"/><lb ed="R042" n="0053a12"/>受諸苦惱。故說此般若法門。令其修習。皆得解脫
<pb ed="X" xml:id="X26.0566.0921a" n="0921a"/>
<lb ed="X" n="0921a01"/><lb ed="R042" n="0053a13"/>也。</p><p xml:id="pX26p0921a0102" cb:place="inline">紫栢云。五蘊爲萬苦根株。千殃之本。衆生未
<lb ed="X" n="0921a02"/><lb ed="R042" n="0053a14"/>能空此。故縈纏苦厄。如蠶作繭。於百沸湯中。頭出
<lb ed="X" n="0921a03"/><lb ed="R042" n="0053a15"/>頭沒。絲無斷日。菩薩旣斷蘊絲。故得空色兩融。智
<lb ed="X" n="0921a04"/><lb ed="R042" n="0053a16"/>悲並運。若事若理。圓融洞徹。一無隔閡。故稱自在。</p>
<lb ed="X" n="0921a05"/><lb ed="R042" n="0053a17"/><p xml:id="pX26p0921a0501">義詮云。度苦句。顯觀成破障。卽到彼岸義。</p>
<lb ed="X" n="0921a06"/><lb ed="R042" n="0053a18"/><p xml:id="pX26p0921a0601"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0921j01" n="0921j01"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0921j01" n="0921j01"/>△此四句。爲一經之綱。佛要與舍利子說深般若。
<lb ed="X" n="0921a07"/><lb ed="R042" n="0053b01"/>敎之發大乘心。悲智俱修。而證無上菩提之果。特
<lb ed="X" n="0921a08"/><lb ed="R042" n="0053b02"/>擧箇能行之菩薩爲證據。欲其照樣而行也。這菩
<lb ed="X" n="0921a09"/><lb ed="R042" n="0053b03"/>薩所行之般若。不是二乘所證人空般若。乃徹骨
<lb ed="X" n="0921a10"/><lb ed="R042" n="0053b04"/>徹髓一切法空。空見亦空。之深般若。此深般若。他
<lb ed="X" n="0921a11"/><lb ed="R042" n="0053b05"/>人不能到。惟菩薩終日在裏面行履。直到究竟實
<lb ed="X" n="0921a12"/><lb ed="R042" n="0053b06"/>相田地。這箇時節。眞照現前。照見五蘊之法。本來
<lb ed="X" n="0921a13"/><lb ed="R042" n="0053b07"/>淸淨。常住一心。原是如來藏不生不滅之眞空。葢
<lb ed="X" n="0921a14"/><lb ed="R042" n="0053b08"/>凡夫無智。爲五蘊所縛。二乘智淺。爲斷空所縛。深
<lb ed="X" n="0921a15"/><lb ed="R042" n="0053b09"/>般若照見五蘊本來自空。卽五蘊離五蘊。不必屛
<lb ed="X" n="0921a16"/><lb ed="R042" n="0053b10"/>除五蘊而後見其空也。這五蘊就是苦。五蘊旣空
<lb ed="X" n="0921a17"/><lb ed="R042" n="0053b11"/>誰爲苦者。誰爲受者。故不動此岸而躋彼岸。方知
<lb ed="X" n="0921a18"/><lb ed="R042" n="0053b12"/>苦卽法身。障卽般若。厄卽解脫。豈非大自在境界
<lb ed="X" n="0921a19"/><lb ed="R042" n="0053b13"/>乎。葢般若旣到彼岸。則大悟大徹。妙理現前。隨一
<lb ed="X" n="0921a20"/><lb ed="R042" n="0053b14"/>切時。無非此深般若之運用。由是得身自在。心自
<lb ed="X" n="0921a21"/><lb ed="R042" n="0053b15"/>在。法自在。自利利他。世出世法。無往不是一大自
<lb ed="X" n="0921a22"/><lb ed="R042" n="0053b16"/>在道場。而一切苦厄。無不盡度矣。菩薩行深般若
<lb ed="X" n="0921a23"/><lb ed="R042" n="0053b17"/>之功用若此。學般若者。可不以之爲準的乎。</p><p xml:id="pX26p0921a2318" cb:place="inline">○尋
<lb ed="X" n="0921a24"/><lb ed="R042" n="0053b18"/>珠云。照見句。望上。則釋出般若。望下。則生起空中
<pb ed="X" xml:id="X26.0566.0921b" n="0921b"/>
<lb ed="X" n="0921b01"/><lb ed="R042" n="0054a01"/>無諸法及大明等文。度苦句。生起無恐怖。離顚倒。
<lb ed="X" n="0921b02"/><lb ed="R042" n="0054a02"/>及能除二句文。一經大旨。總此二句括盡。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0921b03"/><lb ed="R042" n="0054a03"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0921b0301"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0921j02" n="0921j02"/>舍利子。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0921b04"/><lb ed="R042" n="0054a04"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0921b0401">舊說云。舍利弗母。聰慧頴脫。其眼如鶖鳥。轉動明
<lb ed="X" n="0921b05"/><lb ed="R042" n="0054a05"/>徹。故母因鳥立名。子由母彰字。舍利是鳥名。此翻
<lb ed="X" n="0921b06"/><lb ed="R042" n="0054a06"/>爲鶖鷺。梵語弗。此云子。是彼之子。連母爲號也。</p>
<lb ed="X" n="0921b07"/><lb ed="R042" n="0054a07"/><p xml:id="pX26p0921b0701">義句詮云。舍利子於千二百聲聞中。智慧第一。惟
<lb ed="X" n="0921b08"/><lb ed="R042" n="0054a08"/>是菩薩大悲行智。智遂深廣。尊者雖智。猶缺悲心。
<lb ed="X" n="0921b09"/><lb ed="R042" n="0054a09"/>智因淺少。今欲發起二乘人入菩薩深智。佛故特
<lb ed="X" n="0921b10"/><lb ed="R042" n="0054a10"/>呼其名而吿之。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0921b11"/><lb ed="R042" n="0054a11"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0921b1101"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0921j03" n="0921j03"/>色不異空。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0921b12"/><lb ed="R042" n="0054a12"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0921b1201">此句是破凡夫有見。正明空觀義。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0921b13"/><lb ed="R042" n="0054a13"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0921b1301">空不異色。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0921b14"/><lb ed="R042" n="0054a14"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0921b1401">此句是破二乘偏空。兼凡外斷空。正明假觀義。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0921b15"/><lb ed="R042" n="0054a15"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0921b1501">色卽是空。空卽是色。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0921b16"/><lb ed="R042" n="0054a16"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0921b1601">此二句是融權淺菩薩邊見。正明中觀義。</p><p xml:id="pX26p0921b1617" cb:place="inline">○玄鏡
<lb ed="X" n="0921b17"/><lb ed="R042" n="0054a17"/>云。色是法相之首。五蘊之初故。諸經凡欲說空義。
<lb ed="X" n="0921b18"/><lb ed="R042" n="0054a18"/>皆先約色。如大般若從色以上。種智<anchor xml:id="nkr_note_add_0921b1801" n="0921b1801"/><anchor xml:id="beg0921b1801" n="0921b1801"/>已<anchor xml:id="end0921b1801"/>還。八十餘
<lb ed="X" n="0921b19"/><lb ed="R042" n="0054b01"/>科。皆將色例也。</p><p xml:id="pX26p0921b1907" cb:place="inline">宗泐云。色卽四大幻色。空乃般
<lb ed="X" n="0921b20"/><lb ed="R042" n="0054b02"/>若眞空。衆生由迷眞空而受幻色。如水之成氷也。
<lb ed="X" n="0921b21"/><lb ed="R042" n="0054b03"/>菩薩修般若觀慧。照了幻色。卽是眞空。其猶融氷
<lb ed="X" n="0921b22"/><lb ed="R042" n="0054b04"/>爲水也。然色之與空。其體無殊。如氷不異水。水不
<lb ed="X" n="0921b23"/><lb ed="R042" n="0054b05"/>異氷。復恐鈍根衆生不了。猶存色空二見。當知氷
<lb ed="X" n="0921b24"/><lb ed="R042" n="0054b06"/>卽是水。水卽是氷。若受。若想。若行。若識。莫不皆然。
<pb ed="X" xml:id="X26.0566.0921c" n="0921c"/>
<lb ed="X" n="0921c01"/><lb ed="R042" n="0054b07"/>此乃一經之要。般若之心也。</p><p xml:id="pX26p0921c0112" cb:place="inline">文句云。色不異空
<lb ed="X" n="0921c02"/><lb ed="R042" n="0054b08"/>者。明色乃幻化所爲。必不礙空。若礙於空。卽是實
<lb ed="X" n="0921c03"/><lb ed="R042" n="0054b09"/>色。非幻化矣。空不異色者。明空乃一眞顯露。必不
<lb ed="X" n="0921c04"/><lb ed="R042" n="0054b10"/>妨色。若礙於色。卽是斷空。非眞空矣。此言色空不
<lb ed="X" n="0921c05"/><lb ed="R042" n="0054b11"/>相礙也。</p><p xml:id="pX26p0921c0504" cb:place="inline">色卽是空者。明色非滅空也。空卽是色者。
<lb ed="X" n="0921c06"/><lb ed="R042" n="0054b12"/>明不可以空取於空也。此言色空無二也。眞空如
<lb ed="X" n="0921c07"/><lb ed="R042" n="0054b13"/>大圓鏡。應物現形。鏡中初無其物。故曰眞空。未嘗
<lb ed="X" n="0921c08"/><lb ed="R042" n="0054b14"/>不有。卽有辨空。幻色如泡影電雲。當其出現。何嘗
<lb ed="X" n="0921c09"/><lb ed="R042" n="0054b15"/>無像。一刹那頃。變滅歸空。故曰幻有未始不空。卽
<lb ed="X" n="0921c10"/><lb ed="R042" n="0054b16"/>空明有。受想行識等。具云受不異空。空不異受。受
<lb ed="X" n="0921c11"/><lb ed="R042" n="0054b17"/>卽是空。空卽是受。准此例解。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0921c12"/><lb ed="R042" n="0054b18"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0921c1201"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0921j04" n="0921j04"/>受想行識。亦復如是。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0921c13"/><lb ed="R042" n="0055a01"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0921c1301">先言色空。次言受想行識者。五蘊之法。生則先從
<lb ed="X" n="0921c14"/><lb ed="R042" n="0055a02"/>識起。滅則先從色除。經準滅門。明智起惑亡。色隱
<lb ed="X" n="0921c15"/><lb ed="R042" n="0055a03"/>空顯。故先以色明。受等例知。</p><p xml:id="pX26p0921c1512" cb:place="inline">正解云。此四蘊本
<lb ed="X" n="0921c16"/><lb ed="R042" n="0055a04"/>是一心。約有四種功能差別。故開而爲四。亦復如
<lb ed="X" n="0921c17"/><lb ed="R042" n="0055a05"/>是者。亦例上色蘊。復作如是觀也。</p><p xml:id="pX26p0921c1714" cb:place="inline">蒙求參曰。五
<lb ed="X" n="0921c18"/><lb ed="R042" n="0055a06"/>蘊只是色心二者。佛與愚心者開出五蘊。色以質
<pb ed="X" xml:id="X26.0566.0922a" n="0922a"/>
<lb ed="X" n="0922a01"/><lb ed="R042" n="0055a07"/>礙爲性。染汚爲義。是衆生堅固妄想所成。受以領
<lb ed="X" n="0922a02"/><lb ed="R042" n="0055a08"/>納爲性。苦藥平等爲義。是衆生虗明妄想所成。想
<lb ed="X" n="0922a03"/><lb ed="R042" n="0055a09"/>以思慮爲性。緣念三世爲義。是衆生融通妄想所
<lb ed="X" n="0922a04"/><lb ed="R042" n="0055a10"/>成。行以遷流爲性。次第改變爲義。是衆生幽隱妄
<lb ed="X" n="0922a05"/><lb ed="R042" n="0055a11"/>想所成。識以含藏執持爲性。了別境界爲義。是衆
<lb ed="X" n="0922a06"/><lb ed="R042" n="0055a12"/>生顚倒細微精想所成。</p><p xml:id="pX26p0922a0610" cb:place="inline">○色卽十一色法。不出依
<lb ed="X" n="0922a07"/><lb ed="R042" n="0055a13"/>正二報。一是五根四大。有形可見。名爲根身世界。
<lb ed="X" n="0922a08"/><lb ed="R042" n="0055a14"/>又名衆生有情世界。正報也。在阿賴耶識爲親相
<lb ed="X" n="0922a09"/><lb ed="R042" n="0055a15"/>分。一是外境。凡在十界內有形可見。有相可名者。
<lb ed="X" n="0922a10"/><lb ed="R042" n="0055a16"/>名爲器世界。依報也。在阿賴耶識爲疎相分。凡夫
<lb ed="X" n="0922a11"/><lb ed="R042" n="0055a17"/>爲五蘊所覆。執色爲眞色。著常見而迷空。是色與
<lb ed="X" n="0922a12"/><lb ed="R042" n="0055a18"/>空異。二乘離五蘊而觀空。著斷見而滅色。是空與
<lb ed="X" n="0922a13"/><lb ed="R042" n="0055b01"/>色異。菩薩去凡夫之我相。除二乘之偏空。知幻色
<lb ed="X" n="0922a14"/><lb ed="R042" n="0055b02"/>非色。眞空不空。而明其不異。舍空別無色。而色卽
<lb ed="X" n="0922a15"/><lb ed="R042" n="0055b03"/>空。舍色別無空。而空卽色。而明其卽是。</p>
<lb ed="X" n="0922a16"/><lb ed="R042" n="0055b04"/><p xml:id="pX26p0922a1601"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0922j01" n="0922j01"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0922j01" n="0922j01"/>△觀自在菩薩。照見五蘊皆空。這不是蘊自爲蘊。
<lb ed="X" n="0922a17"/><lb ed="R042" n="0055b05"/>空自爲空。兩件而有異的。乃一體而卽是的。色是
<lb ed="X" n="0922a18"/><lb ed="R042" n="0055b06"/>法相之首。五蘊之初。故欲釋空。先擧色。一則以色
<lb ed="X" n="0922a19"/><lb ed="R042" n="0055b07"/>是堅固妄想凝結而成。是衆生最易執著處。二則
<lb ed="X" n="0922a20"/><lb ed="R042" n="0055b08"/>與空體相敵對角立。是最難和會處。若於此勘破。
<lb ed="X" n="0922a21"/><lb ed="R042" n="0055b09"/>則其餘四蘊。瓦解氷消。所謂一根旣返源。六根成
<lb ed="X" n="0922a22"/><lb ed="R042" n="0055b10"/>解脫也。</p><p xml:id="pX26p0922a2204" cb:place="inline">○凡外二乘。看色空作兩樣。色是生。空是
<lb ed="X" n="0922a23"/><lb ed="R042" n="0055b11"/>滅。色是垢。空是淨。色是增。空是減。異見競生。於是
<lb ed="X" n="0922a24"/><lb ed="R042" n="0055b12"/>生出向背取舍。分出凡聖迷悟來。故說箇不異。以
<pb ed="X" xml:id="X26.0566.0922b" n="0922b"/>
<lb ed="X" n="0922b01"/><lb ed="R042" n="0055b13"/>破色空之異見。權淺菩薩雖<anchor xml:id="nkr_note_add_0922b0101" n="0922b0101"/><anchor xml:id="beg0922b0101" n="0922b0101"/>已<anchor xml:id="end0922b0101"/>知色空之不異矣。
<lb ed="X" n="0922b02"/><lb ed="R042" n="0055b14"/>猶未免看色空作兩件。色是事。空是理。色是相。空
<lb ed="X" n="0922b03"/><lb ed="R042" n="0055b15"/>是性。色是用。空是體。二見恒存。於是費幾許融通
<lb ed="X" n="0922b04"/><lb ed="R042" n="0055b16"/>攝入。用幾許會合銷歸。理體未得圓融。照用不得
<lb ed="X" n="0922b05"/><lb ed="R042" n="0055b17"/>泯絕。故說箇卽是。以破色空之二見。</p><p xml:id="pX26p0922b0515" cb:place="inline">○凡外小乘
<lb ed="X" n="0922b06"/><lb ed="R042" n="0055b18"/>認色爲實有。異於空之虗無。遂見色能障空。而空
<lb ed="X" n="0922b07"/><lb ed="R042" n="0056a01"/>爲色礙。菩薩見一切色是幻色。俱無自性。此無性
<lb ed="X" n="0922b08"/><lb ed="R042" n="0056a02"/>之色。卽是無我空理。初不見有絲毫可以點染得
<lb ed="X" n="0922b09"/><lb ed="R042" n="0056a03"/>空。亦不見有絲毫可以夾雜得空。色相與空相。初
<lb ed="X" n="0922b10"/><lb ed="R042" n="0056a04"/>無差別。是不異空的。此句是卽俗明眞之空觀。顯
<lb ed="X" n="0922b11"/><lb ed="R042" n="0056a05"/>眞諦也。二乘與初心菩薩。見空爲斷滅。異於色之
<lb ed="X" n="0922b12"/><lb ed="R042" n="0056a06"/>染汚。遂致滅色歸空。而色爲空礙。菩薩見自性空
<lb ed="X" n="0922b13"/><lb ed="R042" n="0056a07"/>爲眞空。周遍法界。此無我空理。徧在一切色中。不
<lb ed="X" n="0922b14"/><lb ed="R042" n="0056a08"/>見空外有箇染汚的色相。不見空中有可斷滅的
<lb ed="X" n="0922b15"/><lb ed="R042" n="0056a09"/>色相。空體與色體。了無變動。是不異色的。此句是
<lb ed="X" n="0922b16"/><lb ed="R042" n="0056a10"/>從體起用之假觀。顯俗諦也。</p><p xml:id="pX26p0922b1612" cb:place="inline">識得色空不異。則不
<lb ed="X" n="0922b17"/><lb ed="R042" n="0056a11"/>受一法。不捨一法。便不墮凡小境界。然卽俗明眞。
<lb ed="X" n="0922b18"/><lb ed="R042" n="0056a12"/>從體起用。權淺菩薩。未免分作兩件。或融或分。或
<lb ed="X" n="0922b19"/><lb ed="R042" n="0056a13"/>照或遮。終不能到平等普融。一相一味田地。故又
<lb ed="X" n="0922b20"/><lb ed="R042" n="0056a14"/>以一體不二絕待之卽以中之。</p><p xml:id="pX26p0922b2013" cb:place="inline">不異空之色。非待
<lb ed="X" n="0922b21"/><lb ed="R042" n="0056a15"/>會色歸空也。全色卽空。所稱全事卽理。無有少許
<lb ed="X" n="0922b22"/><lb ed="R042" n="0056a16"/>理性而不在此事中。不異色之空。非待從空現色
<lb ed="X" n="0922b23"/><lb ed="R042" n="0056a17"/>也。全空卽色。所稱全理卽事。無有少許事相。而不
<lb ed="X" n="0922b24"/><lb ed="R042" n="0056a18"/>在此理中。旣了色卽是空。正照時不妨有遮。旣了
<pb ed="X" xml:id="X26.0566.0922c" n="0922c"/>
<lb ed="X" n="0922c01"/><lb ed="R042" n="0056b01"/>空卽是色。正遮時不妨有照。遮照不二。是名中道
<lb ed="X" n="0922c02"/><lb ed="R042" n="0056b02"/>禪那第一妙觀。顯第一義諦也。<note place="inline">亦名中諦</note>色蘊旣破。其
<lb ed="X" n="0922c03"/><lb ed="R042" n="0056b03"/>餘四蘊。亦如是不異的。亦如是卽是的。所謂五蘊
<lb ed="X" n="0922c04"/><lb ed="R042" n="0056b04"/>皆空者如此。不離五蘊而空五蘊。非行深般若到
<lb ed="X" n="0922c05"/><lb ed="R042" n="0056b05"/>彼岸之大菩薩。能如是乎。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0922c06"/><lb ed="R042" n="0056b06"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0922c0601"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0922j02" n="0922j02"/>舍利子。是諸法空相。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0922c07"/><lb ed="R042" n="0056b07"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0922c0701">卽是眞如自相也。</p><p xml:id="pX26p0922c0708" cb:place="inline">疏云。謂蘊等非一。故云諸法。
<lb ed="X" n="0922c08"/><lb ed="R042" n="0056b08"/>顯此空寂。故云空相。</p><p xml:id="pX26p0922c0809" cb:place="inline">宗泐云。空相者。眞空實相
<lb ed="X" n="0922c09"/><lb ed="R042" n="0056b09"/>也。菩薩復吿舍利子云。旣了諸法。當體卽是眞空
<lb ed="X" n="0922c10"/><lb ed="R042" n="0056b10"/>實相。實相之體本無生滅。旣無生滅。豈有垢淨。旣
<lb ed="X" n="0922c11"/><lb ed="R042" n="0056b11"/>無垢淨。豈有增減乎。</p><p xml:id="pX26p0922c1109" cb:place="inline">會要云。眞空相。卽以不生
<lb ed="X" n="0922c12"/><lb ed="R042" n="0056b12"/>不滅等爲相。</p><p xml:id="pX26p0922c1206" cb:place="inline">紫栢云。此空相。照見五蘊之空也。</p>
<lb ed="X" n="0922c13"/><lb ed="R042" n="0056b13"/><p xml:id="pX26p0922c1301">廣承云。是諸法者。略則指上五蘊。廣則十界法
<lb ed="X" n="0922c14"/><lb ed="R042" n="0056b14"/>也。空相者。實相也。經云。無相不相。名爲實相。又云
<lb ed="X" n="0922c15"/><lb ed="R042" n="0056b15"/>觀一切法空如實相。卽此意。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0922c16"/><lb ed="R042" n="0056b16"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0922c1601"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0922j03" n="0922j03"/>不生不滅。不垢不淨。不增不減。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0922c17"/><lb ed="R042" n="0056b17"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0922c1701">句詮云。上文說蘊卽是空。其實不獨五蘊。一切諸
<lb ed="X" n="0922c18"/><lb ed="R042" n="0056b18"/>法。都是卽空的。諸法色相。人人能知。諸法空相。可
<pb ed="X" xml:id="X26.0566.0923a" n="0923a"/>
<lb ed="X" n="0923a01"/><lb ed="R042" n="0057a01"/>還知否。在凡夫法上看來。似乎緣至卽生。緣散卽
<lb ed="X" n="0923a02"/><lb ed="R042" n="0057a02"/>滅。不知此以諸法色相言也。若是諸法空相不然。
<lb ed="X" n="0923a03"/><lb ed="R042" n="0057a03"/>諸法從緣而生。緣生無性。其實法本無生。諸法緣
<lb ed="X" n="0923a04"/><lb ed="R042" n="0057a04"/>離則滅。滅惟緣滅。其實法本無滅。是不生不滅的。</p>
<lb ed="X" n="0923a05"/><lb ed="R042" n="0057a05"/><p xml:id="pX26p0923a0501">在聲聞緣覺法上看來。似乎有垢可去。有淨可修。
<lb ed="X" n="0923a06"/><lb ed="R042" n="0057a06"/>不知此以諸法假相言也。若諸法空相。則雖在有
<lb ed="X" n="0923a07"/><lb ed="R042" n="0057a07"/>漏色中。而空體不染。雖在無漏色內。而空體如故。
<lb ed="X" n="0923a08"/><lb ed="R042" n="0057a08"/>是不垢不淨的。</p><p xml:id="pX26p0923a0807" cb:place="inline"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0923j01" n="0923j01"/>在菩薩法上看來。萬德俱圓似增。
<lb ed="X" n="0923a09"/><lb ed="R042" n="0057a09"/>惑障俱盡似減。不知此以諸法修相言也。若是諸
<lb ed="X" n="0923a10"/><lb ed="R042" n="0057a10"/>法空相。從來修證不到。德滿不增。本來變壞不得。
<lb ed="X" n="0923a11"/><lb ed="R042" n="0057a11"/>障盡非減。是不增不減的。</p><p xml:id="pX26p0923a1111" cb:place="inline">則諸法空相。卽是般若
<lb ed="X" n="0923a12"/><lb ed="R042" n="0057a12"/>實相。卽所謂常住不動。無有變壞之眞如心也。卽
<lb ed="X" n="0923a13"/><lb ed="R042" n="0057a13"/>所謂淸淨本然。周遍法界之如來藏也。卽所謂是
<lb ed="X" n="0923a14"/><lb ed="R042" n="0057a14"/>法平等。無有高下之正等正覺也。</p><p xml:id="pX26p0923a1414" cb:place="inline">尋珠云。若約
<lb ed="X" n="0923a15"/><lb ed="R042" n="0057a15"/>直明空體釋之。十界五蘊。通名諸法。從本以來。常
<lb ed="X" n="0923a16"/><lb ed="R042" n="0057a16"/>自寂滅。強名實相。實相無相。故曰空相。以生滅垢
<lb ed="X" n="0923a17"/><lb ed="R042" n="0057a17"/>淨增減求之。皆不可得。不生故無生死相。不滅故
<lb ed="X" n="0923a18"/><lb ed="R042" n="0057a18"/>無涅槃相。不垢故無煩惱相。不淨故無菩提相。不
<lb ed="X" n="0923a19"/><lb ed="R042" n="0057b01"/>增故無結業相。不減故無解脫相。</p>
<lb ed="X" n="0923a20"/><lb ed="R042" n="0057b02"/><p xml:id="pX26p0923a2001">△義詮云。上文<anchor xml:id="nkr_note_add_0923a2001" n="0923a2001"/><anchor xml:id="beg0923a2001" n="0923a2001"/>已<anchor xml:id="end0923a2001"/>說明五蘊皆空。隱然顯出一箇
<lb ed="X" n="0923a21"/><lb ed="R042" n="0057b03"/>眞空相貌。恐人不能領略。認作觀照工夫邊事。信
<lb ed="X" n="0923a22"/><lb ed="R042" n="0057b04"/>不及實相本然。所以就諸法中指出空相來。使知
<lb ed="X" n="0923a23"/><lb ed="R042" n="0057b05"/>本來實相。原是如此。若此空相。不能時時現前。照
<lb ed="X" n="0923a24"/><lb ed="R042" n="0057b06"/>起卽生。照過則滅。照明則淨。照亡則垢。照現卽增。
<pb ed="X" xml:id="X26.0566.0923b" n="0923b"/>
<lb ed="X" n="0923b01"/><lb ed="R042" n="0057b07"/>照絕則減。只管道卽色卽空。總是光影邊事。算不
<lb ed="X" n="0923b02"/><lb ed="R042" n="0057b08"/>得眞智照。故特明之。</p><p xml:id="pX26p0923b0209" cb:place="inline">○尋珠云。此就空釋體也。廣
<lb ed="X" n="0923b03"/><lb ed="R042" n="0057b09"/>明五蘊本空。空卽實相。以六不字就此本空釋出
<lb ed="X" n="0923b04"/><lb ed="R042" n="0057b10"/>其體。是者。直指之詞。諸法。涵下入。處。界。諦。緣。度等
<lb ed="X" n="0923b05"/><lb ed="R042" n="0057b11"/>也。空相乃眞空妙相。是靈明絕待。本來無物之眞
<lb ed="X" n="0923b06"/><lb ed="R042" n="0057b12"/>空。卽諸法之自性也。</p><p xml:id="pX26p0923b0609" cb:place="inline">○<anchor xml:id="nkr_note_orig_0923j02" n="0923j02"/>附正解。諸法當情。故有生
<lb ed="X" n="0923b07"/><lb ed="R042" n="0057b13"/>有滅。凡夫見得根身有生老病死。塵界有成住壞
<lb ed="X" n="0923b08"/><lb ed="R042" n="0057b14"/>空。識心有生住異滅。惟此眞空之體。本來寂靜。究
<lb ed="X" n="0923b09"/><lb ed="R042" n="0057b15"/>竟堅固。故云不生不滅。此示眞諦。</p><p xml:id="pX26p0923b0914" cb:place="inline">躭空厭有。故分
<lb ed="X" n="0923b10"/><lb ed="R042" n="0057b16"/>染淨。二乘見得三界內流轉門。及苦集二諦是垢
<lb ed="X" n="0923b11"/><lb ed="R042" n="0057b17"/>相。三界外還滅門。及滅道二諦是淨相。由是避五
<lb ed="X" n="0923b12"/><lb ed="R042" n="0057b18"/>濁惡境。趨無爲偏空。惟此眞空妙有之中。十界平
<lb ed="X" n="0923b13"/><lb ed="R042" n="0058a01"/>等。故云不垢不淨。此示俗諦。</p><p xml:id="pX26p0923b1312" cb:place="inline">二邊對待。故有增有
<lb ed="X" n="0923b14"/><lb ed="R042" n="0058a02"/>減。菩薩修斷。所謂布施度慳貪。智慧度愚痴等。因
<lb ed="X" n="0923b15"/><lb ed="R042" n="0058a03"/>見得眞理漸圓。惑障漸消。惟此眞空妙有之體。凡
<lb ed="X" n="0923b16"/><lb ed="R042" n="0058a04"/>聖渾融。眞妄俱泯。故曰不增不減。此示中諦。而科
<lb ed="X" n="0923b17"/><lb ed="R042" n="0058a05"/>爲觀境。於理未恊。存參。</p><p xml:id="pX26p0923b1710" cb:place="inline">○正解云。前節三觀。是示
<lb ed="X" n="0923b18"/><lb ed="R042" n="0058a06"/>眞見破妄見。此節三諦。是示眞相破妄相。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0923b19"/><lb ed="R042" n="0058a07"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0923b1901"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0923j03" n="0923j03"/>是故空中。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0923b20"/><lb ed="R042" n="0058a08"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0923b2001">是故。承上文而言。空中者。是前不生不滅等眞空
<lb ed="X" n="0923b21"/><lb ed="R042" n="0058a09"/>之中也。彼眞空之中。無五蘊以下等諸法。明眞空
<lb ed="X" n="0923b22"/><lb ed="R042" n="0058a10"/>離相也。</p><p xml:id="pX26p0923b2204" cb:place="inline">尋珠云。此結上起下。廣明般若眞空。無
<lb ed="X" n="0923b23"/><lb ed="R042" n="0058a11"/>世間出世間諸法也。結上者。此中無字。根上六不
<lb ed="X" n="0923b24"/><lb ed="R042" n="0058a12"/>字來。起下者。是故空中四字。一氣貫到無智無得
<pb ed="X" xml:id="X26.0566.0923c" n="0923c"/>
<lb ed="X" n="0923c01"/><lb ed="R042" n="0058a13"/>句。正根上不生不滅等之眞空說。故著是故二字。</p>
<lb ed="X" n="0923c02"/><lb ed="R042" n="0058a14"/><p xml:id="pX26p0923c0201">集解云。空。無極也。空中。無極而太極也。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0923c03"/><lb ed="R042" n="0058a15"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0923c0301"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0923j04" n="0923j04"/>無色。無受想行識。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0923c04"/><lb ed="R042" n="0058a16"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0923c0401">此空五蘊也。</p><p xml:id="pX26p0923c0406" cb:place="inline">○宗泐云。此眞空實相之中。旣不可
<lb ed="X" n="0923c05"/><lb ed="R042" n="0058a17"/>以生滅垢淨增減求之。故總結云。無色。無受想行
<lb ed="X" n="0923c06"/><lb ed="R042" n="0058a18"/>識等。</p><p xml:id="pX26p0923c0603" cb:place="inline">集解云。空。卽不生不滅之眞體。眞體中何
<lb ed="X" n="0923c07"/><lb ed="R042" n="0058b01"/>來有色受想行識等之名相耶。</p><p xml:id="pX26p0923c0713" cb:place="inline">尋珠云。前照五
<lb ed="X" n="0923c08"/><lb ed="R042" n="0058b02"/>蘊空。就人而言。此云空無五蘊。就性而言。</p><p xml:id="pX26p0923c0817" cb:place="inline">賢首
<lb ed="X" n="0923c09"/><lb ed="R042" n="0058b03"/>云。無色等無字。指與空義相違說。理實。皆悉不壞
<lb ed="X" n="0923c10"/><lb ed="R042" n="0058b04"/>色等。以自性空。不待壞故。下並準知。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0923c11"/><lb ed="R042" n="0058b05"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0923c1101"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0923j05" n="0923j05"/>無眼耳鼻舌身意。無色聲香味觸法。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0923c12"/><lb ed="R042" n="0058b06"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0923c1201">旣無五蘊。亦無六根六塵。此空十二入也。</p><p xml:id="pX26p0923c1217" cb:place="inline">文句
<lb ed="X" n="0923c13"/><lb ed="R042" n="0058b07"/>云。眼耳鼻舌身意。謂之六根。猶草木之有根也。</p><p xml:id="pX26p0923c1319" cb:place="inline">眼
<lb ed="X" n="0923c14"/><lb ed="R042" n="0058b08"/>見爲色塵。耳聞爲聲塵。鼻嗅爲香塵。舌嘗爲味塵。
<lb ed="X" n="0923c15"/><lb ed="R042" n="0058b09"/>身染爲觸塵。意著爲法塵。是爲六塵。如塵沙之障
<lb ed="X" n="0923c16"/><lb ed="R042" n="0058b10"/>蔽也。以其汚人之淨心。故曰塵。</p><p xml:id="pX26p0923c1613" cb:place="inline">塵根和合爲十二
<lb ed="X" n="0923c17"/><lb ed="R042" n="0058b11"/>處。處猶所也。言各有所在也。</p><p xml:id="pX26p0923c1712" cb:place="inline">佛海云。舊云十二
<lb ed="X" n="0923c18"/><lb ed="R042" n="0058b12"/>入。言六根六塵。互相涉入。新云十二處。言內根外
<pb ed="X" xml:id="X26.0566.0924a" n="0924a"/>
<lb ed="X" n="0924a01"/><lb ed="R042" n="0058b13"/>塵。各有處所。行者日用。照此根塵。體卽般若。頓空
<lb ed="X" n="0924a02"/><lb ed="R042" n="0058b14"/>圓覺。故言無也。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0924a03"/><lb ed="R042" n="0058b15"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0924a0301"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0924j01" n="0924j01"/>無眼界。乃至無意識界。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0924a04"/><lb ed="R042" n="0058b16"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0924a0401"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0924j02" n="0924j02"/>旣無十二入。亦無十八界。十八界者。六根。六塵。六
<lb ed="X" n="0924a05"/><lb ed="R042" n="0058b17"/>識也。擧首末二界。超略中間十六。故用乃至二字。
<lb ed="X" n="0924a06"/><lb ed="R042" n="0058b18"/>省文耳。</p><p xml:id="pX26p0924a0604" cb:place="inline">文句云。從見爲眼識。從聞爲耳識。從臭
<lb ed="X" n="0924a07"/><lb ed="R042" n="0059a01"/>爲鼻識。從嘗爲舌識。從染爲聲識。從分別爲意識。
<lb ed="X" n="0924a08"/><lb ed="R042" n="0059a02"/>謂之六識。識。謂妄生辨根。昏翳眞智也。界。謂限域
<lb ed="X" n="0924a09"/><lb ed="R042" n="0059a03"/>也。</p><p xml:id="pX26p0924a0902" cb:place="inline">尋珠云。六識分別六塵。執妄成差。各有界限。
<lb ed="X" n="0924a10"/><lb ed="R042" n="0059a04"/>名十八界。雖三六並擧。重在六識。六識本惟一識。
<lb ed="X" n="0924a11"/><lb ed="R042" n="0059a05"/>但隨見聞覺知六用不同。如一猿猴。應於六窗。遂
<lb ed="X" n="0924a12"/><lb ed="R042" n="0059a06"/>名六識界。</p><p xml:id="pX26p0924a1205" cb:place="inline"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0924j03" n="0924j03"/>楞伽經。謂人有八識。眼耳鼻舌身爲
<lb ed="X" n="0924a13"/><lb ed="R042" n="0059a07"/>前五識。五蘊之受。是此五識功能。意識爲第六。五
<lb ed="X" n="0924a14"/><lb ed="R042" n="0059a08"/>蘊之想。是此意識功能。七識八識有名字而無體
<lb ed="X" n="0924a15"/><lb ed="R042" n="0059a09"/>質。卽寄在六種內。葢七爲傳送識。卽是意根。乃此
<lb ed="X" n="0924a16"/><lb ed="R042" n="0059a10"/>心之動。而遷流不住者。五蘊中之行。是其功能。八
<lb ed="X" n="0924a17"/><lb ed="R042" n="0059a11"/>爲含藏識。五蘊中識字。下文十二緣中識字。俱屬
<lb ed="X" n="0924a18"/><lb ed="R042" n="0059a12"/>此識。卽是六種識的根本。所謂本以一精明。分成
<lb ed="X" n="0924a19"/><lb ed="R042" n="0059a13"/>六和合也。</p><p xml:id="pX26p0924a1905" cb:place="inline">○宗泐云。如上三科。不出<anchor xml:id="nkr_note_orig_0924j04" n="0924j04"/>色心二法。爲
<lb ed="X" n="0924a20"/><lb ed="R042" n="0059a14"/>迷心重者。說爲五蘊。爲迷色重者。說爲十二入。爲
<lb ed="X" n="0924a21"/><lb ed="R042" n="0059a15"/>心色俱迷者。說爲十八界。修學之人。隨其根器。但
<lb ed="X" n="0924a22"/><lb ed="R042" n="0059a16"/>修一科。卽得悟入。</p><p xml:id="pX26p0924a2208" cb:place="inline">○正解云。以上三節。明無蘊處
<lb ed="X" n="0924a23"/><lb ed="R042" n="0059a17"/>界法。是斷凡情。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0924a24"/><lb ed="R042" n="0059a18"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0924a2401"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0924j05" n="0924j05"/>無無明。亦無無明盡。乃至無老死。亦無老死盡。</p></cb:div>
<pb ed="X" xml:id="X26.0566.0924b" n="0924b"/>
<lb ed="X" n="0924b01"/><lb ed="R042" n="0059b01"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0924b0101"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0924j06" n="0924j06"/>此空十二因緣也。無明緣行。行緣識。識緣名色。名
<lb ed="X" n="0924b02"/><lb ed="R042" n="0059b02"/>色緣六入。六入緣觸。觸緣受。受緣愛。愛緣取。取緣
<lb ed="X" n="0924b03"/><lb ed="R042" n="0059b03"/>有。有緣生。生緣老死憂悲苦惱。亦名十二支。互相
<lb ed="X" n="0924b04"/><lb ed="R042" n="0059b04"/>繇籍。名緣。支派分別。名支。亦擧首末而略其中。故
<lb ed="X" n="0924b05"/><lb ed="R042" n="0059b05"/>亦云乃至。始無明。終老死。因緣生也。次第而生。卽
<lb ed="X" n="0924b06"/><lb ed="R042" n="0059b06"/>一大苦蘊生。釋典名爲順觀流轉門是也。無明盡
<lb ed="X" n="0924b07"/><lb ed="R042" n="0059b07"/>至老死盡。因緣滅也。以次而滅卽一大苦蘊滅。釋
<lb ed="X" n="0924b08"/><lb ed="R042" n="0059b08"/>典名爲逆觀還滅門是也。滅卽是盡。</p><p xml:id="pX26p0924b0815" cb:place="inline">宗泐云。此
<lb ed="X" n="0924b09"/><lb ed="R042" n="0059b09"/>十二因緣。該三世因果。展轉因依。一念無明心。鼓
<lb ed="X" n="0924b10"/><lb ed="R042" n="0059b10"/>動眞如海。生死漩澓。如輪旋轉。一切衆生迷而不
<lb ed="X" n="0924b11"/><lb ed="R042" n="0059b11"/>知。此本緣覺人所觀之境。大乘般若。洞徹眞空。純
<lb ed="X" n="0924b12"/><lb ed="R042" n="0059b12"/>一大光明藏。安有所謂流轉還滅。種種差別次第
<lb ed="X" n="0924b13"/><lb ed="R042" n="0059b13"/>耶。故曰無。曰盡也。</p><p xml:id="pX26p0924b1308" cb:place="inline">按義詮尋珠等說。性智本明。
<lb ed="X" n="0924b14"/><lb ed="R042" n="0059b14"/>妙湛瑩淨。由妄念瞥起。俄成晦昧。故名無明。從此
<lb ed="X" n="0924b15"/><lb ed="R042" n="0059b15"/>遷流不住。見之行事。造種種業。故緣行識者。因行
<lb ed="X" n="0924b16"/><lb ed="R042" n="0059b16"/>而起業識。了別境界爲來生種子。由此三支爲根
<lb ed="X" n="0924b17"/><lb ed="R042" n="0059b17"/>本。引起後九支成三世之緣。無明與行二支。爲過
<lb ed="X" n="0924b18"/><lb ed="R042" n="0059b18"/>去之因。而識又爲現在果之托始。幻形方謝。神識
<lb ed="X" n="0924b19"/><lb ed="R042" n="0060a01"/>卽馳。投托母胎。具受想行識等名。及形質之色。故
<lb ed="X" n="0924b20"/><lb ed="R042" n="0060a02"/>曰識緣名色。旣有名色。胎中遂具六根。有入塵之
<lb ed="X" n="0924b21"/><lb ed="R042" n="0060a03"/>用。故曰名色緣六入。旣有六入。出胎便與六塵相
<lb ed="X" n="0924b22"/><lb ed="R042" n="0060a04"/>交接。故緣觸。旣有覺觸。便有苦樂在心下領略。故
<lb ed="X" n="0924b23"/><lb ed="R042" n="0060a05"/>緣受。<anchor xml:id="nkr_note_add_0924b2301" n="0924b2301"/><anchor xml:id="beg0924b2301" n="0924b2301"/>已<anchor xml:id="end0924b2301"/>上五支。乃現在所受果也。心旣領受。便貪
<lb ed="X" n="0924b24"/><lb ed="R042" n="0060a06"/>種種勝妙資具及婬欲等事。故緣愛。旣有貪愛。便
<pb ed="X" xml:id="X26.0566.0924c" n="0924c"/>
<lb ed="X" n="0924c01"/><lb ed="R042" n="0060a07"/>馳求不息。於境生取著心。故緣取。由愛而取。著意
<lb ed="X" n="0924c02"/><lb ed="R042" n="0060a08"/>馳求。便造種種三有之業。故曰取緣有。此三支乃
<lb ed="X" n="0924c03"/><lb ed="R042" n="0060a09"/>現世所作之因也。由諸有結爲三界生因。來世復
<lb ed="X" n="0924c04"/><lb ed="R042" n="0060a10"/>於四生六道中受生。旣有生。則必有老有死。由此
<lb ed="X" n="0924c05"/><lb ed="R042" n="0060a11"/>輪迴無了期矣。此二支。乃來世當受之果也。</p><p xml:id="pX26p0924c0518" cb:place="inline">上文
<lb ed="X" n="0924c06"/><lb ed="R042" n="0060a12"/>蘊入處界橫說。乃一時具足的。是說十二緣的本
<lb ed="X" n="0924c07"/><lb ed="R042" n="0060a13"/>質。此十二緣竪說。乃三世相因的。是說蘊界等的
<lb ed="X" n="0924c08"/><lb ed="R042" n="0060a14"/>因果。名爲流轉門。知流轉起自無明。當從無明滅
<lb ed="X" n="0924c09"/><lb ed="R042" n="0060a15"/>起。直至老死相因俱滅。名還滅門。這流轉門。是緣
<lb ed="X" n="0924c10"/><lb ed="R042" n="0060a16"/>覺觀空的悟因。這還滅門。是緣覺證空的修因。此
<lb ed="X" n="0924c11"/><lb ed="R042" n="0060a17"/>亦是從悟入修方便之法。空中則無此法也。</p><p xml:id="pX26p0924c1118" cb:place="inline">○緣
<lb ed="X" n="0924c12"/><lb ed="R042" n="0060a18"/>覺乘則從此悟道超出三界。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0924c13"/><lb ed="R042" n="0060b01"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0924c1301"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0924j07" n="0924j07"/>無苦集滅道。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0924c14"/><lb ed="R042" n="0060b02"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0924c1401"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0924j08" n="0924j08"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0924j08" n="0924j08"/>此觀四諦淸淨也。</p><p xml:id="pX26p0924c1411" cb:place="inline">尋珠云。苦以逼迫爲相。廣如
<lb ed="X" n="0924c15"/><lb ed="R042" n="0060b03"/>八苦。略如三苦等。卽生死也。是苦果。集以招感爲
<lb ed="X" n="0924c16"/><lb ed="R042" n="0060b04"/>相。廣如八萬四千亂想。略如見思。卽惑業也。是苦
<lb ed="X" n="0924c17"/><lb ed="R042" n="0060b05"/>因。此二者世間法也。滅以可證爲相。卽有餘涅槃
<lb ed="X" n="0924c18"/><lb ed="R042" n="0060b06"/>也。是樂果。道以可修爲相。卽三十七助道品。是樂
<pb ed="X" xml:id="X26.0566.0925a" n="0925a"/>
<lb ed="X" n="0925a01"/><lb ed="R042" n="0060b07"/>因。此二者出世間法也。說此四諦。而先果後因者。
<lb ed="X" n="0925a02"/><lb ed="R042" n="0060b08"/>欲令衆生知苦而斷集。慕滅而修道。始可離苦得
<lb ed="X" n="0925a03"/><lb ed="R042" n="0060b09"/>樂也。此本聲聞小乘人所觀之境。眞空中亦無苦
<lb ed="X" n="0925a04"/><lb ed="R042" n="0060b10"/>樂。亦無因果。安有四諦。</p><p xml:id="pX26p0925a0410" cb:place="inline">以上緣諦境中。流轉苦集。
<lb ed="X" n="0925a05"/><lb ed="R042" n="0060b11"/>俱是垢相。還滅。滅道。但是淨相。空中垢淨兩忘。以
<lb ed="X" n="0925a06"/><lb ed="R042" n="0060b12"/>故一切無有。</p><p xml:id="pX26p0925a0606" cb:place="inline">義詮云。緣覺比聲聞人根器較高。
<lb ed="X" n="0925a07"/><lb ed="R042" n="0060b13"/>一悟緣生。便知空理。一悟流轉。便知還滅。不必以
<lb ed="X" n="0925a08"/><lb ed="R042" n="0060b14"/>苦悚之。以滅忻之。中下根。則須說苦方畏。說滅方
<lb ed="X" n="0925a09"/><lb ed="R042" n="0060b15"/>忻。說集方厭。說道方修。故佛與聲聞人說四諦法。
<lb ed="X" n="0925a10"/><lb ed="R042" n="0060b16"/>比緣生法更說得簡確詳切。此方便中之方便也。
<lb ed="X" n="0925a11"/><lb ed="R042" n="0060b17"/>諦者。審實之義。</p><p xml:id="pX26p0925a1107" cb:place="inline">○聲聞乘則從此起悟。超出三界。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0925a12"/><lb ed="R042" n="0060b18"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0925a1201"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0925j01" n="0925j01"/>無智亦無得。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0925a13"/><lb ed="R042" n="0061a01"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0925a1301"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0925j02" n="0925j02"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0925j02" n="0925j02"/>此智得俱無也。此句總結上文。以起下文。</p><p xml:id="pX26p0925a1320" cb:place="inline">正解
<lb ed="X" n="0925a14"/><lb ed="R042" n="0061a02"/>云。智爲六度之主。卽能證之智也。得卽二空所顯
<lb ed="X" n="0925a15"/><lb ed="R042" n="0061a03"/>眞如。此所證之理也。然能證所證。卽是對待增損
<lb ed="X" n="0925a16"/><lb ed="R042" n="0061a04"/>之法。而有邊見。非大乘敎。故在所當遣。</p><p xml:id="pX26p0925a1616" cb:place="inline">宗泐云。
<lb ed="X" n="0925a17"/><lb ed="R042" n="0061a05"/>智者。般若之智也。大乘菩薩。以智照境。旣無五蘊
<lb ed="X" n="0925a18"/><lb ed="R042" n="0061a06"/>及四諦諸法。卽是人法皆空。境智俱泯。如病去藥
<lb ed="X" n="0925a19"/><lb ed="R042" n="0061a07"/>忘。故云無智亦無得。</p><p xml:id="pX26p0925a1909" cb:place="inline">尋珠云。乃智圓照之妙心。
<lb ed="X" n="0925a20"/><lb ed="R042" n="0061a08"/>卽是般若。得乃所證寂滅之理境。卽是彼岸。初心
<lb ed="X" n="0925a21"/><lb ed="R042" n="0061a09"/>菩薩慧淺。有照可用。有理可得。般若眞空。乃二空
<lb ed="X" n="0925a22"/><lb ed="R042" n="0061a10"/>所顯。空見亦空。所照之境旣忘。能照之智亦寂。境
<lb ed="X" n="0925a23"/><lb ed="R042" n="0061a11"/>智能所俱無。則眞空實相。歸於無所得而<anchor xml:id="nkr_note_add_0925a2301" n="0925a2301"/><anchor xml:id="beg0925a2301" n="0925a2301"/>已<anchor xml:id="end0925a2301"/>。有法
<lb ed="X" n="0925a24"/><lb ed="R042" n="0061a12"/>可得。則有增減。無可得。又有何德可增。何妄可減
<pb ed="X" xml:id="X26.0566.0925b" n="0925b"/>
<lb ed="X" n="0925b01"/><lb ed="R042" n="0061a13"/>乎。所謂般若卽非般若。實相卽是非相。此其所以
<lb ed="X" n="0925b02"/><lb ed="R042" n="0061a14"/>爲深般若乎。</p><p xml:id="pX26p0925b0206" cb:place="inline">淺說云。心體本明。智不外假。心體
<lb ed="X" n="0925b03"/><lb ed="R042" n="0061a15"/>本足。得不外求。無智斯無不智。無得斯無不得。空
<lb ed="X" n="0925b04"/><lb ed="R042" n="0061a16"/>中者。旣無五蘊而淨羣業。無根塵而絕外緣。無知
<lb ed="X" n="0925b05"/><lb ed="R042" n="0061a17"/>見煩惱而息內障。生死不繫。迷悟兩忘。究竟不過
<lb ed="X" n="0925b06"/><lb ed="R042" n="0061a18"/>還其本來。止於自在。固非有加益者。故終之以無
<lb ed="X" n="0925b07"/><lb ed="R042" n="0061b01"/>得云。</p><p xml:id="pX26p0925b0703" cb:place="inline">○正解云。<anchor xml:id="nkr_note_add_0925b0701" n="0925b0701"/><anchor xml:id="beg0925b0701" n="0925b0701"/>已<anchor xml:id="end0925b0701"/>上三節明無緣覺。聲聞。菩薩。諸
<lb ed="X" n="0925b08"/><lb ed="R042" n="0061b02"/>法。是斷聖解。合前三節。總爲斷惑。總是釋五蘊皆
<lb ed="X" n="0925b09"/><lb ed="R042" n="0061b03"/>空。</p><p xml:id="pX26p0925b0902" cb:place="inline">集解云。自初地至大乘。皆當了此蘊空法以
<lb ed="X" n="0925b10"/><lb ed="R042" n="0061b04"/>復眞體。</p>
<lb ed="X" n="0925b11"/><lb ed="R042" n="0061b05"/><p xml:id="pX26p0925b1101"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0925j03" n="0925j03"/>△上文雖云不生不滅不垢不淨不增不減。只是
<lb ed="X" n="0925b12"/><lb ed="R042" n="0061b06"/>顯眞空自相。而未明眞空無相。若不一一深明。則
<lb ed="X" n="0925b13"/><lb ed="R042" n="0061b07"/>智照不得泯絕。實相非相不得現前。所以歷歷推
<lb ed="X" n="0925b14"/><lb ed="R042" n="0061b08"/>之。直到無智無得。然後深般若無遺蘊。而彼岸始
<lb ed="X" n="0925b15"/><lb ed="R042" n="0061b09"/>得究竟也。生滅垢淨增減在諸法上見。人若未見
<lb ed="X" n="0925b16"/><lb ed="R042" n="0061b10"/>空相。則見有一切諸法。及乎旣見空相。眞常性中。
<lb ed="X" n="0925b17"/><lb ed="R042" n="0061b11"/>求於去來生死迷悟。了不可得。是故一分法相。俱
<lb ed="X" n="0925b18"/><lb ed="R042" n="0061b12"/>無所有。但上根人。一聞蘊空。一了卽一切了。中下
<lb ed="X" n="0925b19"/><lb ed="R042" n="0061b13"/>人與他說色。不知色蘊是何相狀。與他說受想行
<lb ed="X" n="0925b20"/><lb ed="R042" n="0061b14"/>識。不知四蘊如何區分。於是佛將五蘊的根蒂處
<lb ed="X" n="0925b21"/><lb ed="R042" n="0061b15"/>所界分。詳開出來。眼耳鼻舌身意爲六根。是五蘊
<lb ed="X" n="0925b22"/><lb ed="R042" n="0061b16"/>的根蒂。色聲香味觸法爲六塵。合六根爲十二處。
<lb ed="X" n="0925b23"/><lb ed="R042" n="0061b17"/>是五蘊的處所。眼識耳識鼻識舌識身識意識爲
<lb ed="X" n="0925b24"/><lb ed="R042" n="0061b18"/>六識。幷前十二處爲十八界。是五蘊的界分。五蘊
<pb ed="X" xml:id="X26.0566.0925c" n="0925c"/>
<lb ed="X" n="0925c01"/><lb ed="R042" n="0062a01"/>只是<anchor xml:id="nkr_note_orig_0925j04" n="0925j04"/>色心二字。眼耳鼻舌身。色聲香味觸爲色法。
<lb ed="X" n="0925c02"/><lb ed="R042" n="0062a02"/>意爲心法。以心中之意分別五塵而生法相。法乃
<lb ed="X" n="0925c03"/><lb ed="R042" n="0062a03"/>心色各半者也。又於識字內。分別出受想行三字
<lb ed="X" n="0925c04"/><lb ed="R042" n="0062a04"/>的界分來。五蘊之受。五蘊之想。五蘊之行。皆識爲
<lb ed="X" n="0925c05"/><lb ed="R042" n="0062a05"/>之。其功能各有分屬。<anchor xml:id="nkr_note_add_0925c0501" n="0925c0501"/><anchor xml:id="beg0925c0501" n="0925c0501"/>已<anchor xml:id="end0925c0501"/>見前註。</p><p xml:id="pX26p0925c0513" cb:place="inline">緣覺法。聲聞法。菩
<lb ed="X" n="0925c06"/><lb ed="R042" n="0062a06"/>薩法。皆對治蘊入處界歸空之法。蘊入處界種種
<lb ed="X" n="0925c07"/><lb ed="R042" n="0062a07"/>名色。皆惟依妄念而有。眞性中本無有念。誰辨根
<lb ed="X" n="0925c08"/><lb ed="R042" n="0062a08"/>塵。所以菩薩旣識眞空面目。便知空中諸法相。一
<lb ed="X" n="0925c09"/><lb ed="R042" n="0062a09"/>切俱離。蘊界處入。流轉苦集。此就世間諸法。推廣
<lb ed="X" n="0925c10"/><lb ed="R042" n="0062a10"/>言之。以見眞空中之無所得也。還滅。滅道。智得俱
<lb ed="X" n="0925c11"/><lb ed="R042" n="0062a11"/>無。此就出世間諸法。推深言之。以見眞空中之無
<lb ed="X" n="0925c12"/><lb ed="R042" n="0062a12"/>所得也。智照若不到這裏。如何得凡聖情忘。心識
<lb ed="X" n="0925c13"/><lb ed="R042" n="0062a13"/>路絕。只是空中却也不容易到。果然到這裏。則色
<lb ed="X" n="0925c14"/><lb ed="R042" n="0062a14"/>不異空。直至無智無得。只作一句看。如大海印。一
<lb ed="X" n="0925c15"/><lb ed="R042" n="0062a15"/>時現前。不然一落落在階級心量裏。一句是一箇
<lb ed="X" n="0925c16"/><lb ed="R042" n="0062a16"/>位次。則眞空實相圓頓之理。如何融會。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0925c17"/><lb ed="R042" n="0062a17"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0925c1701"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0925j05" n="0925j05"/>以無所得故。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0925c18"/><lb ed="R042" n="0062a18"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0925c1801">承上無得而言。</p><p xml:id="pX26p0925c1807" cb:place="inline">淸涼曰。無所得卽般若相。由得
<pb ed="X" xml:id="X26.0566.0926a" n="0926a"/>
<lb ed="X" n="0926a01"/><lb ed="R042" n="0062b01"/>般若無得智慧也。</p><p xml:id="pX26p0926a0108" cb:place="inline">記云。前云無智亦無得。故今
<lb ed="X" n="0926a02"/><lb ed="R042" n="0062b02"/>躡爲因行由是而得果。前明所離是斷惑。今明所
<lb ed="X" n="0926a03"/><lb ed="R042" n="0062b03"/>得是證果也。</p><p xml:id="pX26p0926a0306" cb:place="inline">尋珠曰。無所得雖近疊無得二字。
<lb ed="X" n="0926a04"/><lb ed="R042" n="0062b04"/>亦卽遠束前七空字。六不字。十三箇無字來。以生
<lb ed="X" n="0926a05"/><lb ed="R042" n="0062b05"/>下佛菩薩皆用之爲因也。</p><p xml:id="pX26p0926a0511" cb:place="inline">釋要云。空中無蘊界
<lb ed="X" n="0926a06"/><lb ed="R042" n="0062b06"/>以至無智得者。豈俟融絕而後無哉。良以本無所
<lb ed="X" n="0926a07"/><lb ed="R042" n="0062b07"/>得故也。本無所得。名之爲諦。了此無得。名之爲觀。
<lb ed="X" n="0926a08"/><lb ed="R042" n="0062b08"/>此卽所謂深般若也。以無所得句。當連上段看。</p>
<lb ed="X" n="0926a09"/><lb ed="R042" n="0062b09"/><p xml:id="pX26p0926a0901">賢首曰。以者。由也。故者。因也。由前無所得爲因。令
<lb ed="X" n="0926a10"/><lb ed="R042" n="0062b10"/>後有得也。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0926a11"/><lb ed="R042" n="0062b11"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0926a1101"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0926j01" n="0926j01"/>菩提薩埵依般若波羅蜜多故心無罣礙<note place="interlinear">行成</note>。無罣礙故
<lb ed="X" n="0926a12"/><lb ed="R042" n="0062b12"/>無有恐怖<note place="interlinear">斷障</note>。遠離顚倒夢想。究竟涅槃<note place="interlinear">得果</note>。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0926a13"/><lb ed="R042" n="0062b13"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0926a1301">此明菩薩證理果。</p><p xml:id="pX26p0926a1308" cb:place="inline">宗泐云。菩提薩埵。能依之人
<lb ed="X" n="0926a14"/><lb ed="R042" n="0062b14"/>也。般若波羅蜜多。所依之法也。菩薩依此般若修
<lb ed="X" n="0926a15"/><lb ed="R042" n="0062b15"/>證。功成理顯。故得心無業縛。因無業縛。故無生死
<lb ed="X" n="0926a16"/><lb ed="R042" n="0062b16"/>恐怖。旣無生死恐怖。則無顚倒煩惱。三障旣空。三
<lb ed="X" n="0926a17"/><lb ed="R042" n="0062b17"/>德乃顯。故云究竟涅槃。梵語摩訶般涅槃。華言大
<lb ed="X" n="0926a18"/><lb ed="R042" n="0062b18"/>滅度。大卽法身。滅卽解脫。度卽般若。此之三德。非
<lb ed="X" n="0926a19"/><lb ed="R042" n="0063a01"/>別有也。卽三障是。<anchor xml:id="nkr_note_orig_0926j02" n="0926j02"/>迷卽三障。悟卽三德。所謂生死
<lb ed="X" n="0926a20"/><lb ed="R042" n="0063a02"/>卽法身。煩惱卽般若。結業卽解脫也。然雖障卽是
<lb ed="X" n="0926a21"/><lb ed="R042" n="0063a03"/>德。若非般若之功德不能顯。譬如磨鏡。垢盡明現
<lb ed="X" n="0926a22"/><lb ed="R042" n="0063a04"/>也。</p><p xml:id="pX26p0926a2202" cb:place="inline">賢首疏云。心無罣礙。行成也。離罣離倒等。斷
<lb ed="X" n="0926a23"/><lb ed="R042" n="0063a05"/>障也。究竟涅槃。得果也。涅槃。此云圓寂。德無不備
<lb ed="X" n="0926a24"/><lb ed="R042" n="0063a06"/>稱圓。障無不盡稱寂。一得永得曰究竟。無罣礙。是
<pb ed="X" xml:id="X26.0566.0926b" n="0926b"/>
<lb ed="X" n="0926b01"/><lb ed="R042" n="0063a07"/>惑不礙心。境不礙智。</p><p xml:id="pX26p0926b0109" cb:place="inline">蒙求云。罣者。有所繫縛。如
<lb ed="X" n="0926b02"/><lb ed="R042" n="0063a08"/>罥之罣。礙者。有所挽礙。如石之阻。失眞曰顚。逐妄
<lb ed="X" n="0926b03"/><lb ed="R042" n="0063a09"/>曰倒。夢乃想之果。想乃夢之因。</p><p xml:id="pX26p0926b0313" cb:place="inline">義句詮曰。不到
<lb ed="X" n="0926b04"/><lb ed="R042" n="0063a10"/>智得俱無田地。心中罣礙不能全空。心礙未空。雖
<lb ed="X" n="0926b05"/><lb ed="R042" n="0063a11"/>能斷惡修善。不能無恐怖。根塵脫不盡也。雖觀空
<lb ed="X" n="0926b06"/><lb ed="R042" n="0063a12"/>入定。不能無夢想。種識消不盡也。無恐怖夢想。根
<lb ed="X" n="0926b07"/><lb ed="R042" n="0063a13"/>無罣礙來。無罣礙。根無所得之深般若來。如此。涅
<lb ed="X" n="0926b08"/><lb ed="R042" n="0063a14"/>槃方得究竟。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0926b09"/><lb ed="R042" n="0063a15"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0926b0901"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0926j03" n="0926j03"/>三世諸佛依般若波羅蜜多故。得阿耨多羅三藐三
<lb ed="X" n="0926b10"/><lb ed="R042" n="0063a16"/>菩提。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0926b11"/><lb ed="R042" n="0063a17"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0926b1101">此明諸佛證智果。言非惟菩薩如是修證。而一切
<lb ed="X" n="0926b12"/><lb ed="R042" n="0063a18"/>諸佛。莫不皆修般若。得成正覺也。三世。謂過去未
<lb ed="X" n="0926b13"/><lb ed="R042" n="0063b01"/>來現在。阿耨多羅三藐三菩提。華言無上正等正
<lb ed="X" n="0926b14"/><lb ed="R042" n="0063b02"/>覺。佛果之極稱也。</p><p xml:id="pX26p0926b1408" cb:place="inline">疏云。覺有二義。正覺是如理
<lb ed="X" n="0926b15"/><lb ed="R042" n="0063b03"/>智。正觀眞諦。等覺卽如量智。徧觀俗諦。皆至極無
<lb ed="X" n="0926b16"/><lb ed="R042" n="0063b04"/>邊。故云無上。</p><p xml:id="pX26p0926b1606" cb:place="inline">記云。如理智觀眞。非行理外。故云
<lb ed="X" n="0926b17"/><lb ed="R042" n="0063b05"/>正覺。如量智觀俗。如彼性相。徧觀察故。故云等覺。
<lb ed="X" n="0926b18"/><lb ed="R042" n="0063b06"/>得一切種智。過彼小乘下位。故無有上。</p><p xml:id="pX26p0926b1816" cb:place="inline">會要云。
<lb ed="X" n="0926b19"/><lb ed="R042" n="0063b07"/>正覺超邪。徧覺超小。三覺道圓。亦超十地。皆無上
<lb ed="X" n="0926b20"/><lb ed="R042" n="0063b08"/>也。</p><p xml:id="pX26p0926b2002" cb:place="inline">廣承云。無上者。眞性菩提。正者。實智菩提。徧
<lb ed="X" n="0926b21"/><lb ed="R042" n="0063b09"/>者。方便菩提。三覺圓融名爲正覺。諸佛依三般若。
<lb ed="X" n="0926b22"/><lb ed="R042" n="0063b10"/>證三菩提。次第可知。</p><p xml:id="pX26p0926b2209" cb:place="inline">蒙求云。得不是從外取得。
<lb ed="X" n="0926b23"/><lb ed="R042" n="0063b11"/>亦不是原無而今始有得之得。只是自有自證。返
<lb ed="X" n="0926b24"/><lb ed="R042" n="0063b12"/>本還源。得無所得之得也。</p><p xml:id="pX26p0926b2411" cb:place="inline">○釋要云。無罣礙。則結
<pb ed="X" xml:id="X26.0566.0926c" n="0926c"/>
<lb ed="X" n="0926c01"/><lb ed="R042" n="0063b13"/>業卽解脫。究竟方便淨涅槃。無恐怖。則苦果卽法
<lb ed="X" n="0926c02"/><lb ed="R042" n="0063b14"/>身。究竟性淨涅槃。遠離顚倒夢想。則煩惑卽智明。
<lb ed="X" n="0926c03"/><lb ed="R042" n="0063b15"/>究竟圓淨涅槃。</p><p xml:id="pX26p0926c0307" cb:place="inline"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0926j04" n="0926j04"/>依實相般若。得眞性菩提。依觀照
<lb ed="X" n="0926c04"/><lb ed="R042" n="0063b16"/>般若。得實智菩提。依文字般若。得方便菩提。菩提
<lb ed="X" n="0926c05"/><lb ed="R042" n="0063b17"/>是如如智。智必冥理。涅槃是如如理。理必契智。故
<lb ed="X" n="0926c06"/><lb ed="R042" n="0063b18"/>影略而互言之。</p><p xml:id="pX26p0926c0607" cb:place="inline">正解云。此明諸佛亦依三觀般
<lb ed="X" n="0926c07"/><lb ed="R042" n="0064a01"/>若。盡五住煩惱。得無上菩提。諸佛不言斷苦因者。
<lb ed="X" n="0926c08"/><lb ed="R042" n="0064a02"/>以初證涅槃時。諸苦久遠<anchor xml:id="nkr_note_add_0926c0801" n="0926c0801"/><anchor xml:id="beg0926c0801" n="0926c0801"/>已<anchor xml:id="end0926c0801"/>斷。菩薩始證涅槃。故
<lb ed="X" n="0926c09"/><lb ed="R042" n="0064a03"/>必表其斷因。</p>
<lb ed="X" n="0926c10"/><lb ed="R042" n="0064a04"/><p xml:id="pX26p0926c1001">△此二段。正擧佛菩薩之行。顯般若之法。能度一
<lb ed="X" n="0926c11"/><lb ed="R042" n="0064a05"/>切苦厄也。</p><p xml:id="pX26p0926c1105" cb:place="inline">○上文從空中無色說起。</p><p xml:id="pX26p0926c1115" cb:place="inline">直推到智得
<lb ed="X" n="0926c12"/><lb ed="R042" n="0064a06"/>俱無。正見眞空中一無所得。這無得。是實相般若
<lb ed="X" n="0926c13"/><lb ed="R042" n="0064a07"/>的骨裏印。亦卽是觀照般若的骨裏印。所以提出
<lb ed="X" n="0926c14"/><lb ed="R042" n="0064a08"/>一句。作下文空觀的結底。作下文證果的根蒂。言
<lb ed="X" n="0926c15"/><lb ed="R042" n="0064a09"/>惟此眞空之理。原是一無所得的。所以佛菩薩。皆
<lb ed="X" n="0926c16"/><lb ed="R042" n="0064a10"/>依此眞空之智。照見到<anchor xml:id="nkr_note_orig_0926j05" n="0926j05"/>一無所得處。而能得眞空
<lb ed="X" n="0926c17"/><lb ed="R042" n="0064a11"/>之理。證涅槃菩提二果也。由以無所得爲因。故能
<lb ed="X" n="0926c18"/><lb ed="R042" n="0064a12"/>有所得。</p><p xml:id="pX26p0926c1804" cb:place="inline">色空生滅。垢淨增減。蘊界處入。緣諦智得。
<pb ed="X" xml:id="X26.0566.0927a" n="0927a"/>
<lb ed="X" n="0927a01"/><lb ed="R042" n="0064a13"/>種種都是<anchor xml:id="nkr_note_orig_0927j01" n="0927j01"/>罣礙人心的法相。惟般若照見眞空。到
<lb ed="X" n="0927a02"/><lb ed="R042" n="0064a14"/>無所得處。則蕩然一無罣礙。心中求業性。如芥子
<lb ed="X" n="0927a03"/><lb ed="R042" n="0064a15"/>許不可得。境上極大的恐怖。心上無端的顚倒。皆
<lb ed="X" n="0927a04"/><lb ed="R042" n="0064a16"/>從一絲一層之罣礙而起。心中旣無罣礙。則業性
<lb ed="X" n="0927a05"/><lb ed="R042" n="0064a17"/>都忘。安有一法與我爲緣爲對。<anchor xml:id="nkr_note_orig_0927j02" n="0927j02"/>無罣礙三字。是眞
<lb ed="X" n="0927a06"/><lb ed="R042" n="0064a18"/>中現前光景。到得眞空現前。便是圓頓法門。更不
<lb ed="X" n="0927a07"/><lb ed="R042" n="0064b01"/>用別樣修爲漸次。所以又疊一句無罣礙故。便直
<lb ed="X" n="0927a08"/><lb ed="R042" n="0064b02"/>接箇無有恐怖。他色蘊<anchor xml:id="nkr_note_add_0927a0801" n="0927a0801"/><anchor xml:id="beg0927a0801" n="0927a0801"/>已<anchor xml:id="end0927a0801"/>空。不見有心外之色。恐
<lb ed="X" n="0927a09"/><lb ed="R042" n="0064b03"/>怖箇甚麼。受想行識的心蘊<anchor xml:id="nkr_note_add_0927a0901" n="0927a0901"/><anchor xml:id="beg0927a0901" n="0927a0901"/>已<anchor xml:id="end0927a0901"/>空。不見有心內之
<lb ed="X" n="0927a10"/><lb ed="R042" n="0064b04"/>心。有甚夢想顚倒。直下便到涅槃究竟田地。只是
<lb ed="X" n="0927a11"/><lb ed="R042" n="0064b05"/>依這無所得的深般若耳。不特菩薩爲然。就是三
<lb ed="X" n="0927a12"/><lb ed="R042" n="0064b06"/>世一切諸佛。他五住地無明俱盡。<anchor xml:id="nkr_note_orig_0927j03" n="0927j03"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0927j03" n="0927j03"/>正覺<anchor xml:id="nkr_note_add_0927a1201" n="0927a1201"/><anchor xml:id="beg0927a1201" n="0927a1201"/>已<anchor xml:id="end0927a1201"/>到無上
<lb ed="X" n="0927a13"/><lb ed="R042" n="0064b07"/>田地。一切種。無功用智圓滿一切法。皆是佛法。等
<lb ed="X" n="0927a14"/><lb ed="R042" n="0064b08"/>覺<anchor xml:id="nkr_note_add_0927a1401" n="0927a1401"/><anchor xml:id="beg0927a1401" n="0927a1401"/>已<anchor xml:id="end0927a1401"/>到無上田地。又非菩薩可比。而究其本根。亦
<lb ed="X" n="0927a15"/><lb ed="R042" n="0064b09"/>只依此無所得的般若波羅蜜。並無別法。所謂以
<lb ed="X" n="0927a16"/><lb ed="R042" n="0064b10"/>無所得而得。得歸無得也。德備塵沙曰涅。體絕相
<lb ed="X" n="0927a17"/><lb ed="R042" n="0064b11"/>累曰槃。無有少法可得。是無餘涅槃。色卽空處是
<lb ed="X" n="0927a18"/><lb ed="R042" n="0064b12"/>正等。不生滅處是正覺。無所得處是無上正等正
<lb ed="X" n="0927a19"/><lb ed="R042" n="0064b13"/>覺。法旣如是。人人有分。何故不得受用。只爲無智
<lb ed="X" n="0927a20"/><lb ed="R042" n="0064b14"/>慧。不能照見到無所得處。何以不能到無所得處。
<lb ed="X" n="0927a21"/><lb ed="R042" n="0064b15"/>只爲不能行深般若。所以說佛菩薩行深般若。向
<lb ed="X" n="0927a22"/><lb ed="R042" n="0064b16"/>無依處著兩箇依字。要人識得把柄。全在這裏。前
<lb ed="X" n="0927a23"/><lb ed="R042" n="0064b17"/>邊從色卽空。說到無智得。可謂鴛鴦繡出從君看。
<lb ed="X" n="0927a24"/><lb ed="R042" n="0064b18"/>兩箇依般若波羅蜜多。<anchor xml:id="nkr_note_add_0927a2401" n="0927a2401"/><anchor xml:id="beg0927a2401" n="0927a2401"/>已<anchor xml:id="end0927a2401"/>是手把金針度與人。</p></cb:div>
<pb ed="X" xml:id="X26.0566.0927b" n="0927b"/>
<lb ed="X" n="0927b01"/><lb ed="R042" n="0065a01"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0927b0101"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0927j04" n="0927j04"/>故知般若波羅蜜多。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0927b02"/><lb ed="R042" n="0065a02"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0927b0201">疏云。言故知者牒前起後也。</p><p xml:id="pX26p0927b0212" cb:place="inline">尋珠云。故字承上
<lb ed="X" n="0927b03"/><lb ed="R042" n="0065a03"/>佛菩薩依之證果來。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0927b04"/><lb ed="R042" n="0065a04"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0927b0401">是大神呪。是大明呪。是無上呪。是無等等呪。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0927b05"/><lb ed="R042" n="0065a05"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0927b0501">疏云。歎其勝能。略叙四德。然有三釋。若就法釋。除
<lb ed="X" n="0927b06"/><lb ed="R042" n="0065a06"/>障不虗名神。智鑒無昧名明。更無加過名無上。獨
<lb ed="X" n="0927b07"/><lb ed="R042" n="0065a07"/>絕無倫名無等。就功德釋。能破煩惱。能破無明。令
<lb ed="X" n="0927b08"/><lb ed="R042" n="0065a08"/>因行滿。令果德圓。就位釋。過凡。越小。超因。齊果。</p>
<lb ed="X" n="0927b09"/><lb ed="R042" n="0065a09"/><p xml:id="pX26p0927b0901">義詮云。無等。謂無儔例。重言等者。謂無等而又
<lb ed="X" n="0927b10"/><lb ed="R042" n="0065a10"/>能等物。不與諸法爲侶。而法法全該。平等不二。正
<lb ed="X" n="0927b11"/><lb ed="R042" n="0065a11"/>應三藐二字。</p><p xml:id="pX26p0927b1106" cb:place="inline">六觀氏云。所言呪者。非別有呪。卽
<lb ed="X" n="0927b12"/><lb ed="R042" n="0065a12"/>此般若便是。然旣曰般若而又名呪者。極言神速
<lb ed="X" n="0927b13"/><lb ed="R042" n="0065a13"/>之效也。</p><p xml:id="pX26p0927b1304" cb:place="inline">廣承云。方便般若。是大神呪。觀照般若。
<lb ed="X" n="0927b14"/><lb ed="R042" n="0065a14"/>是大明呪。實相般若。是無上呪。諸法空相不生不
<lb ed="X" n="0927b15"/><lb ed="R042" n="0065a15"/>滅等。是無等等呪。</p><p xml:id="pX26p0927b1508" cb:place="inline">紫栢云。此無得之光。菩薩依
<lb ed="X" n="0927b16"/><lb ed="R042" n="0065a16"/>之而得無礙。諸佛亦依而得菩提。大哉心光。智不
<lb ed="X" n="0927b17"/><lb ed="R042" n="0065a17"/>可知。識不可識。陰陽不能籠<g ref="#CB00746">𦋐</g>。有無不能形容。破
<lb ed="X" n="0927b18"/><lb ed="R042" n="0065a18"/>障除昏。凡聖無與等者。謂之大神大明。無上等等
<lb ed="X" n="0927b19"/><lb ed="R042" n="0065b01"/>呪。不亦宜乎。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0927b20"/><lb ed="R042" n="0065b02"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0927b2001"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0927j05" n="0927j05"/>能除一切苦。眞實不虗。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0927b21"/><lb ed="R042" n="0065b03"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0927b2101">文句云。能除一切苦。卽度一切苦厄。非證眞空者
<lb ed="X" n="0927b22"/><lb ed="R042" n="0065b04"/>不能也。恐衆生信心不及。又申言之。而決定吿以
<lb ed="X" n="0927b23"/><lb ed="R042" n="0065b05"/>眞實不虗。慈憫有情。爲何如哉。</p><p xml:id="pX26p0927b2313" cb:place="inline">宗泐云。此結般
<lb ed="X" n="0927b24"/><lb ed="R042" n="0065b06"/>若功用廣大。除苦得樂。決定無疑。令諸衆生信受
<pb ed="X" xml:id="X26.0566.0927c" n="0927c"/>
<lb ed="X" n="0927c01"/><lb ed="R042" n="0065b07"/>奉行也。苦謂三苦八苦一切苦也。</p><p xml:id="pX26p0927c0114" cb:place="inline">會要云。三受
<lb ed="X" n="0927c02"/><lb ed="R042" n="0065b08"/>能生三苦。苦體卽三界色心。一苦受。能生苦苦。此
<lb ed="X" n="0927c03"/><lb ed="R042" n="0065b09"/>惟欲界。</p><p xml:id="pX26p0927c0304" cb:place="inline">二樂受。能生壞苦。此通欲色二界。</p><p xml:id="pX26p0927c0317" cb:place="inline">三捨受。
<lb ed="X" n="0927c04"/><lb ed="R042" n="0065b10"/>能生行苦。此通無色界。</p><p xml:id="pX26p0927c0410" cb:place="inline">八苦者。一生苦。二老苦。三
<lb ed="X" n="0927c05"/><lb ed="R042" n="0065b11"/>病苦。四死苦。五愛別離苦。六怨憎會苦。七求不得
<lb ed="X" n="0927c06"/><lb ed="R042" n="0065b12"/>苦。總擧前七。方成第八五陰盛苦。亦名五取蘊苦。</p>
<lb ed="X" n="0927c07"/><lb ed="R042" n="0065b13"/><p xml:id="pX26p0927c0701">若三八相攝。苦苦攝八苦中五。謂生死老病怨憎
<lb ed="X" n="0927c08"/><lb ed="R042" n="0065b14"/>會。順苦受法。</p><p xml:id="pX26p0927c0806" cb:place="inline">壞苦攝八苦中二。求不得愛別離。順
<lb ed="X" n="0927c09"/><lb ed="R042" n="0065b15"/>樂受法。</p><p xml:id="pX26p0927c0904" cb:place="inline"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0927j06" n="0927j06"/>行苦攝一。卽五取蘊苦。順捨受法。</p><p xml:id="pX26p0927c0920" cb:place="inline">疏鈔
<lb ed="X" n="0927c10"/><lb ed="R042" n="0065b16"/>曰。大經云。苦有無量相。非聲聞緣覺所知。以二乘
<lb ed="X" n="0927c11"/><lb ed="R042" n="0065b17"/>雖知苦相。不知無量相。故瑜伽說苦有一百二十。
<lb ed="X" n="0927c12"/><lb ed="R042" n="0065b18"/>卽四十四論增數明之。</p><p xml:id="pX26p0927c1210" cb:place="inline">賢首曰。除苦決定。故云
<lb ed="X" n="0927c13"/><lb ed="R042" n="0066a01"/>眞實不虗。</p><p xml:id="pX26p0927c1305" cb:place="inline">義詮云。一切世間修行功修德除苦
<lb ed="X" n="0927c14"/><lb ed="R042" n="0066a02"/>之法。總是權巧方便。不是眞實究竟法門。惟此般
<lb ed="X" n="0927c15"/><lb ed="R042" n="0066a03"/>若力用。乃能究竟離苦。眞實不虗也。欲度一切苦
<lb ed="X" n="0927c16"/><lb ed="R042" n="0066a04"/>厄者。可不從此法門入乎。舊解大神大明。卽將掃
<lb ed="X" n="0927c17"/><lb ed="R042" n="0066a05"/>蕩煩惱窟穴。降伏生死魔軍。轉凡入聖等語入講。
<lb ed="X" n="0927c18"/><lb ed="R042" n="0066a06"/>似侵度苦厄意。至度苦句。便似重複無味。大神大
<pb ed="X" xml:id="X26.0566.0928a" n="0928a"/>
<lb ed="X" n="0928a01"/><lb ed="R042" n="0066a07"/>明。只照無智得以前。虗虗論理。而以涅槃菩提二
<lb ed="X" n="0928a02"/><lb ed="R042" n="0066a08"/>段。入度苦內講。較淸楚。眞實不虗。緊接度苦說。</p>
<lb ed="X" n="0928a03"/><lb ed="R042" n="0066a09"/><p xml:id="pX26p0928a0301">集解云。此經歸到除一切苦。<anchor xml:id="nkr_note_orig_0928j01" n="0928j01"/>眞實不虗。只是不落
<lb ed="X" n="0928a04"/><lb ed="R042" n="0066a10"/>生滅境。得箇實落受用耳。</p><p xml:id="pX26p0928a0411" cb:place="inline">○義詮云。是大神呪四
<lb ed="X" n="0928a05"/><lb ed="R042" n="0066a11"/>句。根色不異空。至無智無得。就意義深廣處說。以
<lb ed="X" n="0928a06"/><lb ed="R042" n="0066a12"/>勸人之修持。能除一切苦二句。根涅槃菩提二段
<lb ed="X" n="0928a07"/><lb ed="R042" n="0066a13"/>用功切近處說。以勸人之信受。</p><p xml:id="pX26p0928a0713" cb:place="inline">○文句云。此段讚
<lb ed="X" n="0928a08"/><lb ed="R042" n="0066a14"/>歎般若眞空之勝。是急切勸勉之辭。</p>
<lb ed="X" n="0928a09"/><lb ed="R042" n="0066a15"/><p xml:id="pX26p0928a0901">△承上文言。諸佛菩薩。皆依此般若而證極果。故
<lb ed="X" n="0928a10"/><lb ed="R042" n="0066a16"/>知此般若波羅蜜多。不是語言文字可求。不是思
<lb ed="X" n="0928a11"/><lb ed="R042" n="0066a17"/>量分別可及。單以經言。未足以形其神妙光明。未
<lb ed="X" n="0928a12"/><lb ed="R042" n="0066a18"/>足以顯其高上等徧。佛法中機用之最秘密最靈
<lb ed="X" n="0928a13"/><lb ed="R042" n="0066b01"/>應者。莫如呪。般若波羅蜜多。其卽呪而<anchor xml:id="nkr_note_add_0928a1301" n="0928a1301"/><anchor xml:id="beg0928a1301" n="0928a1301"/>已<anchor xml:id="end0928a1301"/>矣。呪乃
<lb ed="X" n="0928a14"/><lb ed="R042" n="0066b02"/>佛說密語。卽第一義。有轉變罔測之力。人莫知其
<lb ed="X" n="0928a15"/><lb ed="R042" n="0066b03"/>機。物莫知其故。故以之讚般若也。眞實不虗以上。
<lb ed="X" n="0928a16"/><lb ed="R042" n="0066b04"/>承前文顯說般若。而結讚爲密。說呪以下。承本文
<lb ed="X" n="0928a17"/><lb ed="R042" n="0066b05"/>顯中具密。而正說密呪以通結之。大神四句約體
<lb ed="X" n="0928a18"/><lb ed="R042" n="0066b06"/>讚密。能除二句。約用讚密。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0928a19"/><lb ed="R042" n="0066b07"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0928a1901"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0928j02" n="0928j02"/>故說般若波羅蜜多呪。卽說呪曰。</p><p cb:type="dharani" xml:id="pX26p0928a1917" cb:place="inline">揭諦揭諦　波
<lb ed="X" n="0928a20"/><lb ed="R042" n="0066b08"/>羅揭諦　波羅僧揭諦　菩提薩婆訶</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0928a21"/><lb ed="R042" n="0066b09"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0928a2101">△承上文言。惟般若有如是功用。則般若卽呪矣。
<lb ed="X" n="0928a22"/><lb ed="R042" n="0066b10"/>然不說呪。不能顯般若離言絕相之妙。故旣說經
<lb ed="X" n="0928a23"/><lb ed="R042" n="0066b11"/>以示其修。又說呪以顯其妙。他處經是經。呪是呪。
<lb ed="X" n="0928a24"/><lb ed="R042" n="0066b12"/>經顯呪密。故經有經名。呪有呪名。今則般若卽呪。
<pb ed="X" xml:id="X26.0566.0928b" n="0928b"/>
<lb ed="X" n="0928b01"/><lb ed="R042" n="0066b13"/>卽顯卽密。呪卽般若。卽密卽顯。經名卽是呪名。不
<lb ed="X" n="0928b02"/><lb ed="R042" n="0066b14"/>分顯密二義也。呪是諸佛秘語。非因位所解。但當
<lb ed="X" n="0928b03"/><lb ed="R042" n="0066b15"/>誦持。除障增福。不可強釋。若欲強釋。姑就舊義略
<lb ed="X" n="0928b04"/><lb ed="R042" n="0066b16"/>解之。揭。去也。度也。諦。眞實不虗也。卽深慧功能。謂
<lb ed="X" n="0928b05"/><lb ed="R042" n="0066b17"/>去一切業障。度一切苦厄而歸眞實也。重言揭諦
<lb ed="X" n="0928b06"/><lb ed="R042" n="0066b18"/>者。自度度他也。波羅羯諦者。波羅此云彼岸。卽度
<lb ed="X" n="0928b07"/><lb ed="R042" n="0067a01"/>所處也。波羅僧羯諦者。僧。謂總也。衆也。溥也。卽謂
<lb ed="X" n="0928b08"/><lb ed="R042" n="0067a02"/>自度度他。總到彼岸也。言菩提者。到何等彼岸。謂
<lb ed="X" n="0928b09"/><lb ed="R042" n="0067a03"/>大菩提處也。言薩婆訶者。此云速疾。以此般若而
<lb ed="X" n="0928b10"/><lb ed="R042" n="0067a04"/>得菩提。乃迅速而無阻滯也。</p><p xml:id="pX26p0928b1012" cb:place="inline">○尋珠云。法華疏云。
<lb ed="X" n="0928b11"/><lb ed="R042" n="0067a05"/>說呪之義。諸師或說鬼神王名。稱其王名。則部落
<lb ed="X" n="0928b12"/><lb ed="R042" n="0067a06"/>敬主。故能降伏一切鬼魅。此世界悉壇。或云。呪如
<lb ed="X" n="0928b13"/><lb ed="R042" n="0067a07"/>軍中密號。唱號相應。無所呵問。此爲人悉壇。或云
<lb ed="X" n="0928b14"/><lb ed="R042" n="0067a08"/>呪者。密默治惡。惡自休息。餘無識者。此對治悉壇。
<lb ed="X" n="0928b15"/><lb ed="R042" n="0067a09"/>或云呪如軍中密令。惟秉帥者知。餘皆莫測。喩呪
<lb ed="X" n="0928b16"/><lb ed="R042" n="0067a10"/>惟佛知。餘位莫解。此第一悉壇。又呪者。願也。如蜾
<lb ed="X" n="0928b17"/><lb ed="R042" n="0067a11"/><anchor xml:id="nkr_note_add_0928b1701" n="0928b1701"/><anchor xml:id="beg0928b1701" n="0928b1701"/>蠃<anchor xml:id="end0928b1701"/>之祝螟蛉。願其類我。佛菩薩願諸衆生。悉如我
<lb ed="X" n="0928b18"/><lb ed="R042" n="0067a12"/>之得成正覺也。</p><p xml:id="pX26p0928b1807" cb:place="inline">孤山曰。深求其致。亦只是密說
<lb ed="X" n="0928b19"/><lb ed="R042" n="0067a13"/>此般若無所得心耳。與諸法空相無智無得相應。
<lb ed="X" n="0928b20"/><lb ed="R042" n="0067a14"/>人能以心<anchor xml:id="nkr_note_orig_0928001" n="0928001"/>特。勿以口持。專一持。不雜念<anchor xml:id="note_star_1" n="0928001" type="star"/>特。勿忘勿
<lb ed="X" n="0928b21"/><lb ed="R042" n="0067a15"/>助。持到無所得田地。默契此蘊空般若無所得心。
<lb ed="X" n="0928b22"/><lb ed="R042" n="0067a16"/>是則令人生大智慧。無得而得。祕密之道。莫加於
<lb ed="X" n="0928b23"/><lb ed="R042" n="0067a17"/>此。持呪者應如是。行深般若者。亦復如是。</p></cb:div></cb:div>
<lb ed="X" n="0928b24"/><lb ed="R042" n="0067a18"/><cb:juan fun="close" n="1"><cb:jhead>般若波羅蜜多心經彚纂<note place="inline">終</note></cb:jhead></cb:juan>
</body>
<back>
<cb:div type="apparatus">
<head>校注</head>
<p>
<app from="#beg0916c0801" to="#end0916c0801"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0917a0901" to="#end0917a0901"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0917a1001" to="#end0917a1001"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0918a1801" to="#end0918a1801"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">玘</lem><rdg wit="#wit.orig"><g ref="#CB00215">玘</g></rdg></app>
<app from="#beg0919b1301" to="#end0919b1301"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0921b1801" to="#end0921b1801"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0922b0101" to="#end0922b0101"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0923a2001" to="#end0923a2001"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0924b2301" to="#end0924b2301"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0925a2301" to="#end0925a2301"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0925b0701" to="#end0925b0701"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0925c0501" to="#end0925c0501"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0926c0801" to="#end0926c0801"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0927a0801" to="#end0927a0801"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0927a0901" to="#end0927a0901"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0927a1201" to="#end0927a1201"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0927a1401" to="#end0927a1401"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0927a2401" to="#end0927a2401"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0928a1301" to="#end0928a1301"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0928b1701" to="#end0928b1701"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">蠃</lem><rdg wit="#wit.orig">羸</rdg></app>
</p>
</cb:div>
<cb:div type="cbeta-notes">
<head>CBETA 校注</head>
<p>
<note n="0919j01" resp="#resp3" type="mod" subtype="jie" target="#nkr_note_mod_0919j01">此經以單法爲名實相爲體觀照爲宗度苦海爲用大乘爲敎相法者卽般若波羅蜜多也實相者卽諸法空相也觀照卽照見五蘊皆空也度苦卽度一切苦厄也大乘卽菩薩行深般若也○按義句詮及紫柏論謂心是喩經題法喩兼取存參･實相般若卽生佛性體觀照般若卽行人工夫文字般若卽佛祖言敎･衆生迷慧性溺情欲卽是入苦海･不得般若不見眞諦不見眞諦不名般若○以般若智慧得到彼岸不外自識此心題兼華梵兩言顯標宗旨･諸說各有是處然宗鉢柄爲是不空云菩薩有般若波羅蜜多心名普遍智藏圭山云般若之心是萬法之體･疏云題有三釋初敎義分二謂般若心是所詮之義經是能詮之敎二就所詮義中法喩分二謂般若是所顯之法心是能顯之喩卽般若內統攝要妙之義三就前法中體用分二謂般若是體波羅蜜多是用二轉依果謂轉煩惱爲菩提轉生死爲涅槃</note>
<note n="0921j01" resp="#resp3" type="mod" subtype="jie" target="#nkr_note_mod_0921j01">質言云觀自在三字是依修證所顯之名○反觀自在之性依修而名觀聽圓明徧十方界自在無礙依證而名又自者顯物物頭頭無非自己在者塵塵刹刹靡不克周照見句是明行深等義</note>
<note n="0922j01" resp="#resp3" type="mod" subtype="jie" target="#nkr_note_mod_0922j01">正解云五蘊爲萬法之總萬法皆五蘊之所變現五蘊旣作如是觀則凡根身器界無明煩惱泊生死涅槃無不與眞空實相平等無二亦同作如是觀也返源解脫非撥棄根塵之謂只是轉識成智卽情復性･空觀破見思惑證一切智成般若德假觀破塵沙惑證道種智成解脫德中觀破無明惑證一切種智成法身德･文句云此第二節詳言五蘊皆空･正解云已上三觀是示眞見破妄見下三諦是示眞相破妄相</note>
<note n="0924j08" resp="#resp3" type="mod" subtype="jie" target="#nkr_note_mod_0924j08">諦緣之法雖爲二乘實通大乘其要皆爲斷生死本滅無明因復歸淨明妙性而已廣開爲緣總攝爲諦其實一理但聲聞緣覺大乘所證有淺深耳</note>
<note n="0925j02" resp="#resp3" type="mod" subtype="jie" target="#nkr_note_mod_0925j02">智得正是實證何以言無葢正照空時照外無空空外無照如空合空似水投水若有智得卽落邊見非眞空矣故般若以無得爲宗･涅槃論云無得是有得之眞名有得是無得之僞號正解云菩薩斷惑至無智無得正是生滅滅已寂滅現前之時非甚深般若曷能臻此</note>
<note n="0927j03" resp="#resp3" type="mod" subtype="jie" target="#nkr_note_mod_0927j03">正解云已上釋明首節證眞之義以無所得句總約凡情聖解俱空承上起下之辭言菩薩與佛證涅槃得菩提皆以此爲因也</note>
</p>
</cb:div>
<cb:div type="xuzang-notes">
<head>卍續藏 校注</head>
<p>
<note n="0916001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0916001">（便宜上、表題ヲ附ス。<g ref="#CB18834">󴦒</g>）</note>
<note n="0918j01" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0918j01">低頭注中文首附△印者</note>
<note n="0919j01" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0919j01">此經以單法爲名實相爲體觀照爲宗度苦海爲用大乘爲敎相法者卽般若波羅蜜多也實相者卽諸法空相也觀照卽照見五蘊皆空也度若卽度一切苦厄也大乘卽菩薩行深般若也○按義句詮及紫柏論謂心是喩經題法喩兼取存參･實相般若卽生佛性體觀照般若卽行人工夫文字般若卽佛祖言敎･衆生迷慧性溺情欲卽是入苦海･不得般若不見眞諦不見眞諦不名般若○以般若智慧得到彼岸不外自識此心題兼華梵兩言顯標宗旨･諸說各有是處然宗鉢柄爲是不空云菩薩有般若波羅蜜多心名普遍智藏圭山云般若之心是萬法之體･疏云題有三釋初敎義分二謂般若心是所詮之義經是能詮之敎二就所詮義中法喩分二謂般若是所顯之法心是能顯之喩卽般若內統攝要妙之義三就前法中體用分二謂般若是體波羅蜜多是用二轉依果謂轉煩惱爲菩提轉生死爲涅槃</note>
<note n="0920j01" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0920j01">第一段原行標綱･觀自在四句爲一經之綱首句是示能觀之人次句是標所修之法三句是標所斷之惑四句是標所證之果</note>
<note n="0920j02" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0920j02">尋珠云般若言行者日用行持非數寶算沙可及言深者無上甚深非淺夫劣智可窮</note>
<note n="0920j03" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0920j03">照卽般若深智約體言見卽無相慧眼約用言皆空者一切法無我也五蘊攝盡根塵識等染法爲萬苦之根○舊云五陰陰者葢覆義新云五蘊蘊者積聚義</note>
<note n="0920j04" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0920j04">一切苦厄皆自執五蘊生菩薩憫衆生迷於其中故說此般若令其修習以度○度苦卽是自在</note>
<note n="0921j01" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0921j01">質言云觀自在三字是依修證所顯之名○反觀自在之性依修而名觀聽圓明徧十方界自在無礙依證而名又自者顯物物頭頭無非自巳在者塵塵刹刹靡不克周照見句是明行深等義</note>
<note n="0921j02" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0921j02">第二段詳示蘊空此段色不異空六句是明空理正說觀照般若</note>
<note n="0921j03" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0921j03">自此直至無智無得是廣釋五蘊皆空之境而觀照自在其中以非觀照不能達此境地也圭山觀門註云色空雖對說本意惟歸於空以色是虛名虛相無纖毫之體故修此觀者意在此故･疏云此段文有四釋一正釋小乘疑二兼釋菩薩疑三顯正義四釋觀行○寶性論曰空亂意菩薩有三種疑一疑空異色取色外空二疑空滅色取斷滅空三疑空是物以空爲有舍利子聰慧第一故對之釋疑也</note>
<note n="0921j04" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0921j04">四蘊皆是一心識卽心主受想行是心所發五蘊只是色心兩項○妄想六名曰見楞嚴經</note>
<note n="0922j01" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0922j01">正解云五蘊爲萬法之總萬法皆五蘊之所變現五蘊旣作如是觀則凡根身器界無明煩惱泊生死涅槃無不與眞空實相平等無二亦同作如是觀也返源解脫非撥棄根塵之謂只是轉識成智卽情復性･空觀破見思惑證一切智成般若德假觀破塵沙惑證道種智成解脫德中觀破無明惑證一切種智成法身德･文句云此第二節詳言五蘊皆空･正解云巳上三觀是示眞見破妄見下三諦是示眞相破妄相</note>
<note n="0922j02" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0922j02">第三段就空釋體･此段是顯出空相正明實相般若○疏云此顯法體</note>
<note n="0922j03" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0922j03">此卽是空相之相卽般若實相卽眞如自性也</note>
<note n="0923j01" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0923j01">增減有兩義一約眞理則聖增而凡減二約妄染則凡增而聖減</note>
<note n="0923j02" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0923j02">文句云此第三節言諸法空相無生滅等以足上第二節之意○二節三節總是釋行深般若</note>
<note n="0923j03" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0923j03">第四段明空離相･此段是廣明眞空離相以顯空性也初離六凡次離三聖賢首判爲明所離</note>
<note n="0923j04" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0923j04">無五蘊</note>
<note n="0923j05" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0923j05">無十二入</note>
<note n="0924j01" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0924j01">無十八界</note>
<note n="0924j02" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0924j02">以上三節明無蘊處界法是斷凡情</note>
<note n="0924j03" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0924j03">楞伽經八識附錄</note>
<note n="0924j04" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0924j04">根塵識只色心二字盡之</note>
<note n="0924j05" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0924j05">無緣覺法</note>
<note n="0924j06" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0924j06">一切業因俱自無明而起順則緣生逆則緣滅順則生者謂前能生後順生死也逆則滅者逆觀以生無有故逆生死也約流轉還滅以爲順逆無明爲長夜之體生死爲長夜之業無明爲流轉之首老死爲流轉之尾無明盡爲還滅之首老死盡爲還滅之尾･依三世說過去有二現在有八未來有二･義句詮謂此三有之業說前世爲前有今生爲中有後世爲後有</note>
<note n="0924j07" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0924j07">無聲聞法</note>
<note n="0924j08" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0924j08">諦緣之法雖爲二乘實通大乘其要皆爲斷生死本滅無明因復歸淨明妙性而巳廣開爲緣總攝爲諦其實一理但聲聞緣覺大乘所證有淺深耳</note>
<note n="0925j01" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0925j01">無菩薩法</note>
<note n="0925j02" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0925j02">智得正是實證何以言無葢正照空時照外無空空外無照如空合空似水投水若有智得卽落邊見非眞空矣故般若以無得爲宗･涅槃論云無得是有得之眞名有得是無得之僞號正解云菩薩斷惑至無智無得正是生滅滅巳寂滅現前之時非甚深般若曷能臻此</note>
<note n="0925j03" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0925j03">以上三節明無緣覺聲聞諸法是斷聖解</note>
<note n="0925j04" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0925j04">卽所謂十一色也意無形質故不在色例･識力最能爲害</note>
<note n="0925j05" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0925j05">第五段從行顯法，此段顯般若之法能度一切苦厄○無得故能有得下明所得有二</note>
<note n="0926j01" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0926j01">此段科爲證眞是顯圓成實性寂滅現前釋明度苦此言菩薩依此般若之法得涅槃斷果斷者斷苦因也菩提薩埵廣指一切菩薩言而觀音在其中○到得心無罣礙便是行成</note>
<note n="0926j02" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0926j02">迷卽三障悟卽三德</note>
<note n="0926j03" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0926j03">此言諸佛依此般若之法得菩提智果智果謂四智菩提之果也依起信論卽究竟始覺合本覺時平等無二覺異爲智果也･佛得菩提亦只依此並無別法</note>
<note n="0926j04" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0926j04">依猶仗也界乎中間雙通人法然亦不可竟謂佛祖有實法與人無依而依方是眞依</note>
<note n="0926j05" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0926j05">得涅槃得菩提卽是無得之得故云無得乃能有得</note>
<note n="0927j01" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0927j01">這罣礙二字正說著二乘的痛處</note>
<note n="0927j02" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0927j02">無罣礙卽是行深之時</note>
<note n="0927j03" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0927j03">正解云巳上釋明首節證眞之義以無所得句總約凡情聖解俱空承上起下之辭言菩薩與佛證涅槃得菩提皆以此爲因也</note>
<note n="0927j04" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0927j04">第六段結讚顯密･此承前文顯說般若而讚其密･賢首曰先別歎後總結</note>
<note n="0927j05" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0927j05">此極讚般若功用之廣大○眞實不虛單承度苦有兼證果度苦兩項說者非是證果卽是度苦不分二頂也</note>
<note n="0927j06" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0927j06">正解云此節是結前斷證之功讚般若之德用難思勸人受持獲益也</note>
<note n="0928j01" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0928j01">眞實不虛集解謂般若乃眞實不虛之理卽周子所謂無極之眞</note>
<note n="0928j02" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0928j02">第七段正說密呪･此段承上以四呪字贊前顯說般若經之功德是不可思議境界故復宣不可思議之密呪令人顯密兼持也･此呪是密說般若以結經卽以證經･顯說般若所以破其昏迷令人生慧密說般若所以攝其散亂令人生定定慧兼持方能速到彼岸</note>
<note n="0928001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0928001 #note_star_1">特疑持次同</note>
</p>
</cb:div>
<cb:div type="add-notes">
<head>新增校注</head>
<p>
<note n="0916c0801" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0916c0801">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0917a0901" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0917a0901">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0917a1001" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0917a1001">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0918a1801" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0918a1801">玘【CB】，<g ref="#CB00215">玘</g>【卍續】</note>
<note n="0919b1301" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0919b1301">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0921b1801" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0921b1801">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0922b0101" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0922b0101">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0923a2001" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0923a2001">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0924b2301" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0924b2301">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0925a2301" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0925a2301">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0925b0701" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0925b0701">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0925c0501" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0925c0501">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0926c0801" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0926c0801">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0927a0801" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0927a0801">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0927a0901" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0927a0901">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0927a1201" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0927a1201">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0927a1401" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0927a1401">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0927a2401" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0927a2401">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0928a1301" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0928a1301">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0928b1701" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0928b1701">蠃【CB】，羸【卍續】</note>
</p>
</cb:div>
</back></text></TEI>