<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>
<?xml-stylesheet type="text/xsl" href="/static/taisho.xsl"?>
<TEI xmlns:cb="http://www.cbeta.org/ns/1.0" xml:lang="lzh-Hant-HK" xml:id="X26n0567">
<teiHeader>
	<fileDesc>
		<titleStmt>
			<title>Manji Shinsan Dainihon Zokuzōkyō, Electronic version, No. 567 般若心經如是經義</title>
			<title xml:lang="zh-Hant">卍新纂大日本續藏經數位版, No. 567 般若心經如是經義</title>
			<author>淸 行敏述</author>
			<respStmt>
				<resp>Electronic Version by</resp>
				<name>CBETA</name>
			</respStmt>
		</titleStmt>
		<editionStmt>
			<edition>XML TEI P5</edition>
			<respStmt xml:id="resp1"><resp>corrections</resp><name>orig</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp2"><resp>corrections</resp><name>CBETA</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp3"><resp>corrections</resp><name>CBETA.maha</name></respStmt>
		</editionStmt>
		<extent>1卷</extent>
		<publicationStmt>
			<idno type="CBETA">
				<idno type="canon">X</idno>.<idno type="vol">26</idno>.<idno type="no">567</idno>
			</idno>
			<distributor>
				<name>中華電子佛典協會 (CBETA)</name>
				<address>
					<addrLine><email>service@cbeta.org</email></addrLine>
				</address>
			</distributor>
			<availability>
				<p>Available for non-commercial use when distributed with this header intact.</p>
			</availability>
			<date>2022-10-12 23:43:51 +0800</date>
		</publicationStmt>
		<sourceDesc>
			<bibl>
				<title level="s">Manji Shinsan Dainihon Zokuzōkyō</title>
				<title level="s" xml:lang="zh-Hant">卍新纂大日本續藏經</title>
				<title level="m" xml:lang="zh-Hant">般若心經如是經義</title>
			</bibl>
		</sourceDesc>
	</fileDesc>
	<encodingDesc>
		<projectDesc>
			<p xml:lang="en" cb:type="ly">Input by CBETA, OCR by CBETA</p>
			<p xml:lang="zh-Hant" cb:type="ly">CBETA 人工輸入，CBETA 掃瞄辨識</p>
		</projectDesc>
		<editorialDecl>
			<punctuation resp="#resp1"><p>原書標點</p></punctuation>
		</editorialDecl>
		<tagsDecl>
			<namespace name="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
				<tagUsage gi="rdg">
					<listWit>
						<witness xml:id="wit.cbeta">【CB】</witness>
						<witness xml:id="wit.orig">【卍續】</witness>
					</listWit>
				</tagUsage>
			</namespace>
		</tagsDecl>
		</encodingDesc>
	<profileDesc>
		<langUsage>
			<language ident="en">English</language>
			<language ident="zh-Hant">Chinese (Traditional)</language>
		</langUsage>
	</profileDesc>
	<revisionDesc>
		<change when="2013-05-20">
			<name>CW</name><name>Ray Chou 周邦信</name>P4 to P5 conversion by p4top5a.py, intended for publication
		</change>
		<change when="2006-08-01T10:23:10">
			Zhou Bang-Xin (ed.) Created initial TEI XML version with BASICX.BAT
		</change>
	</revisionDesc>
</teiHeader>
<text><body>
<milestone unit="juan" n="1"/>
<pb ed="X" xml:id="X26.0567.0929a" n="0929a"/>
<lb ed="X" n="0929a01"/>
<lb ed="X" n="0929a02"/><cb:docNumber>No. 567</cb:docNumber>
<lb ed="X" n="0929a03"/><lb ed="R092" n="0953a01"/><cb:juan fun="open" n="1"><cb:mulu type="卷" n="1"/><cb:jhead>摩訶般若波羅蜜多心經</cb:jhead></cb:juan>
<lb ed="X" n="0929a04"/>
<lb ed="X" n="0929a05"/>
<lb ed="X" n="0929a06"/><lb ed="R092" n="0953a03"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0929a0601">摩訶。梵語。華言大也。此大法卽聖凡共有般若心
<lb ed="X" n="0929a07"/><lb ed="R092" n="0953a04"/>也。梵語般若。華言智慧。此大智慧體。乃聖凡同具。
<lb ed="X" n="0929a08"/><lb ed="R092" n="0953a05"/>但其中有迷悟之差。迷者卽愚。悟者卽智。然般若
<lb ed="X" n="0929a09"/><lb ed="R092" n="0953a06"/>本無迷悟。若人能言外了然。則迷悟本虗。又□□
<lb ed="X" n="0929a10"/><lb ed="R092" n="0953a07"/>□□□波羅蜜多。梵語。華言到彼岸。一切衆生。□
<lb ed="X" n="0929a11"/><lb ed="R092" n="0953a08"/>□□□□□無明所蔽。輪迴生死苦海。不得到□
<lb ed="X" n="0929a12"/><lb ed="R092" n="0953a09"/>□□□□□□觀自在能行之人。以吿身子智慧
<lb ed="X" n="0929a13"/><lb ed="R092" n="0953a10"/>□□□□□□□身中本有摩訶般若大智慧□
<lb ed="X" n="0929a14"/><lb ed="R092" n="0953a11"/>□□□□□□□□若而越煩惱中流。竟到波羅
<lb ed="X" n="0929a15"/><lb ed="R092" n="0953a12"/>蜜多□□□□□□□大智慧菩提涅槃玅心。經
<lb ed="X" n="0929a16"/><lb ed="R092" n="0953a13"/>者。猶徑也。□□□□□□道。所謂誰能出不由戶。
<lb ed="X" n="0929a17"/><lb ed="R092" n="0953a14"/>何莫由斯道也。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0929a18"/><lb ed="R092" n="0953a15"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0929a1801">觀自在菩薩。行深般若波羅蜜多時。照見五蘊皆空。
<lb ed="X" n="0929a19"/><lb ed="R092" n="0953a16"/>度一切苦厄。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0929a20"/><lb ed="R092" n="0953a17"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0929a2001">觀自在菩薩一句。總顯能行甚深般若之人。爲下
<lb ed="X" n="0929a21"/><lb ed="R092" n="0953a18"/>一經綱領觀字。卽大智根本之體。自在二字。卽般
<lb ed="X" n="0929a22"/><lb ed="R092" n="0953b01"/>若相也。以根本智體。照見五蘊色心等法。無有少
<lb ed="X" n="0929a23"/><lb ed="R092" n="0953b02"/>法可得。無有少法不可得。眞俗渾融。交涉無礙。卽
<lb ed="X" n="0929a24"/><lb ed="R092" n="0953b03"/>此般若大相。自在法門也。菩薩。梵語。華言有覺有
<pb ed="X" xml:id="X26.0567.0929b" n="0929b"/>
<lb ed="X" n="0929b01"/><lb ed="R092" n="0953b04"/>情。以有覺故。依般若波羅蜜多。而心無罣礙。遠離
<lb ed="X" n="0929b02"/><lb ed="R092" n="0953b05"/>顚倒夢想。究竟涅槃。以有情故。依般若波羅蜜多。
<lb ed="X" n="0929b03"/><lb ed="R092" n="0953b06"/>得阿耨多羅三藐三菩提。能除一切苦。眞實不虗。
<lb ed="X" n="0929b04"/><lb ed="R092" n="0953b07"/>由是因果交涉。萬德咸備。纔得此觀自在菩薩之
<lb ed="X" n="0929b05"/><lb ed="R092" n="0953b08"/>名也。行深般若波羅蜜多有二義。一理深。二事深。
<lb ed="X" n="0929b06"/><lb ed="R092" n="0953b09"/>事深者。謂觀自在行斯般若。深無不極。道者以之
<lb ed="X" n="0929b07"/><lb ed="R092" n="0953b10"/>而歸。大無不包。乘者以之而運。所以擧一行深之
<lb ed="X" n="0929b08"/><lb ed="R092" n="0953b11"/>言。以醒凡夫。□□□□□□□行而錯徑者二乘
<lb ed="X" n="0929b09"/><lb ed="R092" n="0953b12"/>雖是正行。尙滯□□□□□□□在菩薩行深般
<lb ed="X" n="0929b10"/><lb ed="R092" n="0953b13"/>若波羅密多。意正□□□□□□□學菩薩行深。
<lb ed="X" n="0929b11"/><lb ed="R092" n="0953b14"/>使其頓破煩惱。頓斷□□□□□□□槃。故曰事
<lb ed="X" n="0929b12"/><lb ed="R092" n="0953b15"/>深也。理深者。以圓照法界無盡□□□□般若甚
<lb ed="X" n="0929b13"/><lb ed="R092" n="0953b16"/>深法門。體用無方。猶澄江一月。三舟共覩。一舟停
<lb ed="X" n="0929b14"/><lb ed="R092" n="0953b17"/>住。二舟南北。南者見月千里隨南。北者見月千里
<lb ed="X" n="0929b15"/><lb ed="R092" n="0953b18"/>隨北。停舟者見月不移。自在之行。類此可知。卽體
<lb ed="X" n="0929b16"/><lb ed="R092" n="0954a01"/>之用。無不普應。去住皆緣。心無動靜。故曰理深也。
<lb ed="X" n="0929b17"/><lb ed="R092" n="0954a02"/>照者。指觀智而言。見者。指心性而言。五蘊。卽色受
<lb ed="X" n="0929b18"/><lb ed="R092" n="0954a03"/>想行識。凡夫執五蘊爲實有。二乘又執之以沉空
<lb ed="X" n="0929b19"/><lb ed="R092" n="0954a04"/>趨寂。俱不達妙有眞空。觀自在菩薩。以觀智照之。
<lb ed="X" n="0929b20"/><lb ed="R092" n="0954a05"/>以心性見之。故當下了達五蘊等法。卽是妙有眞
<lb ed="X" n="0929b21"/><lb ed="R092" n="0954a06"/>空實相般若故曰照見五蘊皆空也。六道衆生。妄
<lb ed="X" n="0929b22"/><lb ed="R092" n="0954a07"/>起三惑搆造生死苦緣。二乘亦被無明所蔽。愛見
<lb ed="X" n="0929b23"/><lb ed="R092" n="0954a08"/>所纏。雖斷輪迴生死。尙住偏空厄緣。自在菩薩。行
<lb ed="X" n="0929b24"/><lb ed="R092" n="0954a09"/>深般若波羅蜜多時。以金剛證定。頓斷生相無明。
<pb ed="X" xml:id="X26.0567.0929c" n="0929c"/>
<lb ed="X" n="0929c01"/><lb ed="R092" n="0954a10"/>頓入妙覺果海。五住皆盡。二死永亡。故曰度一切
<lb ed="X" n="0929c02"/><lb ed="R092" n="0954a11"/>苦厄也。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0929c03"/><lb ed="R092" n="0954a12"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0929c0301">舍利子。色不異空空不異色。色卽是空。空卽是色。受
<lb ed="X" n="0929c04"/><lb ed="R092" n="0954a13"/>想行識。亦復如是。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0929c05"/><lb ed="R092" n="0954a14"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0929c0501">此承觀自在菩薩所行甚深般若體用。以召□□
<lb ed="X" n="0929c06"/><lb ed="R092" n="0954a15"/>□子而授之。佛以無有聽者。終無有說。故特吿□
<lb ed="X" n="0929c07"/><lb ed="R092" n="0954a16"/>□□言顯示令一切凡衆。皆知自有甚深般若。非
<lb ed="X" n="0929c08"/><lb ed="R092" n="0954a17"/>第一智慧身子。不能修也。色不異空以下二十四
<lb ed="X" n="0929c09"/><lb ed="R092" n="0954a18"/>言□□□機頓悟頓證甚深般若妙旨謂舍利子
<lb ed="X" n="0929c10"/><lb ed="R092" n="0954b01"/>所說照見五蘊皆空者。是何五蘊。謂卽是色不異
<lb ed="X" n="0929c11"/><lb ed="R092" n="0954b02"/>空。空不異色。色卽是空。空卽是色。又謂汝旣<anchor xml:id="nkr_note_add_0929c1101" n="0929c1101"/><anchor xml:id="beg0929c1101" n="0929c1101"/>已<anchor xml:id="end0929c1101"/>知
<lb ed="X" n="0929c12"/><lb ed="R092" n="0954b03"/>蘊空之初。堅固色體。如是而<anchor xml:id="nkr_note_add_0929c1201" n="0929c1201"/><anchor xml:id="beg0929c1201" n="0929c1201"/>已<anchor xml:id="end0929c1201"/>卽知虗名之受。融
<lb ed="X" n="0929c13"/><lb ed="R092" n="0954b04"/>通之想。幽隱之行。罔象之識。亦復如是也。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0929c14"/><lb ed="R092" n="0954b05"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0929c1401">舍利子。是諸法空相。不生不滅。不垢不淨。不增不減。
<lb ed="X" n="0929c15"/><lb ed="R092" n="0954b06"/>是故空中。無色。無受想行識。無眼耳鼻舌身意。無色
<lb ed="X" n="0929c16"/><lb ed="R092" n="0954b07"/>聲香味觸法。無眼界。乃至無意識界。無無明。亦無無
<lb ed="X" n="0929c17"/><lb ed="R092" n="0954b08"/>明盡。乃至無老死。亦無老死盡。無苦集滅道。無智亦
<lb ed="X" n="0929c18"/><lb ed="R092" n="0954b09"/>無得。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0929c19"/><lb ed="R092" n="0954b10"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0929c1901">此一段總說五蘊以擴充諸法。同一眞空實相圓
<lb ed="X" n="0929c20"/><lb ed="R092" n="0954b11"/>明心體。本無生滅垢淨。聖凡增減惑智等法也。是
<lb ed="X" n="0929c21"/><lb ed="R092" n="0954b12"/>□□前五蘊諸法。由空觀中。照見聖凡等法。纖毫
<lb ed="X" n="0929c22"/><lb ed="R092" n="0954b13"/>絕迹無有少法不是實相。故云是諸法空相。不生
<lb ed="X" n="0929c23"/><lb ed="R092" n="0954b14"/>者。□□□所有俱是妄想。一切諸法。俱是幻言。心
<lb ed="X" n="0929c24"/><lb ed="R092" n="0954b15"/>生卽□□□卽佛亦無佛無不佛。無生無不生。不
<pb ed="X" xml:id="X26.0567.0930a" n="0930a"/>
<lb ed="X" n="0930a01"/><lb ed="R092" n="0954b16"/>滅者。□□□□法無一不是眞空般若。本無有生。
<lb ed="X" n="0930a02"/><lb ed="R092" n="0954b17"/>又何可滅。□□□云。云何說諸蘊。諸蘊何有性。蘊
<lb ed="X" n="0930a03"/><lb ed="R092" n="0954b18"/>性不可滅。是故說無生。分別此諸蘊。其性本空寂。
<lb ed="X" n="0930a04"/><lb ed="R092" n="0955a01"/>空故不可滅。此是無生義。衆生旣如是。諸佛亦復
<lb ed="X" n="0930a05"/><lb ed="R092" n="0955a02"/>然。佛及諸佛法。自性無所有。平等同一相。卽是不
<lb ed="X" n="0930a06"/><lb ed="R092" n="0955a03"/>滅義。故曰不生不滅也。不垢者。謂眞空法性。本無
<lb ed="X" n="0930a07"/><lb ed="R092" n="0955a04"/>有染。何垢之有。大經云。如淨摩尼寶。本性無染垢。
<lb ed="X" n="0930a08"/><lb ed="R092" n="0955a05"/>隨緣生諸蘊。不爲蘊所覆。譬如靑蓮華。雖居於淤
<lb ed="X" n="0930a09"/><lb ed="R092" n="0955a06"/>泥。根性恒淸淨。故云不垢也。不淨者。謂諸佛雖知
<lb ed="X" n="0930a10"/><lb ed="R092" n="0955a07"/>自性本來淸淨。於淸淨法中。無有一念可淨。故云
<lb ed="X" n="0930a11"/><lb ed="R092" n="0955a08"/>不淨也。不增不減者。謂法性旣同。設一切衆生。一
<lb ed="X" n="0930a12"/><lb ed="R092" n="0955a09"/>時成佛。生界不減。佛界不增也。是故空中者。承上
<lb ed="X" n="0930a13"/><lb ed="R092" n="0955a10"/>無垢淨增減般若心體。而標出所以諸法之名。謂
<lb ed="X" n="0930a14"/><lb ed="R092" n="0955a11"/>何等諸法。卽是無色受想行識等。眞空體中。旣無
<lb ed="X" n="0930a15"/><lb ed="R092" n="0955a12"/>五蘊色心。焉有六根。故曰無眼耳鼻舌身意。旣無
<lb ed="X" n="0930a16"/><lb ed="R092" n="0955a13"/>六根。則知內根寂寂。外境如如。何有色蘊六塵。故
<lb ed="X" n="0930a17"/><lb ed="R092" n="0955a14"/>曰無色聲香味觸法。有根方有境。境具方發識。旣
<lb ed="X" n="0930a18"/><lb ed="R092" n="0955a15"/>然根境尙無。則所發識界。從何而有。故云無眼界。
<lb ed="X" n="0930a19"/><lb ed="R092" n="0955a16"/>乃至無意識界。眞空實相體中。本無凡夫等法。則
<lb ed="X" n="0930a20"/><lb ed="R092" n="0955a17"/>三乘之法。從何而有。若在大乘。說惟心爲因。癡愛
<lb ed="X" n="0930a21"/><lb ed="R092" n="0955a18"/>爲緣。若在小乘說癡愛爲因。業等爲緣。今眞空絕
<lb ed="X" n="0930a22"/><lb ed="R092" n="0955b01"/>相。心境兩忘。直顯本體。故曰無無明。旣然眞空體
<lb ed="X" n="0930a23"/><lb ed="R092" n="0955b02"/>中。本無流轉之無明。又以何無明而盡哉。故曰亦
<lb ed="X" n="0930a24"/><lb ed="R092" n="0955b03"/>無無明盡。生死苦。因無明而起。可剪可除。貪愛垢。
<pb ed="X" xml:id="X26.0567.0930b" n="0930b"/>
<lb ed="X" n="0930b01"/><lb ed="R092" n="0955b04"/>從妄想而生。可塞可拔。塞拔由乎性假。除翦由乎
<lb ed="X" n="0930b02"/><lb ed="R092" n="0955b05"/>體妄。知體妄者。息妄而證涅槃。達性假者。棄假而
<lb ed="X" n="0930b03"/><lb ed="R092" n="0955b06"/>歸寂滅。於是控御一乘。浮航六度。出生死苦海。越
<lb ed="X" n="0930b04"/><lb ed="R092" n="0955b07"/>火宅樊籠。逈登般若之臺。妙入涅槃之苑。湛然常
<lb ed="X" n="0930b05"/><lb ed="R092" n="0955b08"/>樂與虗空而並存。嶷爾圓明。混境智而雙寂。是故
<lb ed="X" n="0930b06"/><lb ed="R092" n="0955b09"/>空中本無三行之因。何有二種之果。故曰無老死。
<lb ed="X" n="0930b07"/><lb ed="R092" n="0955b10"/>眞空之中旣無流轉之果。則斷無明之因。生死苦
<lb ed="X" n="0930b08"/><lb ed="R092" n="0955b11"/>果方盡。無復繫累。永絕生死之鄕。獨澄無爲。蕭然
<lb ed="X" n="0930b09"/><lb ed="R092" n="0955b12"/>淡泊。卽煩惱而爲大悲之因。卽生死而爲大悲之
<lb ed="X" n="0930b10"/><lb ed="R092" n="0955b13"/>緣。於此因緣。當體卽是妙有眞空。何有還滅老死
<lb ed="X" n="0930b11"/><lb ed="R092" n="0955b14"/>而盡哉。故曰亦無老死盡。上爲中根所修因緣等
<lb ed="X" n="0930b12"/><lb ed="R092" n="0955b15"/>法。於眞空實相體中。本無所有。則知下根所修四
<lb ed="X" n="0930b13"/><lb ed="R092" n="0955b16"/>諦等法。焉有實哉。故曰無苦集滅道。苦以逼迫爲
<lb ed="X" n="0930b14"/><lb ed="R092" n="0955b17"/>義。集以增長生死爲事。滅以無累爲名。道以除患
<lb ed="X" n="0930b15"/><lb ed="R092" n="0955b18"/>爲功。所以二乘有苦可知。有集可斷。有滅可證。有
<lb ed="X" n="0930b16"/><lb ed="R092" n="0956a01"/>道可修。迷則苦集生而眞道滅。悟則苦集滅而眞
<lb ed="X" n="0930b17"/><lb ed="R092" n="0956a02"/>道生。今般若觀智。頓然五蘊皆空。頓斷生死苦厄。
<lb ed="X" n="0930b18"/><lb ed="R092" n="0956a03"/>故云無苦集滅道也。無智者。從凡夫起智破惑。乃
<lb ed="X" n="0930b19"/><lb ed="R092" n="0956a04"/>至聲聞緣覺自然智。無師智。菩薩一切智佛果一
<lb ed="X" n="0930b20"/><lb ed="R092" n="0956a05"/>切種智。眞空理中。本無一照。故云無智也。無得者。
<lb ed="X" n="0930b21"/><lb ed="R092" n="0956a06"/>亦從凡夫所得。乃至諸佛所證法界眞理。於般若
<lb ed="X" n="0930b22"/><lb ed="R092" n="0956a07"/>眞空尙空空也。何理可得乎。故佛頂云知見無見。
<lb ed="X" n="0930b23"/><lb ed="R092" n="0956a08"/>斯卽涅槃。故云無得也。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0930b24"/><lb ed="R092" n="0956a09"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0930b2401">以無所得故。菩提薩埵。依般若波羅蜜多故。心無罣
<pb ed="X" xml:id="X26.0567.0930c" n="0930c"/>
<lb ed="X" n="0930c01"/><lb ed="R092" n="0956a10"/>礙。無罣礙故。無有恐怖。遠離顚倒夢想。空竟涅槃。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0930c02"/><lb ed="R092" n="0956a11"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0930c0201">無所得故者。以眞空體中。無有少法可得。卽是一
<lb ed="X" n="0930c03"/><lb ed="R092" n="0956a12"/>切諸佛菩薩不生不滅。故中論云。諸佛說空法。爲
<lb ed="X" n="0930c04"/><lb ed="R092" n="0956a13"/>離於有見。若復見有空。諸佛所不化。故知非有非
<lb ed="X" n="0930c05"/><lb ed="R092" n="0956a14"/>無。非無非有。又云。無中無有二。無二亦復無。三界
<lb ed="X" n="0930c06"/><lb ed="R092" n="0956a15"/>一切空。是則諸佛見。此卽以無所得故也。菩提薩
<lb ed="X" n="0930c07"/><lb ed="R092" n="0956a16"/>埵者。卽觀自在是也。依般若波羅蜜多者。卽依此
<lb ed="X" n="0930c08"/><lb ed="R092" n="0956a17"/>無所得而得行深般若。至度一切苦厄者也。由依
<lb ed="X" n="0930c09"/><lb ed="R092" n="0956a18"/>此甚深般若。故下纔得心無罣礙等功效。心無罣
<lb ed="X" n="0930c10"/><lb ed="R092" n="0956b01"/>礙者。謂菩提薩埵。依此甚深般若。所以空一有卽
<lb ed="X" n="0930c11"/><lb ed="R092" n="0956b02"/>絕。心方行隨滅。經云了知諸法性空寂。如鳥飛空
<lb ed="X" n="0930c12"/><lb ed="R092" n="0956b03"/>無有迹。心行隨滅。不礙於相。故云心無罣礙也。無
<lb ed="X" n="0930c13"/><lb ed="R092" n="0956b04"/>有恐怖者。以菩薩依甚深般若。得心無罣礙之故。
<lb ed="X" n="0930c14"/><lb ed="R092" n="0956b05"/>所以不同凡夫爲三毒驅役。起惑造業。生有無量
<lb ed="X" n="0930c15"/><lb ed="R092" n="0956b06"/>驚恐。死有無量怕怖。法界之內。凡屬有知。無能免
<lb ed="X" n="0930c16"/><lb ed="R092" n="0956b07"/>者。亦不同二乘之人。畏三界生死之恐懼佛道長
<lb ed="X" n="0930c17"/><lb ed="R092" n="0956b08"/>遠。久受勤苦之怖。又不同道前菩薩。於眞空而有
<lb ed="X" n="0930c18"/><lb ed="R092" n="0956b09"/>三疑之恐。畏佛果難以疾證之怖。由是菩薩。以緣
<lb ed="X" n="0930c19"/><lb ed="R092" n="0956b10"/>心自在。圓照法界。如是多種恐怖俱悉離之。故曰
<lb ed="X" n="0930c20"/><lb ed="R092" n="0956b11"/>無有恐怖者也。遠離顚倒夢想者。經云。於諸世閒
<lb ed="X" n="0930c21"/><lb ed="R092" n="0956b12"/>法。不生分別見。善離分別者。亦不見分別。無量無
<lb ed="X" n="0930c22"/><lb ed="R092" n="0956b13"/>數劫。解之卽一念。知念亦無念。如是見世閒。無量
<lb ed="X" n="0930c23"/><lb ed="R092" n="0956b14"/>諸國土。一念悉超越。經於無量劫。不動於本處。由
<lb ed="X" n="0930c24"/><lb ed="R092" n="0956b15"/>是自在者。因離顚倒見。又謂世閒出世閒。聖凡染
<pb ed="X" xml:id="X26.0567.0931a" n="0931a"/>
<lb ed="X" n="0931a01"/><lb ed="R092" n="0956b16"/>淨。雖有多種差別。其實能想之念。所想之境。俱爲
<lb ed="X" n="0931a02"/><lb ed="R092" n="0956b17"/>一夢想。普賢行品云。了達諸世閒。假名無有實。衆
<lb ed="X" n="0931a03"/><lb ed="R092" n="0956b18"/>生及世界。如夢如光影。此因衆生未能了達五蘊
<lb ed="X" n="0931a04"/><lb ed="R092" n="0957a01"/>色心等法如夢故。不能遠離夢想。今菩薩了達衆
<lb ed="X" n="0931a05"/><lb ed="R092" n="0957a02"/>生實法如夢影等。則何夢想而不遠乎。故云。遠離
<lb ed="X" n="0931a06"/><lb ed="R092" n="0957a03"/>顚倒夢想也。究竟涅槃者。承上般若無所得之功。
<lb ed="X" n="0931a07"/><lb ed="R092" n="0957a04"/>遠離顚倒夢想之效。以證涅槃。究者窮究。竟者畢
<lb ed="X" n="0931a08"/><lb ed="R092" n="0957a05"/>竟。涅者不生。槃者不滅。因自在菩薩窮究生死畢
<lb ed="X" n="0931a09"/><lb ed="R092" n="0957a06"/>竟之地。卽是不生不滅之涅槃。故曰究竟涅槃。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0931a10"/><lb ed="R092" n="0957a07"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0931a1001">三世諸佛。依般若波羅蜜多故。得阿耨多羅三藐三
<lb ed="X" n="0931a11"/><lb ed="R092" n="0957a08"/>菩提。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0931a12"/><lb ed="R092" n="0957a09"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0931a1201">三世諸佛。總攝三際。統該十方。依般若至得菩提。
<lb ed="X" n="0931a13"/><lb ed="R092" n="0957a10"/>總言法界諸佛。得菩提者。莫不由斯依深般若而
<lb ed="X" n="0931a14"/><lb ed="R092" n="0957a11"/>得也。阿耨多羅三藐三菩提。梵語。華言無上正等
<lb ed="X" n="0931a15"/><lb ed="R092" n="0957a12"/>正覺。謂眞性也。以眞性無得而上之。故云無上。然
<lb ed="X" n="0931a16"/><lb ed="R092" n="0957a13"/>上自諸佛。下至蠢動。此性正相平等。故云正等。其
<lb ed="X" n="0931a17"/><lb ed="R092" n="0957a14"/>覺性。不爲業染纏縛不墮邪妄。故云正覺。得此性
<lb ed="X" n="0931a18"/><lb ed="R092" n="0957a15"/>者。爲得佛果。故三世諸佛。皆依甚深般若。而得阿
<lb ed="X" n="0931a19"/><lb ed="R092" n="0957a16"/>耨多羅三藐三菩提。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0931a20"/><lb ed="R092" n="0957a17"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0931a2001">故知般若波羅蜜多。是大神呪。是大明呪。是無上呪。
<lb ed="X" n="0931a21"/><lb ed="R092" n="0957a18"/>是無等等呪。能除一切苦。眞實不虗故說般若波羅
<lb ed="X" n="0931a22"/><lb ed="R092" n="0957b01"/>蜜多呪。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0931a23"/><lb ed="R092" n="0957b02"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0931a2301">故知般若波羅蜜多一句。承般若觀行因果。以結
<lb ed="X" n="0931a24"/><lb ed="R092" n="0957b03"/>體相用三大義。自在菩薩。行深般若。觀照世閒五
<pb ed="X" xml:id="X26.0567.0931b" n="0931b"/>
<lb ed="X" n="0931b01"/><lb ed="R092" n="0957b04"/>蘊等法。皆是眞空實相。故知般若波羅蜜多。是大
<lb ed="X" n="0931b02"/><lb ed="R092" n="0957b05"/>神呪。又見出世閒三乘因緣。四諦智理等法。俱不
<lb ed="X" n="0931b03"/><lb ed="R092" n="0957b06"/>可得。故知般若波羅蜜多。是大明呪。此二句。結體
<lb ed="X" n="0931b04"/><lb ed="R092" n="0957b07"/>大義也。因此菩薩以觀照之智。照見世閒出世閒
<lb ed="X" n="0931b05"/><lb ed="R092" n="0957b08"/>等法俱不可得。故卽能度一切苦厄。由是以無所
<lb ed="X" n="0931b06"/><lb ed="R092" n="0957b09"/>得故。菩提薩埵依之。卽能遠離諸苦而得涅槃眞
<lb ed="X" n="0931b07"/><lb ed="R092" n="0957b10"/>樂。故知般若波羅蜜多。是無上呪此句。結相大義
<lb ed="X" n="0931b08"/><lb ed="R092" n="0957b11"/>也。因知般若。是無上呪。所以三世諸佛亦依之而
<lb ed="X" n="0931b09"/><lb ed="R092" n="0957b12"/>得無上正等正覺。故知般若波羅蜜多。是無等等
<lb ed="X" n="0931b10"/><lb ed="R092" n="0957b13"/>呪。此句。結用大義也。能除一切苦。眞實不虗二句。
<lb ed="X" n="0931b11"/><lb ed="R092" n="0957b14"/>總結般若之功。令衆決疑。頓信廣大甚深般若也。
<lb ed="X" n="0931b12"/><lb ed="R092" n="0957b15"/>能除有二義。謂如來說一切衆生。定有世閒輪迴
<lb ed="X" n="0931b13"/><lb ed="R092" n="0957b16"/>等苦。非妄非虗又說以摩訶般若甚深之智。能除
<lb ed="X" n="0931b14"/><lb ed="R092" n="0957b17"/>一切苦。非妄非虗。由是三世諸佛。知般若是大神
<lb ed="X" n="0931b15"/><lb ed="R092" n="0957b18"/>呪。乃至是無等等呪。復知此呪。能除一切苦。能得
<lb ed="X" n="0931b16"/><lb ed="R092" n="0958a01"/>一切樂故。方說此般若波羅蜜多呪。</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0931b17"/><lb ed="R092" n="0958a02"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0931b1701">卽說呪曰。</p><p cb:type="dharani" xml:id="pX26p0931b1705" cb:place="inline">揭諦揭諦波羅揭諦波羅僧揭諦菩提薩
<lb ed="X" n="0931b18"/><lb ed="R092" n="0958a03"/>婆訶</p></cb:div>
<lb ed="X" n="0931b19"/><lb ed="R092" n="0958a04"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0931b1901">此呪。不訓字解釋。乃五不翻中。尊重不翻也。忘文
<lb ed="X" n="0931b20"/><lb ed="R092" n="0958a05"/>絕義。不生情解。如摩尼寶鏡。體本無持無受。不妨
<lb ed="X" n="0931b21"/><lb ed="R092" n="0958a06"/>萬像森羅。無法不持。無法不受。是以無受爲受。無
<lb ed="X" n="0931b22"/><lb ed="R092" n="0958a07"/>持爲持。鏡何受像。像何入鏡耶。</p><p xml:id="pX26p0931b2213" cb:place="inline">○學般若人。當知
<lb ed="X" n="0931b23"/><lb ed="R092" n="0958a08"/>本心本體。本來是佛。不假修成。不屬漸次。不落邊
<lb ed="X" n="0931b24"/><lb ed="R092" n="0958a09"/>見。無有一法可得。所謂本來無一物。何處惹塵埃。
<pb ed="X" xml:id="X26.0567.0931c" n="0931c"/>
<lb ed="X" n="0931c01"/><lb ed="R092" n="0958a10"/>故佛云。我於菩提。實無所得。默契而<anchor xml:id="nkr_note_add_0931c0101" n="0931c0101"/><anchor xml:id="beg0931c0101" n="0931c0101"/>已<anchor xml:id="end0931c0101"/>。若人能觀
<lb ed="X" n="0931c02"/><lb ed="R092" n="0958a11"/>五蘊皆空。四大無我。心本太虗。無往無來。湛然圓
<lb ed="X" n="0931c03"/><lb ed="R092" n="0958a12"/>寂。心境一如但能如是。直下頓了。不爲三世所拘
<lb ed="X" n="0931c04"/><lb ed="R092" n="0958a13"/>繫。便遠離一切苦厄。爲出世人也。切不得有分毫
<lb ed="X" n="0931c05"/><lb ed="R092" n="0958a14"/>趣向。若見勝妙善相來迎及種種現前。亦無心隨
<lb ed="X" n="0931c06"/><lb ed="R092" n="0958a15"/>去。若見惡相種種現前。亦無心怖畏。但自忘心。同
<lb ed="X" n="0931c07"/><lb ed="R092" n="0958a16"/>於法界。便得自在。此卽是要節也。</p><p xml:id="pX26p0931c0714" cb:place="inline">○張拙因禪月
<lb ed="X" n="0931c08"/><lb ed="R092" n="0958a17"/>大師。指參石霜和尙。霜問秀才何姓。曰。姓張名拙。
<lb ed="X" n="0931c09"/><lb ed="R092" n="0958a18"/>霜曰。覓巧尙不可得。拙自何來。張忽省悟。隨呈偈
<lb ed="X" n="0931c10"/><lb ed="R092" n="0958b01"/>曰。光明寂照徧河沙。凡聖含靈共一家。一念不生
<lb ed="X" n="0931c11"/><lb ed="R092" n="0958b02"/>全體現。六根纔動被雲遮。破除煩惱重增病。趣向
<lb ed="X" n="0931c12"/><lb ed="R092" n="0958b03"/>眞如亦是邪。隨順世緣無罣礙。涅槃生死總空花。</p></cb:div>
</body>
<back>
<cb:div type="apparatus">
<head>校注</head>
<p>
<app from="#beg0929c1101" to="#end0929c1101"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0929c1201" to="#end0929c1201"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
<app from="#beg0931c0101" to="#end0931c0101"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app>
</p>
</cb:div>
<cb:div type="add-notes">
<head>新增校注</head>
<p>
<note n="0929c1101" resp="#resp2" type="add" target="#nkr_note_add_0929c1101">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0929c1201" resp="#resp2" type="add" target="#nkr_note_add_0929c1201">已【CB】，巳【卍續】</note>
<note n="0931c0101" resp="#resp2" type="add" target="#nkr_note_add_0931c0101">已【CB】，巳【卍續】</note>
</p>
</cb:div>
</back></text></TEI>