<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>
<?xml-stylesheet type="text/xsl" href="/static/taisho.xsl"?>
<TEI xmlns:cb="http://www.cbeta.org/ns/1.0" xml:lang="lzh-Hant-HK" xml:id="N69n0035">
<teiHeader>
	<fileDesc>
		<titleStmt>
			<title>Chinese Translation of the Pāḷi Tipiṭaka (Yuan Heng Temple Edition), Electronic version, No. 35 淸淨道論(第14卷-第23卷)</title>
			<title xml:lang="zh-Hant">漢譯南傳大藏經（元亨寺版）數位版, No. 35 淸淨道論(第14卷-第23卷)</title>
			<author>佛音撰　悟醒譯</author>
			<respStmt>
				<resp>Electronic Version by</resp>
				<name>CBETA</name>
			</respStmt>
		</titleStmt>
		<editionStmt>
			<edition>XML TEI P5</edition>
			<respStmt xml:id="resp1"><resp>corrections</resp><name>orig</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp2"><resp>corrections</resp><name>NanChuan</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp3"><resp>corrections</resp><name>CBETA</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp4"><resp>corrections</resp><name>CBETA.maha</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp5"><resp>corrections</resp><name>CBETA.liyi</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp6"><resp>corrections</resp><name>CBETA.ting</name></respStmt>
		</editionStmt>
		<extent>10卷</extent>
		<publicationStmt>
			<idno type="CBETA">
				<idno type="canon">N</idno>.<idno type="vol">69</idno>.<idno type="no">35</idno>
			</idno>
			<distributor>
				<name>中華電子佛典協會 (CBETA)</name>
				<address>
					<addrLine><email>service@cbeta.org</email></addrLine>
				</address>
			</distributor>
			<availability>
				<p>Available for non-commercial use when distributed with this header intact.</p>
			</availability>
			<date>2023-01-03 21:49:07 +0800</date>
		</publicationStmt>
		<sourceDesc>
			<bibl>
				<title level="s">Chinese Translation of the Pāḷi Tipiṭaka (Yuan Heng Temple Edition)</title>
				<title level="s" xml:lang="zh-Hant">漢譯南傳大藏經（元亨寺版）</title>
				<title level="m" xml:lang="zh-Hant">淸淨道論(第14卷-第23卷)</title>
			</bibl>
		</sourceDesc>
	</fileDesc>
	<encodingDesc>
		<projectDesc>
			<p xml:lang="en" cb:type="ly">Input by CBETA, Text as provided by Ven. Zhiguang, Text as provided by Ven. Xiangyin</p>
			<p xml:lang="zh-Hant" cb:type="ly">CBETA 人工輸入，智光法師提供，祥因法師提供</p>
		</projectDesc>
		<editorialDecl>
			<punctuation resp="#resp1"><p>新式標點</p></punctuation>
		</editorialDecl>
		<tagsDecl>
			<namespace name="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
				<tagUsage gi="rdg">
					<listWit>
						<witness xml:id="wit.cbeta">【CB】</witness>
						<witness xml:id="wit.orig">【南傳】</witness>
					</listWit>
				</tagUsage>
			</namespace>
		</tagsDecl>
		</encodingDesc>
	<profileDesc>
		<langUsage>
			<language ident="en">English</language>
			<language ident="zh-Hant">Chinese (Traditional)</language>
		</langUsage>
	</profileDesc>
	<revisionDesc>
		<change when="2013-12-20">
			<name>Ray Chou 周邦信</name>Created initial TEI XML P5a version with bm2p5a.py
		</change>
	</revisionDesc>
</teiHeader>
<text><body>
<cb:mulu type="其他" level="1">第十五品　處、界之解釋</cb:mulu><cb:mulu type="其他" level="2">二　慧地之三　十八界之解釋</cb:mulu><cb:mulu type="其他" level="3">（七）由所見</cb:mulu><ref cRef="PTS.Vism.490" type="PTS_hide"/>
<milestone unit="juan" n="16"/>
<pb ed="N" xml:id="N69.0035.0101a" n="0101a"/>
<lb ed="N" n="0101a01"/><cb:div type="other"><cb:mulu type="其他" level="1">第十六品　根、諦之解釋</cb:mulu><head><ref cRef="PTS.Vism.491"/>第十六品　根、諦之解釋</head>
<lb ed="N" n="0101a02"/>
<lb ed="N" n="0101a03"/><cb:div type="other"><cb:mulu type="其他" level="2">一　慧地之四　二十二根之解釋</cb:mulu><head>一　〔慧地之四･二十二根之解釋〕</head>
<lb ed="N" n="0101a04"/><p xml:id="pN69p0101a0401">其次，界之後擧示「根」者，是眼根、耳根、鼻根、舌根、身根、意根、女根、
<lb ed="N" n="0101a05"/>男根、命根、樂根、苦根、喜根、憂根、捨根、信根、精進根、念根、定根、慧根、
<lb ed="N" n="0101a06"/>未知當知根、已知根、具知根之二十二根。〔二十二根之〕</p>
<lb ed="N" n="0101a07"/><lg xml:id="lgN69p0101a0701"><l>〔一〕<anchor xml:id="nkr_note_orig_0101001" n="0101001"/>由義、〔二〕由相等、〔三〕由順序、〔四〕由別、無別，</l>
<lb ed="N" n="0101a08"/><l>又〔五〕由作用，〔六〕由地，應識知決定說</l></lg>
<lb ed="N" n="0101a09"/><cb:div type="other"><cb:mulu type="其他" level="3">（一）由義</cb:mulu><p xml:id="pN69p0101a0901">其中，〔一〕「〔由義〕」先於眼等，依見故爲眼等之方法，而〔其義〕已<anchor xml:id="nkr_note_orig_0101002" n="0101002"/>說明。
<lb ed="N" n="0101a10"/>但最後之三〔無漏根〕中，於〔修習之〕前分：「我當知未知不死（甘露）句之四諦
<lb ed="N" n="0101a11"/>法。」而生起行道者，且有成〔其〕根之義故，言爲「未知當知根」。第二於已知故，且
<lb ed="N" n="0101a12"/>有成〔其〕根故爲「已知根」。第三是〔完全〕具知者⸺對於四諦完了智與作用者
<lb ed="N" n="0101a13"/>⸺生起漏盡者，且有成〔其〕根之義故言爲「具知根」。</p>
<lb ed="N" n="0101a14"/><p xml:id="pN69p0101a1401">其次，彼等〔二十二根〕之「根義」者云何？（一）言帝釋<anchor xml:id="nkr_note_orig_0101003" n="0101003"/>（業）相義是根之
<pb ed="N" xml:id="N69.0035.0102a" n="0102a"/>
<lb ed="N" n="0102a01"/>義。（二）由帝釋（世尊）所示義是根之義。（三）由帝釋（世尊）所見義是根之義。
<lb ed="N" n="0102a02"/>（四）由帝釋（業）生起義是根之義。（五）由帝釋（世尊）所習義是根之義。其一
<lb ed="N" n="0102a03"/>切〔之義〕隨其所應而適合此。卽世尊、等正覺者是最上之自在者故爲帝釋。又對
<lb ed="N" n="0102a04"/>於業任何者皆無自在故於善不善之業亦爲帝釋。</p>
<lb ed="N" n="0102a05"/><p xml:id="pN69p0102a0501"><ref cRef="PTS.Vism.492"/>故此〔二十二根〕中，先由（一）業生諸根以善不善業〔爲相〕而表現，又（四）
<lb ed="N" n="0102a06"/>其〔諸根〕依彼（業）而生起故，是「由帝釋（業）相之義，又依帝釋（業）生起之
<lb ed="N" n="0102a07"/>義」〔言爲〕根。次（二）此等一切〔二十二根〕依世尊如實所說明。（三）因正覺
<lb ed="N" n="0102a08"/>故「由帝釋（世尊）所示之義，依帝釋（世尊）所見之義」〔言爲〕根。又（五）彼
<lb ed="N" n="0102a09"/>牟尼帝世尊，或〔根〕爲境習行，或〔根〕爲修習習行而所習行故，由「帝釋（世尊）
<lb ed="N" n="0102a10"/>所習之義」亦〔言爲〕根。</p>
<lb ed="N" n="0102a11"/><p xml:id="pN69p0102a1101">（六）更稱「增上」〔力〕，卽依自在〔力〕義之此等亦〔言爲〕根。卽對眼識等
<lb ed="N" n="0102a12"/>之轉起，眼等之成就是增上〔力〕，其〔成就〕銳利之時〔眼識等之轉起亦〕銳利。
<lb ed="N" n="0102a13"/>其鈍重之時是爲鈍重。此先述〔二十二根〕義之決定說。</p></cb:div>
<lb ed="N" n="0102a14"/><cb:div type="other"><cb:mulu type="其他" level="3">（二）由相等</cb:mulu><p xml:id="pN69p0102a1401">〔二〕「由相等」由相、味、現起、足處而識知眼等決定說之義。而且彼等〔二
<pb ed="N" xml:id="N69.0035.0103a" n="0103a"/>
<lb ed="N" n="0103a01"/>十二根〕之相等於蘊<anchor xml:id="nkr_note_orig_0103004" n="0103004"/>之解釋已說。卽慧根〔三無漏根〕等之四，若依〔其〕義者
<lb ed="N" n="0103a02"/>是不外於無癡。其餘在彼〔蘊之解釋〕中依〔其〕自性〔名〕而述。</p></cb:div>
<lb ed="N" n="0103a03"/><cb:div type="other"><cb:mulu type="其他" level="3">（三）由順序</cb:mulu><p xml:id="pN69p0103a0301">〔三〕「由順序」，此亦〔於前說多順序中〕說示之順序而已。其中，依內法之
<lb ed="N" n="0103a04"/>徧知而有聖地之獲得故，於身體所包攝之眼根等，在最初所說示。其彼身體或依法
<lb ed="N" n="0103a05"/>而所稱女或男，爲示〔某法〕於此有女根、男根。爲知其〔男女之身體〕二者皆結
<lb ed="N" n="0103a06"/>縛於命根而生活，於此有命根。只要其〔命根之〕轉起，此等之覺受卽無轉滅。爲
<lb ed="N" n="0103a07"/>知所有之覺受皆爲苦，於此有樂根等。</p>
<lb ed="N" n="0103a08"/><p xml:id="pN69p0103a0801">其次，爲令滅〔苦〕，當修習此等之法，爲示行道，於此有信等。依此〔信等之〕
<lb ed="N" n="0103a09"/>行道而此法於最初現前故，爲示行道之徒不然，於此有未知當知根。爲其〔未知當
<lb ed="N" n="0103a10"/>知根之〕果故，又其後當修習故，於此有已知根。由此更修習而有此證得，而且有
<lb ed="N" n="0103a11"/>此證等者，爲知其以上無任何物，有最上樂味之具知根於最後說示。此〔說示二十
<lb ed="N" n="0103a12"/>二根之〕順序。</p></cb:div>
<lb ed="N" n="0103a13"/><cb:div type="other"><cb:mulu type="其他" level="3">（四）由別、無別</cb:mulu><p xml:id="pN69p0103a1301"><ref cRef="PTS.Vism.493"/>〔四〕「由別、無別」，此〔二十二根〕中，唯命根有別。卽其色命根、非色命
<lb ed="N" n="0103a14"/>根之二種。其餘爲無別。當知如斯依此〔二十二根之〕別、無別之決定說。</p></cb:div>
<pb ed="N" xml:id="N69.0035.0104a" n="0104a"/>
<lb ed="N" n="0104a01"/><cb:div type="other"><cb:mulu type="其他" level="3">（五）由作用</cb:mulu><p xml:id="pN69p0104a0101">〔五〕「由作用」，云何是諸根之作用，先述「<anchor xml:id="nkr_note_orig_0104005" n="0104005"/>眼根是對眼識界及其相應諸法而
<lb ed="N" n="0104a02"/>爲根緣之緣」語句故，所成彼根緣之〔作用〕，及依自己之銳利、鈍重等之狀態，對
<lb ed="N" n="0104a03"/>眼識等之法稱銳利、鈍重等，自己令影響行相之〔作用〕，此〔二〕是眼根之作用。
<lb ed="N" n="0104a04"/>耳、鼻、舌、身〔根〕之〔作用〕亦如斯。其次意根之〔作用〕，於俱生諸〔心所〕
<lb ed="N" n="0104a05"/>法波及到自己之勢力。</p>
<lb ed="N" n="0104a06"/><p xml:id="pN69p0104a0601">命根之〔作用〕是保護俱生之諸〔色、心、心所〕法。女根、男根之〔作用〕
<lb ed="N" n="0104a07"/>是管理女或男之形相、相貌、所作、營作<anchor xml:id="nkr_note_orig_0104006" n="0104006"/>之行相。</p>
<lb ed="N" n="0104a08"/><p xml:id="pN69p0104a0801">樂、苦、喜、憂根之〔作用〕是克勝俱生之諸〔心、心所〕法，令得如自己麤
<lb ed="N" n="0104a09"/>顯之行相。捨根之〔作用〕是令得寂靜、勝、中庸之行相<anchor xml:id="nkr_note_orig_0104007" n="0104007"/>。</p>
<lb ed="N" n="0104a10"/><p xml:id="pN69p0104a1001">信等〔五根之作用〕克勝反面之〔不信等〕，及於相應之諸〔心、心所〕法令得
<lb ed="N" n="0104a11"/>信樂行相等之狀態。未知當知根之〔作用〕，以斷捨〔身見、疑、戒禁取之〕三結，
<lb ed="N" n="0104a12"/>及向其捨斷相應〔心、心所法〕。已知根之〔作用〕稀薄而捨斷欲貪、瞋恚等，及於
<lb ed="N" n="0104a13"/>俱生之〔心、心所法〕而波及影響到自己。具知根之〔作用〕是對一切作用捨斷貪
<lb ed="N" n="0104a14"/>望，及相應之〔心、心所法〕令向於不死（涅槃）爲緣。當知如斯此〔二十二根〕
<pb ed="N" xml:id="N69.0035.0105a" n="0105a"/>
<lb ed="N" n="0105a01"/>作用之決定說。</p></cb:div>
<lb ed="N" n="0105a02"/><cb:div type="other"><cb:mulu type="其他" level="3">（六）由地</cb:mulu><p xml:id="pN69p0105a0201">〔六〕「由地」，此〔二十二根〕中，眼、耳、鼻、舌、身、女、男、樂、苦、
<lb ed="N" n="0105a03"/>憂根唯是欲界。意根、命根、捨根及信、精進、念、定、慧根是包攝於〔三界、出
<lb ed="N" n="0105a04"/>世間之〕四地。喜根是包攝於欲界、色界、出世間之三地。其餘之三〔無漏根〕唯
<lb ed="N" n="0105a05"/>是出世間。當知如斯〔二十二根〕依地之決定說。然，如是識知：</p>
<lb ed="N" n="0105a06"/><lg xml:id="lgN69p0105a0601"><l>比丘數數悚懼〔無常等〕乃住立根律儀，</l>
<lb ed="N" n="0105a07"/><l>徧知諸根令終以滅苦。</l></lg>
<lb ed="N" n="0105a08"/><p xml:id="pN69p0105a0801">此詳論〔二十二〕根之門。</p></cb:div></cb:div>
<lb ed="N" n="0105a09"/>
<lb ed="N" n="0105a10"/>
<lb ed="N" n="0105a11"/>
<lb ed="N" n="0105a12"/>
<lb ed="N" n="0105a13"/>
<lb ed="N" n="0105a14"/>
<pb ed="N" xml:id="N69.0035.0106a" n="0106a"/>
<lb ed="N" n="0106a01"/>
<lb ed="N" n="0106a02"/>
<lb ed="N" n="0106a03"/>
<lb ed="N" n="0106a04"/>
<lb ed="N" n="0106a05"/><cb:div type="other"><cb:mulu type="其他" level="2">二　慧地之五　四諦之解釋</cb:mulu><head><ref cRef="PTS.Vism.494"/>二　〔慧地之五･四諦之解釋〕</head>
<lb ed="N" n="0106a06"/><p xml:id="pN69p0106a0601">其次之後〔擧示〕「諦」者，卽苦聖諦、苦集聖諦、苦滅聖諦、苦滅道聖諦之四
<lb ed="N" n="0106a07"/>聖諦。其〔四聖諦〕：</p>
<lb ed="N" n="0106a08"/><lg xml:id="lgN69p0106a0801"><l>〔一〕由分別<anchor xml:id="nkr_note_orig_0106001" n="0106001"/>、〔二〕由語之分解、〔三〕由相等之別</l>
<lb ed="N" n="0106a09"/><l>又〔四〕由義與〔五〕義之要略，及〔六〕不增減，</l>
<lb ed="N" n="0106a10"/><l>〔七〕由順序、〔八〕由生等之決定、〔九〕由智之作用，</l>
<lb ed="N" n="0106a11"/><l>〔一〇〕由內含者而區別、〔一一〕由譬喩、〔一二〕由四法，</l>
<lb ed="N" n="0106a12"/><l>〔一三〕由空、〔一四〕由一種等、〔一五〕由同義、異分。</l></lg>
<lb ed="N" n="0106a13"/><p xml:id="pN69p0106a1301">於敎順序之決定說識者應當知。</p>
<lb ed="N" n="0106a14"/><cb:div type="other"><cb:mulu type="其他" level="3">（一）由分別</cb:mulu><p xml:id="pN69p0106a1401">其中，〔一〕「由分別」者，苦等有各四之如實，所分別不違如、眞實之義，此依
<pb ed="N" xml:id="N69.0035.0107a" n="0107a"/>
<lb ed="N" n="0107a01"/>現觀苦等之人人而應當如是現觀。所謂：「<anchor xml:id="nkr_note_orig_0107002" n="0107002"/>苦是有逼惱之義、有爲之義、熱惱之義、
<lb ed="N" n="0107a02"/>變易之義云云。」此等之四是苦之如實、不違如之眞實苦義。「<anchor xml:id="nkr_note_orig_0107003" n="0107003"/>於集有增益之義、
<lb ed="N" n="0107a03"/>因緣之義、結縛之義、障礙之義云云。於滅有出離之義、遠離之義、無爲之義、不
<lb ed="N" n="0107a04"/>死之義云云。於道有出之義、因之義、見之義、增上之義云云」。此等之四，是〔集、
<lb ed="N" n="0107a05"/>滅〕道之如實、不違如、眞實之道義。亦有〔說〕：「苦有逼惱之義、有爲之義、熱
<lb ed="N" n="0107a06"/>惱之義、變異之義、現觀之義。」當知依如斯各四義分別苦等。此先述〔四諦〕分別
<lb ed="N" n="0107a07"/>之決定說。</p></cb:div>
<lb ed="N" n="0107a08"/><cb:div type="other"><cb:mulu type="其他" level="3">（二）由語之分解</cb:mulu><p xml:id="pN69p0107a0801">〔二〕「由語之分解、相等之分別」〔之語句中〕，先述〔四諦〕「語之分解」，於
<lb ed="N" n="0107a09"/><anchor xml:id="nkr_note_orig_0107004" n="0107004"/>此言「墮」之音，是附有厭惡之意，然，人人對厭惡之兒言壞孩子。其次「康」之音，
<lb ed="N" n="0107a10"/>〔附有〕虛空之意。然，言虛空之虛空爲「康」（空）。而此第一之〔苦〕諦，是多〔生〕
<lb ed="N" n="0107a11"/>災難之處故被厭惡，愚人思惟常恒、淨、樂、我性無故空虛。因此所厭惡故，又空
<lb ed="N" n="0107a12"/>虛故言爲「苦」。</p>
<lb ed="N" n="0107a13"/><p xml:id="pN69p0107a1301"><ref cRef="PTS.Vism.495"/>其次言「沙無」之音，於集合、結合等〔之語〕以表示會合之意。言〔「鬱睹」〕
<lb ed="N" n="0107a14"/>之〔音〕，此於生起、上昇（高）等〔之語〕，是〔表示〕生起之意，「阿耶」之音是
<pb ed="N" xml:id="N69.0035.0108a" n="0108a"/>
<lb ed="N" n="0108a01"/>表示原因。而此第二之〔集〕諦，有與其他之緣會合時，爲生起苦之原因。如斯有
<lb ed="N" n="0108a02"/>會合之時，爲生起苦之原因故言爲苦之「集」。</p>
<lb ed="N" n="0108a03"/><p xml:id="pN69p0108a0301">其次第三之〔滅〕諦，「尼」之音是〔表示〕非有，「羅達」（縛礙）之音是表示
<lb ed="N" n="0108a04"/>牢獄故，於此稱爲輪迴之牢獄、苦之縛礙爲非有。無一切處之苦故，又到達此〔滅〕
<lb ed="N" n="0108a05"/>之時，稱輪迴之牢獄、苦之縛礙爲非有。〔滅是〕對治其〔苦〕故，如斯言苦之「滅」。
<lb ed="N" n="0108a06"/>又苦不生起、滅之緣故苦滅。</p>
<lb ed="N" n="0108a07"/><p xml:id="pN69p0108a0701">其次第四之〔道〕諦，是此爲所緣而面前〔其苦滅〕故至苦之滅，爲得苦之滅
<lb ed="N" n="0108a08"/>而行道。是故言至苦滅之「道」。其次<anchor xml:id="nkr_note_orig_0108005" n="0108005"/>，佛等之聖者通達此等〔四諦〕故言爲聖諦。
<lb ed="N" n="0108a09"/>所謂：「<anchor xml:id="nkr_note_orig_0108006" n="0108006"/>諸比丘！有四聖諦，云何……乃至……諸比丘！此等是四聖諦。」諸聖者
<lb ed="N" n="0108a10"/>通達此等故言爲聖諦。又聖者之諦故亦爲聖諦。所謂：「<anchor xml:id="nkr_note_orig_0108007" n="0108007"/>諸比丘！以含天於世間
<lb ed="N" n="0108a11"/>……乃至……含天與人之衆中，如來是聖者，故言爲聖諦。」或又以此等<anchor xml:id="nkr_note_orig_0108008" n="0108008"/>〔四諦〕
<lb ed="N" n="0108a12"/>令正覺故，成就聖者之位而〔言爲〕聖諦。所謂：「<anchor xml:id="nkr_note_orig_0108009" n="0108009"/>諸比丘！以此等四聖諦於如實
<lb ed="N" n="0108a13"/>令正覺故，如來、阿羅漢、等正覺者故言爲聖者。」又其次，爲聖之諦故爲聖諦。聖
<lb ed="N" n="0108a14"/>是如實、不違如、不違語之義。所謂：「<anchor xml:id="nkr_note_orig_0108010" n="0108010"/>諸比丘！此等四聖諦，是如實、不違如、
<pb ed="N" xml:id="N69.0035.0109a" n="0109a"/>
<lb ed="N" n="0109a01"/>眞實也，故言爲聖諦。」當如斯分解此〔四諦〕語之決定說。</p></cb:div>
<lb ed="N" n="0109a02"/><cb:div type="other"><cb:mulu type="其他" level="3">（三）由相等</cb:mulu><p xml:id="pN69p0109a0201">〔三〕云何「由相等之區別」。謂此〔四諦〕中「苦諦」是以苦患爲〔特〕相，熱
<lb ed="N" n="0109a03"/><ref cRef="PTS.Vism.496"/>苦爲味（作用），轉起爲現起（現狀）。「集諦」以發生爲相，不令斷絕爲味，以障礙
<lb ed="N" n="0109a04"/>爲現起。「滅諦」是寂靜爲相，無死爲味，無相爲現起。「道諦」是出離爲相，捨斷煩
<lb ed="N" n="0109a05"/>惱爲味，〔依煩惱之〕出起爲現起。又於順順轉起（苦）、轉起（集）、轉去（滅）、
<lb ed="N" n="0109a06"/>令轉去（道）爲相。又以有爲（苦）、渴愛（集）、無爲（滅）、〔智〕見（道）爲相。
<lb ed="N" n="0109a07"/>當知如斯此依〔四諦〕相等區別之決定說。</p></cb:div>
<lb ed="N" n="0109a08"/><cb:div type="other"><cb:mulu type="其他" level="3">（四）由義</cb:mulu><p xml:id="pN69p0109a0801">〔四〕其次言：「由義與要略。」〔句中〕先由此〔四諦之〕「義」，云何是諦之義？
<lb ed="N" n="0109a09"/>有人以慧眼<anchor xml:id="nkr_note_orig_0109011" n="0109011"/>親徧觀察，沒有如諸外學之如幻顚倒、如陽炎違眞語、我不可得自性，
<lb ed="N" n="0109a10"/>有如實、不顚倒、眞實之性爲苦患、發生、寂靜、出離之〔四〕種是唯爲聖者之境。
<lb ed="N" n="0109a11"/>當知此如火之相、如世間之自然、如實、不顚倒、眞實之性是諦之義。所謂：「<anchor xml:id="nkr_note_orig_0109012" n="0109012"/>諸
<lb ed="N" n="0109a12"/>比丘！此是苦、此是如實、此不違如、此是眞實云云。」</p>
<lb ed="N" n="0109a13"/><lg type="regular" xml:id="lgN69p0109a1301"><l>無苦患非苦</l><l>非苦無苦患</l>
<lb ed="N" n="0109a14"/><l>是故之決定</l><l>有苦患是諦。</l>
<pb ed="N" xml:id="N69.0035.0110a" n="0110a"/>
<lb ed="N" n="0110a01"/><l>無集無他苦</l><l>集無苦亦無</l>
<lb ed="N" n="0110a02"/><l>決定苦之因</l><l>執著是爲諦。</l>
<lb ed="N" n="0110a03"/><l>涅槃外無寂</l><l>無涅槃無寂</l>
<lb ed="N" n="0110a04"/><l>決定爲寂靜</l><l>於此滅爲諦。</l>
<lb ed="N" n="0110a05"/><l>道外無出離</l><l>道無出離無</l>
<lb ed="N" n="0110a06"/><l>如實出離性</l><l>於此道爲諦。</l>
<lb ed="N" n="0110a07"/><l>如斯苦等<anchor xml:id="nkr_note_orig_0110013" n="0110013"/>四</l><l>如不顚眞性</l>
<lb ed="N" n="0110a08"/><l>諸賢者之說</l><l>總此爲諦義。</l></lg>
<lb ed="N" n="0110a09"/><p xml:id="pN69p0110a0901">當知依如是義之決定說。</p></cb:div>
<lb ed="N" n="0110a10"/><cb:div type="other"><cb:mulu type="其他" level="3">（五）由義之要略</cb:mulu><p xml:id="pN69p0110a1001">〔五〕云何「由義之要略」？於此諦之義，用於甚多之義。謂：</p>
<lb ed="N" n="0110a11"/><p xml:id="pN69p0110a1101">（一）</p><lg xml:id="lgN69p0110a1101"><l>「<anchor xml:id="nkr_note_orig_0110014" n="0110014"/>語諦不可怒。」</l></lg>
<lb ed="N" n="0110a12"/><p xml:id="pN69p0110a1201">等於所〔用〕「語之眞實」〔之意〕。</p>
<lb ed="N" n="0110a13"/><p xml:id="pN69p0110a1301">（二）</p><lg xml:id="lgN69p0110a1301"><l>「<anchor xml:id="nkr_note_orig_0110015" n="0110015"/>沙門、婆羅門是住立於諦」。</l></lg>
<lb ed="N" n="0110a14"/><p xml:id="pN69p0110a1401"><ref cRef="PTS.Vism.497"/>等於〔用〕「離〔妄語〕諦」〔之意〕。</p>
<pb ed="N" xml:id="N69.0035.0111a" n="0111a"/>
<lb ed="N" n="0111a01"/><p xml:id="pN69p0111a0101">（三）</p><lg xml:id="lgN69p0111a0101"><l>「<anchor xml:id="nkr_note_orig_0111016" n="0111016"/>〔自〕善稱爲議論者</l>
<lb ed="N" n="0111a02"/><l>何故說種種諦」。</l></lg>
<lb ed="N" n="0111a03"/><p xml:id="pN69p0111a0301">等於〔用〕「見諦」（眞理）〔之意〕。</p>
<lb ed="N" n="0111a04"/><p xml:id="pN69p0111a0401">（四）</p><lg xml:id="lgN69p0111a0401"><l>「<anchor xml:id="nkr_note_orig_0111017" n="0111017"/>諦是一而非第二」</l></lg>
<lb ed="N" n="0111a05"/><p xml:id="pN69p0111a0501">等於「第一義諦」之涅槃及〔用於〕道〔之意〕。（五）「<anchor xml:id="nkr_note_orig_0111018" n="0111018"/>四聖諦之幾何是善」，等於
<lb ed="N" n="0111a06"/>〔用〕「聖諦」〔之意〕。而今於此亦適當於聖諦〔之意義〕。當知如斯由〔四諦〕義
<lb ed="N" n="0111a07"/>要略之決定說。</p></cb:div>
<lb ed="N" n="0111a08"/><cb:div type="other"><cb:mulu type="其他" level="3">（六）由不增減</cb:mulu><p xml:id="pN69p0111a0801">（六）其次，「由不增滅」，何故<anchor xml:id="nkr_note_orig_0111019" n="0111019"/>聖諦唯說四，〔由此〕不少亦不多耶？其他之
<lb ed="N" n="0111a09"/>〔諦〕不存在故，又〔四中〕其何之一亦不得刪除故。卽由此等〔四〕不增加其他，
<lb ed="N" n="0111a10"/>又此等中之一亦不可刪除故。所謂：「<anchor xml:id="nkr_note_orig_0111020" n="0111020"/>諸比丘！於此沙門或婆羅門，主張：『此非
<lb ed="N" n="0111a11"/>苦聖諦，他是苦聖諦。我除去此苦聖諦而施設其他之苦聖諦。』應無此道理。」又所謂：
<lb ed="N" n="0111a12"/>「<anchor xml:id="nkr_note_orig_0111021" n="0111021"/>諸比丘！何等彼沙門、婆羅門，雖如斯言：『依沙門瞿曇所說示者非第一之苦聖
<lb ed="N" n="0111a13"/>諦，我排拒此第一之苦聖諦，以施設其他之第一苦聖諦。』但無有此道理。」又世尊
<lb ed="N" n="0111a14"/>說〔事情之〕轉起時，以共說其因。又〔說事情之〕轉去〔時〕，共〔述〕其方便。
<pb ed="N" xml:id="N69.0035.0112a" n="0112a"/>
<lb ed="N" n="0112a01"/>如斯轉起與轉去之此兩者之因，結果成爲此〔四〕故唯說四。又應徧知（苦）、捨斷
<lb ed="N" n="0112a02"/>（集）、令作證（滅）、應修習（道），〔依〕渴愛之事、渴愛、渴愛之滅、渴愛滅之
<lb ed="N" n="0112a03"/>方便，依阿賴耶（執著）、阿賴耶之喜、阿賴耶之破害、阿賴耶破害之方便而說示亦
<lb ed="N" n="0112a04"/>唯是四。當知如斯依〔四諦〕不增減之決定說。</p></cb:div>
<lb ed="N" n="0112a05"/><cb:div type="other"><cb:mulu type="其他" level="3">（七）由順序</cb:mulu><p xml:id="pN69p0112a0501">〔七〕「由順序」，此亦如〔前述多順序中〕，唯順序之說示。於此是麤故，又於
<lb ed="N" n="0112a06"/>一切有情共通容易識知故，最初說苦聖諦。〔次〕爲示〔苦之〕因，其後〔說〕集諦。
<lb ed="N" n="0112a07"/>爲知因之滅故有果之滅，其次<anchor xml:id="nkr_note_orig_0112022" n="0112022"/>而〔說〕滅諦。爲示證得其〔滅〕之方便而最後〔說〕
<lb ed="N" n="0112a08"/>道諦。</p>
<lb ed="N" n="0112a09"/><p xml:id="pN69p0112a0901"><ref cRef="PTS.Vism.498"/>又有繫縛於樂之樂味之諸有情而〔對無常等〕爲使生悚懼，於最初說苦。其〔苦〕
<lb ed="N" n="0112a10"/>非無作而來，非由自在〔天〕之化作等而〔生〕，爲使知由此〔集〕而生，故其後〔說〕
<lb ed="N" n="0112a11"/>集。由此克勝有因之苦，悚懼（厭離）〔無常、苦等〕，於有意欣求苦出離之人人以
<lb ed="N" n="0112a12"/>示出離，爲令生樂味而〔說〕滅。爲〔使彼等〕證得滅。到達於滅而〔最後說示〕
<lb ed="N" n="0112a13"/>道。當知如斯〔說示此四聖諦〕順序之決定說。</p></cb:div>
<lb ed="N" n="0112a14"/>
<pb ed="N" xml:id="N69.0035.0113a" n="0113a"/>
<lb ed="N" n="0113a01"/>
<lb ed="N" n="0113a02"/>
<lb ed="N" n="0113a03"/>
<lb ed="N" n="0113a04"/>
<lb ed="N" n="0113a05"/>
<lb ed="N" n="0113a06"/>
<lb ed="N" n="0113a07"/>
<lb ed="N" n="0113a08"/>
<lb ed="N" n="0113a09"/>
<lb ed="N" n="0113a10"/>
<lb ed="N" n="0113a11"/>
<lb ed="N" n="0113a12"/>
<lb ed="N" n="0113a13"/>
<lb ed="N" n="0113a14"/>
<pb ed="N" xml:id="N69.0035.0114a" n="0114a"/>
<lb ed="N" n="0114a01"/>
<lb ed="N" n="0114a02"/>
<lb ed="N" n="0114a03"/>
<lb ed="N" n="0114a04"/>
<lb ed="N" n="0114a05"/>
<lb ed="N" n="0114a06"/>
<lb ed="N" n="0114a07"/>
<lb ed="N" n="0114a08"/>
<lb ed="N" n="0114a09"/>
<lb ed="N" n="0114a10"/>
<lb ed="N" n="0114a11"/>
<lb ed="N" n="0114a12"/><cb:div type="other"><cb:mulu type="其他" level="3">（八）由生等之決定</cb:mulu><p xml:id="pN69p0114a1201">〔八〕「由生等之決定」，世尊解釋彼聖諦，一、苦之解釋，（一）<anchor xml:id="nkr_note_orig_0114001" n="0114001"/>「生亦苦、
<lb ed="N" n="0114a13"/>（二）老亦苦、（三）死亦苦、（四）愁、（五）悲、（六）苦、（七）憂、（八）惱亦
<lb ed="N" n="0114a14"/>苦、（九）怨憎之會合亦苦、（一〇）可愛之別離亦苦、（一一）欲求不得亦苦、（一
<pb ed="N" xml:id="N69.0035.0115a" n="0115a"/>
<lb ed="N" n="0115a01"/>二）略而言之五取蘊亦苦」〔說〕此十二法。二、集之解釋：「<anchor xml:id="nkr_note_orig_0115002" n="0115002"/>〔集者〕持再有、
<lb ed="N" n="0115a02"/>伴喜貪、於此處彼處所歡喜之渴愛，所謂（一）欲愛、（二）有愛、（三）無有愛。」〔說〕
<lb ed="N" n="0115a03"/>此三種之渴愛。三、滅之解釋：「<anchor xml:id="nkr_note_orig_0115003" n="0115003"/>〔滅者〕此彼渴愛無殘餘離貪、滅、捨、捨遣、
<lb ed="N" n="0115a04"/>脫、無執著。」若如斯之義〔說〕唯一之涅槃。四、道之解釋：「<anchor xml:id="nkr_note_orig_0115004" n="0115004"/>云何至苦滅行道
<lb ed="N" n="0115a05"/>之聖諦，此卽八支聖道。所謂（一）正見……乃至……（八）正定。」〔說〕斯八法。
<lb ed="N" n="0115a06"/>於此四諦之解釋，說生等之法，當知由其生等之決定是此〔四諦之〕決定說。</p>
<lb ed="N" n="0115a07"/><cb:div type="other"><cb:mulu type="其他" level="4">一　苦之解釋</cb:mulu><head>〔一、苦之解釋〕</head>
<lb ed="N" n="0115a08"/><p xml:id="pN69p0115a0801">（一）「〔生亦苦〕」此「生之語」有多義。卽<anchor xml:id="nkr_note_orig_0115005" n="0115005"/>（一）<anchor xml:id="nkr_note_orig_0115006" n="0115006"/>言：「亦有一生、亦有二生。」
<lb ed="N" n="0115a09"/>時，是述「有」〔之意〕。（二）言：「<anchor xml:id="nkr_note_orig_0115007" n="0115007"/>毘舍佉！名尼乾之沙門有生（種）。」時，是述「部
<lb ed="N" n="0115a10"/>類」〔之意〕。（三）言：「<anchor xml:id="nkr_note_orig_0115008" n="0115008"/>生是二蘊所攝。」時，是述「有爲相」之〔意〕。（四）言：「<anchor xml:id="nkr_note_orig_0115009" n="0115009"/>
<lb ed="N" n="0115a11"/>於母胎中最初心生起，識最初現前者，由此而〔言〕彼之生。」時，是〔述〕「結生」〔之
<lb ed="N" n="0115a12"/><ref cRef="PTS.Vism.499"/>意〕。（五）言：「<anchor xml:id="nkr_note_orig_0115010" n="0115010"/>阿難！菩薩於正生。」時，是〔述〕「出生」〔之意〕。（六）言：「<anchor xml:id="nkr_note_orig_0115011" n="0115011"/>
<lb ed="N" n="0115a13"/>生說（系統說）〔彼〕不被排斥爲〔不純〕彼不被非難。」時，是〔述〕「家」〔系之意〕。
<lb ed="N" n="0115a14"/>（七）言：「<anchor xml:id="nkr_note_orig_0115012" n="0115012"/>大姊！我由聖之生而生。」時，是〔述〕「聖戒」〔之意〕。於此〔言生者〕
<pb ed="N" xml:id="N69.0035.0116a" n="0116a"/>
<lb ed="N" n="0116a01"/>是此胎生者，結生（入胎）至以後出母胎止，就轉起〔胎生者之〕諸蘊而〔言〕。當
<lb ed="N" n="0116a02"/>知其他之〔濕生、卵生、化生〕者，唯就結生蘊而〔言〕。以上是此經典之說。</p>
<lb ed="N" n="0116a03"/><p xml:id="pN69p0116a0301">其次，若依阿毘達磨〔之說〕，是生於彼彼之處各各有情，所現前諸蘊之最初現
<lb ed="N" n="0116a04"/>前而名爲生。而且此「生」是各各於有之最初出生爲相，出來爲味，由過去世於今世
<lb ed="N" n="0116a05"/>現起浮出，又現起種種之苦。</p>
<lb ed="N" n="0116a06"/><p xml:id="pN69p0116a0601">其次<anchor xml:id="nkr_note_orig_0116013" n="0116013"/>，何故此〔生〕是苦耶？〔生〕爲多苦之基（所依）故〔苦〕也。卽有
<lb ed="N" n="0116a07"/>衆多之苦，謂<anchor xml:id="nkr_note_orig_0116014" n="0116014"/>便苦苦、壞苦、行苦、覆蔽之苦、不覆蔽之苦、間接之苦、直接之
<lb ed="N" n="0116a08"/>苦。</p>
<lb ed="N" n="0116a09"/><p xml:id="pN69p0116a0901">其中，身心之苦受卽由自性或名目皆爲苦故，言爲「苦苦」。樂受由壞（變易）
<lb ed="N" n="0116a10"/>爲苦生起之因故爲「壞苦」。捨受及餘三地之諸行，於生滅所逼惱故爲「行苦」。耳痛、
<lb ed="N" n="0116a11"/>齒痛、貪之逼惱、瞋逼惱等之身心病痛，問始知故，又不明瞭〔其等病痛之〕襲來
<lb ed="N" n="0116a12"/>故爲「覆蔽之苦」，亦言不明瞭之苦。除苦苦其餘之苦，是於〔分別論之〕諦分別中
<lb ed="N" n="0116a13"/><anchor xml:id="nkr_note_orig_0116015" n="0116015"/>所述。其次生等之一切，各各爲苦之基（所依），故爲「間接之苦」。而言苦苦是「直
<lb ed="N" n="0116a14"/>接之苦」。</p>
<pb ed="N" xml:id="N69.0035.0117a" n="0117a"/>
<lb ed="N" n="0117a01"/><p xml:id="pN69p0117a0101">於此之<anchor xml:id="nkr_note_orig_0117016" n="0117016"/>「生」，世尊於賢愚經<anchor xml:id="nkr_note_orig_0117017" n="0117017"/>等以譬喩說明地獄之苦，及於善趣人間所生起
<lb ed="N" n="0117a02"/><ref cRef="PTS.Vism.500"/>由入胎等類之苦，爲〔苦之〕基（所依），故〔生〕是苦。</p>
<lb ed="N" n="0117a03"/><p xml:id="pN69p0117a0301">其中，（一）由此入胎苦類之苦，此有情生於母胎中，非生於靑蓮、紅蓮、白蓮
<lb ed="N" n="0117a04"/>等之中，生臟（胃）之下、熟臟（直腸）之上，腹壁與脊椎中間，極爲窄狹黑暗，
<lb ed="N" n="0117a05"/>有種種惡臭之充滿最極之惡臭，生於甚可厭惡之場所。猶如腐魚、腐粥、汚水池中
<lb ed="N" n="0117a06"/>所〔生之〕蛆蟲。彼生其處，十個月之間，由母胎發生之熱，如入袋中所煮之煮物，
<lb ed="N" n="0117a07"/>如麥團子被蒸，不能屈伸，嘗甚痛苦。此先述「由入胎之苦」。</p>
<lb ed="N" n="0117a08"/><p xml:id="pN69p0117a0801">（二）彼（胎兒）在母親急於頓躓、急行、急坐、急起及迴轉等狀態，卽如在
<lb ed="N" n="0117a09"/>酒醉者之小山羊<anchor xml:id="nkr_note_orig_0117018" n="0117018"/>，又如在捕蛇入手中之小蛇遭被拉、被拉轉、被扣押、押遣等事，
<lb ed="N" n="0117a10"/>嘗甚痛苦。又母親飮冷水時，如生起於〔八〕寒地獄，嚥下熱粥食物等時，如降來
<lb ed="N" n="0117a11"/>火雨，嚥下鹹、酸等時，身傷如受灰汁擦進之懲罰，嘗甚痛苦。此〔正常懷孕〕是
<lb ed="N" n="0117a12"/>「由注意胎之苦」。</p>
<lb ed="N" n="0117a13"/><p xml:id="pN69p0117a1301">（三）其次，有不正常懷孕之母親，胎兒卽〔母親〕之朋友、親友、同事等所
<lb ed="N" n="0117a14"/>不適合看見之處生起痛苦，或受割切等〔手術〕之苦，此是「由墮胎之苦」。</p>
<pb ed="N" xml:id="N69.0035.0118a" n="0118a"/>
<lb ed="N" n="0118a01"/><p xml:id="pN69p0118a0101">（四）母出產〔胎兒〕時，〔爲向產門〕依業生之風所旋轉而如墮地獄，〔胎兒〕
<lb ed="N" n="0118a02"/>向恐怖之產道，猶如由鍵孔拉出大龍，如地獄之有情被兩山所押而粉碎者，由此極
<lb ed="N" n="0118a03"/>窄狹之產門而受苦，此爲「由出產之苦」。</p>
<lb ed="N" n="0118a04"/><p xml:id="pN69p0118a0401">（五）其次，已生者身體軟而生傷，所取於手，使沐浴、所洗、用〔拭〕而所
<lb ed="N" n="0118a05"/>拭時，如針端或剃刀之刃所刺裂之受痛苦。此「由出母胎外之苦」</p>
<lb ed="N" n="0118a06"/><p xml:id="pN69p0118a0601"><ref cRef="PTS.Vism.501"/>（六）其後之生減，自己欲自殺者，〔又〕誓爲無衣者〔裸〕，身受日暴焦熱爲
<lb ed="N" n="0118a07"/>事者，〔又〕忿而絕食者，〔或〕縊頸而生起痛苦，此「由自己惹起之苦」。</p>
<lb ed="N" n="0118a08"/><p xml:id="pN69p0118a0801">（七）其次，由受他殺、縛等而生起痛〔苦〕。此「由他所惹起之苦」</p>
<lb ed="N" n="0118a09"/><p xml:id="pN69p0118a0901">對如斯一切之苦，皆以生爲基（所依）。故如次言：</p>
<lb ed="N" n="0118a10"/><lg type="regular" xml:id="lgN69p0118a1001"><l>若有情不生地獄</l><l>焉受其處火所燒</l>
<lb ed="N" n="0118a11"/><l>等難堪忍之苦耶？</l><l>如斯牟尼說生苦。</l>
<lb ed="N" n="0118a12"/><l>若不生於畜生界</l><l>受鞭打加害等苦</l>
<lb ed="N" n="0118a13"/><l>卽如何有斯之處？</l><l>生其畜生界亦苦。</l>
<lb ed="N" n="0118a14"/><l>次餓鬼界或飢渴</l><l>風炎熱生種種苦</l>
<pb ed="N" xml:id="N69.0035.0119a" n="0119a"/>
<lb ed="N" n="0119a01"/><l>不生其處卽無處</l><l>牟尼說生卽有苦。</l>
<lb ed="N" n="0119a02"/><l>阿修羅界世間邊</l><l>難堪黑暗寒冷苦</l>
<lb ed="N" n="0119a03"/><l>若不生於其處者</l><l>何故有此生亦苦。</l>
<lb ed="N" n="0119a04"/><l>母胎如糞尿地獄</l><l>久住有情外出生</l>
<lb ed="N" n="0119a05"/><l>所受恐怖大痛苦</l><l>無無生故有生苦</l>
<lb ed="N" n="0119a06"/><l>何以更要多言說</l><l>何時處無一切苦</l>
<lb ed="N" n="0119a07"/><l>遠離生而不遂彼</l><l>故佛說生第一苦。</l></lg>
<lb ed="N" n="0119a08"/><p xml:id="pN69p0119a0801">此先述生之決定說。</p>
<lb ed="N" n="0119a09"/><p xml:id="pN69p0119a0901"><ref cRef="PTS.Vism.502"/>（二）「老亦苦。」於此老是有爲相，與稱齒落等，〔如〕一有包攝諸蘊於相續中
<lb ed="N" n="0119a10"/>而古老之二種。於此所意義是後者。而此「老」是蘊之徧熟爲相，近死爲味，靑壯之
<lb ed="N" n="0119a11"/>滅爲現起。〔老〕是依行苦，又依苦之基而爲苦。四肢五體弛緩，〔諸〕根變化醜陋，
<lb ed="N" n="0119a12"/>靑壯消滅，力損念覺失，爲他人所輕侮等之多緣，生起身心之苦〔故〕，老爲基（依
<lb ed="N" n="0119a13"/>所）故如次言：</p>
<lb ed="N" n="0119a14"/><lg type="regular" xml:id="lgN69p0119a1401"><l>肢體弛緩故</l><l>諸根之變化</l>
<pb ed="N" xml:id="N69.0035.0120a" n="0120a"/>
<lb ed="N" n="0120a01"/><l>因盛壯消滅</l><l>氣力損失故</l>
<lb ed="N" n="0120a02"/><l>爲念等之失</l><l>自己子女等</l>
<lb ed="N" n="0120a03"/><l>亦受叱責故</l><l>又益越愚蒙</l>
<lb ed="N" n="0120a04"/><l>人所得之身</l><l>以及意之苦</l>
<lb ed="N" n="0120a05"/><l>此皆爲老因</l><l>故老是爲苦</l></lg>
<lb ed="N" n="0120a06"/><p xml:id="pN69p0120a0601">此對老之決定說。</p>
<lb ed="N" n="0120a07"/><p xml:id="pN69p0120a0701">（三）「死亦苦。」對於此之死，說：「<anchor xml:id="nkr_note_orig_0120019" n="0120019"/>老死是二蘊所攝。」之有爲相，對此說：
<lb ed="N" n="0120a08"/>「<anchor xml:id="nkr_note_orig_0120020" n="0120020"/>常有死之怖畏。」所包攝於一有之命根斷絕連續之二種。於此之意義是〔後者〕。以
<lb ed="N" n="0120a09"/>生爲緣云死、災難橫死、自然死、壽盡之死、福盡之死，此〔狀況〕名爲死。此〔死〕
<lb ed="N" n="0120a10"/>是死歿爲相，別離爲味，失〔現在之〕趣爲現起。當知〔死〕是苦之基故爲苦。故
<lb ed="N" n="0120a11"/>如次言：</p>
<lb ed="N" n="0120a12"/><lg type="regular" xml:id="lgN69p0120a1201"><l>隨觀惡業相</l><l>而某惡業者</l>
<lb ed="N" n="0120a13"/><l>賢者何不能</l><l>離去愛事物</l>
<lb ed="N" n="0120a14"/><l>於臨終某者</l><l>相等意之苦</l>
<pb ed="N" xml:id="N69.0035.0121a" n="0121a"/>
<lb ed="N" n="0121a01"/><l>關節連結斷</l><l>一切身生苦</l>
<lb ed="N" n="0121a02"/><l><ref cRef="PTS.Vism.503"/>末摩（死）突刺<anchor xml:id="nkr_note_orig_0121021" n="0121021"/></l><l>難堪亦難治</l>
<lb ed="N" n="0121a03"/><l>身生之有苦</l><l>死斯苦爲基</l>
<lb ed="N" n="0121a04"/><l>是故此之死</l><l>卽說是爲苦</l></lg>
<lb ed="N" n="0121a05"/><p xml:id="pN69p0121a0501">此對死之決定說。</p>
<lb ed="N" n="0121a06"/><p xml:id="pN69p0121a0601">（四）於愁等之中，「愁」是遭遇失去親戚等〔事情〕者心之熱苦。依其義不外
<lb ed="N" n="0121a07"/>是憂，而〔心〕中之焦熱爲相，令心燃燒爲味，憂愁爲現起，又〔愁〕爲苦苦故，
<lb ed="N" n="0121a08"/>苦爲基故苦。如次言：</p>
<lb ed="N" n="0121a09"/><lg type="regular" xml:id="lgN69p0121a0901"><l>愁是如毒箭</l><l>刺諸有情心</l>
<lb ed="N" n="0121a10"/><l>如赤熱鐵鏝</l><l>更是激燃燒</l>
<lb ed="N" n="0121a11"/><l>愁惹起種種</l><l>病老死等苦</l>
<lb ed="N" n="0121a12"/><l>是故於此愁</l><l>卽言是爲苦</l></lg>
<lb ed="N" n="0121a13"/><p xml:id="pN69p0121a1301">此對愁之決定說。</p>
<lb ed="N" n="0121a14"/><p xml:id="pN69p0121a1401">（五）「悲」是遭遇失親戚等〔事情〕者之號泣。其涕泣爲相，述功德與過失爲
<pb ed="N" xml:id="N69.0035.0122a" n="0122a"/>
<lb ed="N" n="0122a01"/>味，自失爲現起，而〔悲是聲而〕行苦之狀態，又苦爲基故苦。故如次言：</p>
<lb ed="N" n="0122a02"/><lg type="regular" xml:id="lgN69p0122a0201"><l>愁箭之所傷</l><l>而有悲泣者</l>
<lb ed="N" n="0122a03"/><l>喉脣口乾燥</l><l>以生起難堪</l>
<lb ed="N" n="0122a04"/><l>較愁之更甚</l><l>而至受極苦</l>
<lb ed="N" n="0122a05"/><l>故世尊宣說</l><l>以悲泣爲苦</l></lg>
<lb ed="N" n="0122a06"/><p xml:id="pN69p0122a0601">此對悲之決定說。</p>
<lb ed="N" n="0122a07"/><p xml:id="pN69p0122a0701">（六）「苦」是身之苦。其身逼惱爲相，無慧之人人使起憂爲味，身之病患爲現
<lb ed="N" n="0122a08"/>起。而〔苦〕是苦苦故，又持意之苦故苦。故如次言：</p>
<lb ed="N" n="0122a09"/><lg type="regular" xml:id="lgN69p0122a0901"><l>此苦逼惱身</l><l>更生起意苦</l>
<lb ed="N" n="0122a10"/><l>是故於此處</l><l>特言此爲苦</l></lg>
<lb ed="N" n="0122a11"/><p xml:id="pN69p0122a1101">此對苦之決定說。</p>
<lb ed="N" n="0122a12"/><p xml:id="pN69p0122a1201"><ref cRef="PTS.Vism.504"/>（七）「憂」是意之苦，此心逼惱爲相，逼害意爲味，意之病患爲現起。而〔憂〕
<lb ed="N" n="0122a13"/>是苦苦故，又持身之苦故爲苦。然，墮於心苦之人人散髮而泣，槌胸，轉展反側，
<lb ed="N" n="0122a14"/>以足爲上而倒，持刀〔自殺〕，服毒以繩縊頸，跳入火堆等，受種種種類之苦。故如
<pb ed="N" xml:id="N69.0035.0123a" n="0123a"/>
<lb ed="N" n="0123a01"/>次言：</p>
<lb ed="N" n="0123a02"/><lg type="regular" xml:id="lgN69p0123a0201"><l>憂以逼惱心</l><l>惹起身逼惱</l>
<lb ed="N" n="0123a03"/><l>是故離憂人</l><l>說示憂之苦</l></lg>
<lb ed="N" n="0123a04"/><p xml:id="pN69p0123a0401">此對憂之決定說。</p>
<lb ed="N" n="0123a05"/><p xml:id="pN69p0123a0501">（八）「惱」是遭遇失去親戚等〔事情〕者，不外心生甚苦之過失。或人人〔說
<lb ed="N" n="0123a06"/>此〕是行蘊所攝之一〔心所〕法。此心之燃燒爲相，呻吟爲味，憔悴爲現起，而〔惱〕
<lb ed="N" n="0123a07"/>是行苦之狀態故，又令心燃燒，令身憔悴故苦。故如次言：</p>
<lb ed="N" n="0123a08"/><lg type="regular" xml:id="lgN69p0123a0801"><l>惱是心燃燒</l><l>及身之憔悴</l>
<lb ed="N" n="0123a09"/><l>生極甚之苦</l><l>故言此爲苦</l></lg>
<lb ed="N" n="0123a10"/><p xml:id="pN69p0123a1001">此對惱之決定說。</p>
<lb ed="N" n="0123a11"/><p xml:id="pN69p0123a1101">此〔愁、悲、惱之〕中，「愁」是如以弱火煮鍋中之〔油等〕。「悲」如以強火煮者
<lb ed="N" n="0123a12"/>令由鍋中溢出。當知「惱」是溢出之外所不能出者煮於鍋中以燒盡。</p>
<lb ed="N" n="0123a13"/><p xml:id="pN69p0123a1301">（九）「怨憎之會合」，是不適意之諸有情或行之會合。其好者會合爲相，惱害
<lb ed="N" n="0123a14"/>心爲味，不利益之狀態<anchor xml:id="nkr_note_orig_0123022" n="0123022"/>爲現起。而爲〔此〕苦之基故苦。故如次言：</p>
<pb ed="N" xml:id="N69.0035.0124a" n="0124a"/>
<lb ed="N" n="0124a01"/><lg type="regular" xml:id="lgN69p0124a0101"><l>看見諸怨憎</l><l>最初心之苦</l>
<lb ed="N" n="0124a02"/><l>其次因於此</l><l>生起身之苦。</l>
<lb ed="N" n="0124a03"/><l>如斯身與心</l><l>爲二苦之基</l>
<lb ed="N" n="0124a04"/><l>知由佛所說</l><l>怨憎會合苦</l></lg>
<lb ed="N" n="0124a05"/><p xml:id="pN69p0124a0501">此對怨憎會合之決定說。</p>
<lb ed="N" n="0124a06"/><p xml:id="pN69p0124a0601"><ref cRef="PTS.Vism.505"/>（一〇）「諸愛之離別。」適意之諸有情或以喪失行。所好事物別離爲相，愁之
<lb ed="N" n="0124a07"/>生起爲味，不幸爲現起。而爲愁苦之基故苦。故如次言：</p>
<lb ed="N" n="0124a08"/><lg type="regular" xml:id="lgN69p0124a0801"><l>別離親戚財產等</l><l>受愁箭之諸愚者</l>
<lb ed="N" n="0124a09"/><l>是故諸愛等別離<anchor xml:id="nkr_note_orig_0124023" n="0124023"/></l><l>如所刺苦故爲苦</l></lg>
<lb ed="N" n="0124a10"/><p xml:id="pN69p0124a1001">此對諸愛別離之決定說。</p>
<lb ed="N" n="0124a11"/><p xml:id="pN69p0124a1101">（一一）「欲求者不得。」於此如云：「<anchor xml:id="nkr_note_orig_0124024" n="0124024"/><anchor xml:id="nkr_note_add_0124a1101" n="0124a1101"/><anchor xml:id="beg0124a1101" n="0124a1101"/>嗚<anchor xml:id="end0124a1101"/>呼！我等不能活下去。」對不能得到
<lb ed="N" n="0124a12"/>事物之欲求，而說：「欲求不得苦。」對不得之事物以欲求爲相，其徧求爲味，不得
<lb ed="N" n="0124a13"/>彼等爲現起。而爲苦之基故苦。故如次言：</p>
<lb ed="N" n="0124a14"/><lg type="regular" xml:id="lgN69p0124a1401"><l>希求之人人</l><l>各各不得故</l>
<pb ed="N" xml:id="N69.0035.0125a" n="0125a"/>
<lb ed="N" n="0125a01"/><l>於此諸有情</l><l>惱所成苦生</l>
<lb ed="N" n="0125a02"/><l>不得之事物</l><l>希求爲苦因</l>
<lb ed="N" n="0125a03"/><l>是故勝者說</l><l>所欲不得苦</l></lg>
<lb ed="N" n="0125a04"/><p xml:id="pN69p0125a0401">此對所欲不得之決定說。</p>
<lb ed="N" n="0125a05"/><p xml:id="pN69p0125a0501">（一二）其次，「略言之五取蘊是苦。」於此：</p>
<lb ed="N" n="0125a06"/><lg type="regular" xml:id="lgN69p0125a0601"><l>如者佛所說</l><l>是生以下苦</l>
<lb ed="N" n="0125a07"/><l>及不所說苦</l><l>無此等不存<anchor xml:id="nkr_note_orig_0125025" n="0125025"/></l>
<lb ed="N" n="0125a08"/><l>是故佛宣示</l><l>乃苦之終滅</l>
<lb ed="N" n="0125a09"/><l>要略說此苦</l><l>此等五取蘊。</l></lg>
<lb ed="N" n="0125a10"/><p xml:id="pN69p0125a1001">卽如火〔燒〕薪<anchor xml:id="nkr_note_orig_0125026" n="0125026"/>，如〔射〕射擊標的，如虻蚊等〔蝟集〕於牛之身，如刈手
<lb ed="N" n="0125a11"/>〔刈〕田園之〔穀物〕，如村之掠奪者〔掠奪〕村，〔斯〕五取蘊由生等種種〔之痛
<lb ed="N" n="0125a12"/>苦〕而患痛，如草或蔓草等〔生〕於地上，如華、果、嫩葉〔生〕於樹而生於〔五〕
<lb ed="N" n="0125a13"/>取蘊。又五取蘊〔受之〕初苦是「生。」中之苦是「老」，後之苦是「死」。如由至死苦
<lb ed="N" n="0125a14"/>之加害而燃燒之苦是「愁」。其不能堪忍者涕、泣之苦是「悲」。由此稱界之動搖（四
<pb ed="N" xml:id="N69.0035.0126a" n="0126a"/>
<lb ed="N" n="0126a01"/><ref cRef="PTS.Vism.506"/>大不調）與不好之觸相應者身之病苦是「苦」。其〔身病〕而有病諸凡夫依其影響以
<lb ed="N" n="0126a02"/>生起心之病苦是「憂」。爲愁等之增大而生憔悴人人呻吟之苦是「惱」。至破害如意之
<lb ed="N" n="0126a03"/>〔事情〕，破滅人人欲求之苦是「所欲之不得」。如斯爲種種種類〔之苦〕使之滅盡
<lb ed="N" n="0126a04"/>「〔五〕取蘊是苦」。列擧此一一〔之苦〕，卽費多劫之說亦不能盡。故例如一水滴〔要
<lb ed="N" n="0126a05"/>略代表〕大海之全水滴，爲示其所有一切之苦投入（要略）五取蘊中，世尊說：「略
<lb ed="N" n="0126a06"/>言之五取蘊是苦。」</p>
<lb ed="N" n="0126a07"/><p xml:id="pN69p0126a0701">此對〔五〕取蘊之決定說。</p>
<lb ed="N" n="0126a08"/><p xml:id="pN69p0126a0801">以上先解釋苦之法。</p></cb:div>
<lb ed="N" n="0126a09"/><cb:div type="other"><cb:mulu type="其他" level="4">二　集之解釋</cb:mulu><head>〔二、集之解釋〕</head>
<lb ed="N" n="0126a10"/><p xml:id="pN69p0126a1001">其次<anchor xml:id="nkr_note_orig_0126027" n="0126027"/>，集之解釋，「<anchor xml:id="nkr_note_orig_0126028" n="0126028"/>此些渴受」卽此渴受。〔云〕「持再有」〔之句中〕，作再
<lb ed="N" n="0126a11"/>有故爲再有者。爲示再有者之性質，故爲持再有。與喜、貪俱在故「伴喜貪」。〔此渴
<lb ed="N" n="0126a12"/>受〕若依義卽共喜、貪，言〔共〕是在一起之意。「歡喜於此處彼處」，是歡喜身體
<lb ed="N" n="0126a13"/>所生之此處彼處。「所謂」是不變詞（間投詞），此有「云何與如果」之義。「欲愛、
<lb ed="N" n="0126a14"/>有愛、無有愛」此是明緣起<anchor xml:id="nkr_note_orig_0126029" n="0126029"/>之解釋，而於此處三種皆令生苦諦，當知總括而說苦集
<pb ed="N" xml:id="N69.0035.0127a" n="0127a"/>
<lb ed="N" n="0127a01"/>聖諦。</p></cb:div>
<lb ed="N" n="0127a02"/><cb:div type="other"><cb:mulu type="其他" level="4">三　苦滅之解釋</cb:mulu><head>〔三、苦滅之解釋〕</head>
<lb ed="N" n="0127a03"/><p xml:id="pN69p0127a0301">於苦<anchor xml:id="nkr_note_orig_0127030" n="0127030"/>之解釋，由「彼渴愛」等方法而說集之滅。此何故耶？因集之滅而有苦之
<lb ed="N" n="0127a04"/>滅。不外於集滅卽苦滅。故〔世尊〕說：</p>
<lb ed="N" n="0127a05"/><lg type="regular" xml:id="lgN69p0127a0501"><l><ref cRef="PTS.Vism.507"/>「<anchor xml:id="nkr_note_orig_0127031" n="0127031"/>猶如根徹底</l><l>苦不令絕根</l>
<lb ed="N" n="0127a06"/><l>雖是斬伐樹</l><l>遂之再生長</l>
<lb ed="N" n="0127a07"/><l>此渴愛睡眼</l><l>苦不使絕滅</l>
<lb ed="N" n="0127a08"/><l>此苦之返復</l><l>返復再生起」</l></lg>
<lb ed="N" n="0127a09"/><p xml:id="pN69p0127a0901">此因集之滅故苦滅，世尊爲示苦之滅而說由唯集之滅。卽諸如來其行動等於獅子<anchor xml:id="nkr_note_orig_0127032" n="0127032"/>。
<lb ed="N" n="0127a10"/>彼等以滅苦而說示苦之滅，不以果爲〔問題〕而以因爲問題。然，諸外學其行動如
<lb ed="N" n="0127a11"/>犬<anchor xml:id="nkr_note_orig_0127033" n="0127033"/>。彼等以滅苦又於說示苦之滅，說示由勤修苦行等，不以因爲〔問題〕而以果
<lb ed="N" n="0127a12"/>爲問題。當知如斯爲滅苦而說示集之滅。而所謂「彼渴愛」卽此義，言：「持再有〔云
<lb ed="N" n="0127a13"/>云〕。」是由分別欲愛等爲彼渴愛。</p>
<lb ed="N" n="0127a14"/><p xml:id="pN69p0127a1401">「離貪」者以言道，說「<anchor xml:id="nkr_note_orig_0127034" n="0127034"/>離貪之故是解脫」。依離貪而滅卽爲離貪苦。隨眠之斷
<pb ed="N" xml:id="N69.0035.0128a" n="0128a"/>
<lb ed="N" n="0128a01"/>滅故無餘離貪滅卽爲「無餘離貪滅」。或離貪又言捨斷。其〔捨斷之〕故有無餘離貪、
<lb ed="N" n="0128a02"/>無餘而滅，當知如斯亦爲此〔語句〕之接續。而且若由此等一切是涅槃之同義語。
<lb ed="N" n="0128a03"/>然，於第一義的苦滅聖諦言爲涅槃。由此〔涅槃爲所緣〕而於渴愛離貪且滅故，〔涅
<lb ed="N" n="0128a04"/>槃〕亦言離貪亦言滅。唯依其〔涅槃〕而有〔渴愛〕之捨等，又其處〔涅槃〕於〔五〕
<lb ed="N" n="0128a05"/>種欲執著中亦<anchor xml:id="nkr_note_add_0128a0501" n="0128a0501"/><anchor xml:id="beg0128a0501" n="0128a0501"/>毫<anchor xml:id="end0128a0501"/>無有一執著故，言：「捨、捨遣、脫、無執著。」</p>
<lb ed="N" n="0128a06"/><p xml:id="pN69p0128a0601">此〔滅〕是寂滅爲相，無死爲味，又令得樂味爲味，無相爲現起，又無障礙爲
<lb ed="N" n="0128a07"/>現起。</p>
<lb ed="N" n="0128a08"/><p xml:id="pN69p0128a0801">〔反問曰：〕總之爲無涅槃，不可得故。〔答曰：〕如依他心智〔得知〕他人之
<lb ed="N" n="0128a09"/>出世間心，其〔涅槃〕此稱順應行道依方便而得。故不得言：「不可得故爲無有。」
<lb ed="N" n="0128a10"/>然，於愚人凡夫無所得，不得言無有。不得言涅槃是無。何故耶？〔正〕行道之非
<lb ed="N" n="0128a11"/><ref cRef="PTS.Vism.508"/>徒然而終也。卽涅槃若無，前行正見，相攝戒等三學之正行道亦應徒然而終。然，
<lb ed="N" n="0128a12"/>此正〔行道〕令得涅槃故非徒然也。〔反對曰：〕行道之非徒然而終<anchor xml:id="nkr_note_orig_0128035" n="0128035"/>〔非爲得涅槃
<lb ed="N" n="0128a13"/>而爲得五蘊〕之非有故。〔答曰：〕不然！過去未來〔五蘊之〕非有，非證得涅槃故。
<lb ed="N" n="0128a14"/>〔反問曰：〕現在〔五蘊之〕非有是涅槃。〔答曰：〕不然，不是彼等〔現在之五蘊〕
<pb ed="N" xml:id="N69.0035.0129a" n="0129a"/>
<lb ed="N" n="0129a01"/>非有<anchor xml:id="nkr_note_orig_0129036" n="0129036"/>，若〔諸蘊〕非有者卽墮於非現在之狀態。又〔涅槃若是現在五蘊之非有者〕，
<lb ed="N" n="0129a02"/>依止現在之諸蘊於道之刹那，有不能生起有餘涅槃界之過失故。〔駁<anchor xml:id="nkr_note_add_0129a0201" n="0129a0201"/><anchor xml:id="beg0129a0201" n="0129a0201"/>曰<anchor xml:id="end0129a0201"/>：〕其時（道
<lb ed="N" n="0129a03"/>之刹那），非諸煩惱之轉起（現在）〔言爲涅槃，非言五蘊全體之有非爲涅槃〕故無
<lb ed="N" n="0129a04"/>過失。〔答曰：〕不然！聖道當爲無用故。然，若如斯〔煩惱之不轉起言爲涅槃〕，
<lb ed="N" n="0129a05"/>卽聖道之刹那以前亦無諸煩惱故，聖道卽成爲無用，故此爲不合理。</p>
<lb ed="N" n="0129a06"/><p xml:id="pN69p0129a0601">〔問曰：〕「<anchor xml:id="nkr_note_orig_0129037" n="0129037"/>友等！貪盡者。」等語故，〔貪等之〕盡爲涅槃。〔答曰：〕不然！
<lb ed="N" n="0129a07"/>阿羅漢亦唯現在〔貪等之〕盡故，〔當涅槃與阿羅漢卽無差違〕。然，其〔阿羅漢果〕
<lb ed="N" n="0129a08"/>亦依「友等！貪盡」等方法所說。更於〔以盡爲涅槃者，盡是暫時〕，卽於涅槃有暫時
<lb ed="N" n="0129a09"/>得等之過失故，〔煩惱之盡非爲涅槃〕。然，若如斯涅槃是暫時而應是有爲相，當不
<lb ed="N" n="0129a10"/>依正精進而證得也。又<anchor xml:id="nkr_note_orig_0129038" n="0129038"/>有爲相故所包攝於有爲，有爲所包攝故，受貪等之火所燒，
<lb ed="N" n="0129a11"/>所燒故當然是苦。〔問曰：〕於〔煩惱之〕盡以後無轉起故，其〔盡〕爲涅槃乃無過
<lb ed="N" n="0129a12"/>失。〔答曰：〕不然！斯盡爲非有故。又雖有於其〔盡〕卽免不了如前述之過失故。
<lb ed="N" n="0129a13"/>又聖道是涅槃之狀態故。然，聖道是盡諸過失（煩惱）故言爲盡。又其〔聖道〕之
<lb ed="N" n="0129a14"/>後，更無諸過失之轉起故。其次，稱不生滅爲盡是由異門而〔涅槃之〕親依（強因）
<pb ed="N" xml:id="N69.0035.0130a" n="0130a"/>
<lb ed="N" n="0130a01"/>故，〔盡〕其所親依之〔涅槃〕是由接近於〔盡〕而言爲盡。〔問曰：〕何故不依本
<lb ed="N" n="0130a02"/>質而說〔涅槃〕耶？〔答曰：〕爲極微細故。其〔涅槃〕極爲微細，〔涅槃〕是由世
<lb ed="N" n="0130a03"/>尊之大熱勤所故，又證明由聖眼所可見故。</p>
<lb ed="N" n="0130a04"/><p xml:id="pN69p0130a0401">又〔此涅槃〕不共一般，是具備〔聖〕道者所得<anchor xml:id="nkr_note_orig_0130039" n="0130039"/>故。〔又涅槃〕非有前際故，
<lb ed="N" n="0130a05"/>非於〔新〕發生者。〔問曰：〕於有〔聖〕道時有〔涅槃〕故<anchor xml:id="nkr_note_orig_0130040" n="0130040"/>，非不〔新〕發生。
<lb ed="N" n="0130a06"/>〔答曰：〕不然！〔涅槃〕非由〔聖〕道可令生起故。然，此〔涅槃〕是由道而得
<lb ed="N" n="0130a07"/>而非是使生起。故〔涅槃〕非〔新〕發出。非發生者故無老死。發生、老、死之<anchor xml:id="nkr_note_orig_0130041" n="0130041"/>
<lb ed="N" n="0130a08"/><ref cRef="PTS.Vism.509"/>非有故〔涅槃〕是常。〔問曰：〕如於涅槃〔有常性〕，〔外學之〕微、〔自性、神我、
<lb ed="N" n="0130a09"/>時〕等亦得有常性耶？〔答曰：〕不然！無〔常之〕因故。〔問曰：〕涅槃是常故，
<lb ed="N" n="0130a10"/>彼等〔微等〕亦是常耶？〔答曰：〕不然，不得因相故。〔問曰：〕〔微、神我等〕
<lb ed="N" n="0130a11"/>如涅槃，生起等之非有故爲常？〔答曰：〕不然，不能證明微等〔之存在〕故，而
<lb ed="N" n="0130a12"/>依上述自性之道理唯〔涅槃〕是常。超越色之本性故〔涅槃〕爲非色。於佛等之究
<lb ed="N" n="0130a13"/>竟〔涅槃〕無〔互相〕差別故，究竟是一。</p>
<lb ed="N" n="0130a14"/><p xml:id="pN69p0130a1401">人由修習而得〔涅槃〕，由彼煩惱之寂滅與餘依（身體卽諸蘊）所施設（命名）
<pb ed="N" xml:id="N69.0035.0131a" n="0131a"/>
<lb ed="N" n="0131a01"/>故，與餘依共所施設而〔言：〕「有餘依。」〔是涅槃〕。又依彼集之捨斷，〔又〕由業
<lb ed="N" n="0131a02"/>果之斷滅，最後心之後不轉起以生起諸蘊，已生之〔諸蘊〕滅沒故無有餘依。由當
<lb ed="N" n="0131a03"/>施設〔無餘依〕故，於此無餘依而言「無餘依」〔涅槃〕。依緊張努力之成就與勝智可
<lb ed="N" n="0131a04"/>得達故，依一切知者所說故，又有第一義之自性故涅槃非不存在。卽如次說：「<anchor xml:id="nkr_note_orig_0131042" n="0131042"/>諸
<lb ed="N" n="0131a05"/>比丘！有不生、不滅、不作、無爲。」</p>
<lb ed="N" n="0131a06"/><p xml:id="pN69p0131a0601">此是苦滅解釋決定說之論門。</p></cb:div>
<lb ed="N" n="0131a07"/><cb:div type="other"><cb:mulu type="其他" level="4">四　至苦滅道之解釋</cb:mulu><head>〔四、至苦滅道之解釋〕</head>
<lb ed="N" n="0131a08"/><p xml:id="pN69p0131a0801">其次至苦滅道之解釋，所說八法（八正道）於蘊之解釋，其義雖旣說明，而於
<lb ed="N" n="0131a09"/>此一刹那轉起令覺知彼等〔互相〕之差別而說，卽略言之：</p>
<lb ed="N" n="0131a10"/><p xml:id="pN69p0131a1001">（一）爲通達四諦之行道瑜伽者⸺涅槃爲所緣，令根絕無明隨眠⸺慧眼是
<lb ed="N" n="0131a11"/>「正見。」此正見爲相，如（四諦）之顯現<anchor xml:id="nkr_note_orig_0131043" n="0131043"/>爲味，除去無明闇爲現起。（二）具上如
<lb ed="N" n="0131a12"/>見之〔瑜伽〕者⸺相應其〔正見〕，破害邪思惟⸺攀著心之涅槃句爲「正思惟」。
<lb ed="N" n="0131a13"/>其正心之攀著爲相，安止（根本入定）爲味，邪思惟之捨斷爲現起。（三）如上之見
<lb ed="N" n="0131a14"/><ref cRef="PTS.Vism.510"/>且思惟之〔瑜伽〕者⸺相應〔其正見、正思惟〕而根絕惡行⸺以離邪語爲「正語」。
<pb ed="N" xml:id="N69.0035.0132a" n="0132a"/>
<lb ed="N" n="0132a01"/>此和言爲相，離〔邪語〕爲味，捨斷邪語爲現起。（四）離如上〔邪語〕之〔瑜伽〕
<lb ed="N" n="0132a02"/>者⸺相應其〔正語〕正斷邪業⸺離殺生等爲「正業」。其〔離殺生等之〕等起爲
<lb ed="N" n="0132a03"/>相，離〔邪業〕爲味，捨斷邪業爲現起。（五）其次彼〔瑜伽者〕⸺成爲其等正語、
<lb ed="N" n="0132a04"/>正業之淸淨，與其〔正語、正業〕相應，斷除詭詐等⸺離所有之邪見此言爲「正命」。
<lb ed="N" n="0132a05"/>其淨白爲相，正當之生活爲味，捨斷邪命爲現起。（六）其次，稱彼正語、正業、正
<lb ed="N" n="0132a06"/>命而住立於戒地之〔瑜伽〕者⸺隨順其〔正語、正業、正命〕，與此相應，正斷懈
<lb ed="N" n="0132a07"/>怠⸺所有之勤精進，此言爲「正精進」。此策勵爲相，未起之不善令不起等爲味，
<lb ed="N" n="0132a08"/>捨斷邪精進爲現起。（七）有如斯精進之彼〔瑜伽者〕⸺相應於〔正精進〕，除遣
<lb ed="N" n="0132a09"/>邪念⸺心之不忘失爲「正念」。此現住爲相，不忘失爲味，捨斷邪念爲現起。（八）
<lb ed="N" n="0132a10"/>依如斯無上之念守護心之〔瑜伽〕者⸺與其〔正念〕相應，除滅邪定⸺以心一
<lb ed="N" n="0132a11"/>境性爲「正定」。此不散亂爲相，等持爲味。捨斷邪定爲現起。</p>
<lb ed="N" n="0132a12"/><p xml:id="pN69p0132a1201">此是至苦滅道之解釋法。</p>
<lb ed="N" n="0132a13"/><p xml:id="pN69p0132a1301">當知以上是此〔四諦〕中之生等之決定說。</p></cb:div></cb:div>
<lb ed="N" n="0132a14"/>
<pb ed="N" xml:id="N69.0035.0133a" n="0133a"/>
<lb ed="N" n="0133a01"/>
<lb ed="N" n="0133a02"/>
<lb ed="N" n="0133a03"/>
<lb ed="N" n="0133a04"/>
<lb ed="N" n="0133a05"/>
<lb ed="N" n="0133a06"/>
<lb ed="N" n="0133a07"/>
<lb ed="N" n="0133a08"/>
<lb ed="N" n="0133a09"/>
<lb ed="N" n="0133a10"/>
<lb ed="N" n="0133a11"/>
<lb ed="N" n="0133a12"/>
<lb ed="N" n="0133a13"/>
<lb ed="N" n="0133a14"/>
<pb ed="N" xml:id="N69.0035.0134a" n="0134a"/>
<lb ed="N" n="0134a01"/>
<lb ed="N" n="0134a02"/>
<lb ed="N" n="0134a03"/>
<lb ed="N" n="0134a04"/>
<lb ed="N" n="0134a05"/>
<lb ed="N" n="0134a06"/>
<lb ed="N" n="0134a07"/>
<lb ed="N" n="0134a08"/>
<lb ed="N" n="0134a09"/>
<lb ed="N" n="0134a10"/>
<lb ed="N" n="0134a11"/>
<lb ed="N" n="0134a12"/>
<lb ed="N" n="0134a13"/>
<lb ed="N" n="0134a14"/>
<pb ed="N" xml:id="N69.0035.0135a" n="0135a"/>
<lb ed="N" n="0135a01"/>
<lb ed="N" n="0135a02"/>
<lb ed="N" n="0135a03"/>
<lb ed="N" n="0135a04"/>
<lb ed="N" n="0135a05"/>
<lb ed="N" n="0135a06"/>
<lb ed="N" n="0135a07"/>
<lb ed="N" n="0135a08"/>
<lb ed="N" n="0135a09"/>
<lb ed="N" n="0135a10"/>
<lb ed="N" n="0135a11"/>
<lb ed="N" n="0135a12"/>
<lb ed="N" n="0135a13"/>
<lb ed="N" n="0135a14"/>
<pb ed="N" xml:id="N69.0035.0136a" n="0136a"/>
<lb ed="N" n="0136a01"/>
<lb ed="N" n="0136a02"/>
<lb ed="N" n="0136a03"/>
<lb ed="N" n="0136a04"/>
<lb ed="N" n="0136a05"/>
<lb ed="N" n="0136a06"/>
<lb ed="N" n="0136a07"/>
<lb ed="N" n="0136a08"/>
<lb ed="N" n="0136a09"/>
<lb ed="N" n="0136a10"/>
<lb ed="N" n="0136a11"/>
<lb ed="N" n="0136a12"/>
<lb ed="N" n="0136a13"/>
<lb ed="N" n="0136a14"/>
<pb ed="N" xml:id="N69.0035.0137a" n="0137a"/>
<lb ed="N" n="0137a01"/><cb:div type="other"><cb:mulu type="其他" level="3">（九）由智之作用</cb:mulu><p xml:id="pN69p0137a0101">〔九〕「由智之作用」，當識知由諦智之作用。卽<anchor xml:id="nkr_note_orig_0137001" n="0137001"/>隨覺智與通達智之二種之諦
<lb ed="N" n="0137a02"/>智。其中，「隨覺智」是於世間依隨聞等以對滅、道〔之所緣〕而轉起。「通達智」是
<lb ed="N" n="0137a03"/>出世間之滅爲所緣，通達四諦爲作用。所謂「諸比丘<anchor xml:id="nkr_note_orig_0137002" n="0137002"/>！所見苦者亦見苦之集，亦見
<lb ed="N" n="0137a04"/>苦之滅，亦見至苦滅之道」。然，彼〔出世間智之〕作用<anchor xml:id="nkr_note_orig_0137003" n="0137003"/>，當明示於智見淸淨〔之
<lb ed="N" n="0137a05"/><ref cRef="PTS.Vism.511"/>解釋〕。但此世間〔智〕之中，「苦智」是由克勝纏，遮止轉起有身見。「集智」是〔遮
<lb ed="N" n="0137a06"/>止〕斷見，「滅智」是〔遮止〕常見。「道智」是〔遮止〕無作見。又「苦智」是無常恒、
<lb ed="N" n="0137a07"/>淨、樂、我之性，於諸蘊中有常恒、淨、樂、我之性⸺〔遮止〕對果之異計。「集
<lb ed="N" n="0137a08"/>智」是由自在天、初因<anchor xml:id="nkr_note_orig_0137004" n="0137004"/>、時、天然等而世間生起⸺無原因之處起有原因之思惟
<lb ed="N" n="0137a09"/>⸺〔遮止〕對於因之異計。「滅智」於無色界<anchor xml:id="nkr_note_orig_0137005" n="0137005"/>或世界之頂上等，執有理想鄕（涅槃）
<lb ed="N" n="0137a10"/>⸺〔遮止〕對於滅之異計。「道智」由欲樂或沈溺於苦行⸺以不淸淨之道以執爲淸
<lb ed="N" n="0137a11"/>淨道而起⸺遮止對方便之異計。故如次言。</p>
<lb ed="N" n="0137a12"/><lg type="regular" xml:id="lgN69p0137a1201"><l>世間、世間之發生、與滅沒世間之幸福，對</l>
<lb ed="N" n="0137a13"/><l>其方便而不識〔眞諦〕之間，人必癡迷。</l></lg>
<lb ed="N" n="0137a14"/><p xml:id="pN69p0137a1401">知如斯〔四諦〕智作用之決定說。</p></cb:div>
<pb ed="N" xml:id="N69.0035.0138a" n="0138a"/>
<lb ed="N" n="0138a01"/><cb:div type="other"><cb:mulu type="其他" level="3">（一〇）由內含者之區別</cb:mulu><p xml:id="pN69p0138a0101">〔一〇〕「由內含者之區別」，曰，於苦諦中除去渴愛及諸無漏法，內含餘之一
<lb ed="N" n="0138a02"/>切法。於集諦中，〔內含〕三十六渴愛行<anchor xml:id="nkr_note_orig_0138006" n="0138006"/>。滅諦是〔純一〕無雜。於道諦中（一）
<lb ed="N" n="0138a03"/>屬正見部門之觀神足、慧根、慧力、擇法覺支，（二）爲正思惟所指示而出離尋等之
<lb ed="N" n="0138a04"/>三，（三）爲正語所指示之四語善行，（四）爲正業所指示之三身善行，（五）屬於正
<lb ed="N" n="0138a05"/>命部門之少欲知足⸺又此等一切之正語、〔正〕業、〔正〕命之聖所愛戒故，又應
<lb ed="N" n="0138a06"/>由聖所愛戒之信手而把握故，依彼等〔諸信〕之有而有〔聖所愛戒之〕存在故⸺信
<lb ed="N" n="0138a07"/>根、信力、欲神足，（六）爲正精進所指示之四種正勤、精進神足<anchor xml:id="nkr_note_orig_0138007" n="0138007"/>、精進根、精進
<lb ed="N" n="0138a08"/>力、精進覺支、（七）爲正念所指示之四種念處、念根、念力、念覺支，（八）爲正
<lb ed="N" n="0138a09"/><ref cRef="PTS.Vism.512"/>定所指示而內含有尋有伺等之三定、心定（心神足）、定根、定力、喜〔覺支〕、輕
<lb ed="N" n="0138a10"/>安〔覺支〕、捨覺支。</p>
<lb ed="N" n="0138a11"/><p xml:id="pN69p0138a1101">如斯當知由區別內含於此〔四諦〕中之決定說。</p></cb:div>
<lb ed="N" n="0138a12"/><cb:div type="other"><cb:mulu type="其他" level="3">（一一）由譬喩</cb:mulu><p xml:id="pN69p0138a1201">〔一一〕「由譬喩」，苦諦如荷物<anchor xml:id="nkr_note_orig_0138008" n="0138008"/>，集諦如擔荷物，滅諦如卸下荷物，道諦如
<lb ed="N" n="0138a13"/>知卸下荷物之方便。又苦諦如病，集諦如病因，滅諦如病之治癒，道諦如〔知〕藥。
<lb ed="N" n="0138a14"/>或苦諦如飢饉，集諦如旱災，滅諦如豐收，道諦如〔知〕適時雨。又怨恨、怨恨之
<pb ed="N" xml:id="N69.0035.0139a" n="0139a"/>
<lb ed="N" n="0139a01"/>根源、怨恨之根絕、怨恨根絕之方便，毒樹、樹根、根之斷絕、其斷絕之方便，怖
<lb ed="N" n="0139a02"/>畏、怖異之根源、無怖異、到達此之方便，到此岸、急流、彼岸、到達後之努力，
<lb ed="N" n="0139a03"/>當知此等〔四諦〕之譬喩。</p>
<lb ed="N" n="0139a04"/><p xml:id="pN69p0139a0401">當知如斯此〔四諦〕譬喩之決定說。</p></cb:div>
<lb ed="N" n="0139a05"/><cb:div type="other"><cb:mulu type="其他" level="3">（一二）由四法</cb:mulu><p xml:id="pN69p0139a0501">〔一二〕「由四法（四句分別）」（一）苦而非聖諦，（二）聖諦而非苦，（三）苦
<lb ed="N" n="0139a06"/>而且是聖諦，（四）非苦而且非聖諦。對集諦等亦同樣。</p>
<lb ed="N" n="0139a07"/><p xml:id="pN69p0139a0701">其中，（一）道相應之諸〔心、心所〕法及沙門果，說：「<anchor xml:id="nkr_note_orig_0139009" n="0139009"/>無常者是苦。」故，依
<lb ed="N" n="0139a08"/>行苦之苦而非聖諦<anchor xml:id="nkr_note_orig_0139010" n="0139010"/>。（二）滅是聖諦而非苦。其次餘之〔集、道〕二諦（A）是無
<lb ed="N" n="0139a09"/>常故，〔爲行苦之〕苦〔而是聖諦〕。（B）又〔苦聖諦而〕依如之義爲知通〔其二諦〕，
<lb ed="N" n="0139a10"/>於世尊之處若不行梵行〔聖諦而非苦〕。（三）其次，除渴愛之五取蘊，依一切行相
<lb ed="N" n="0139a11"/>（而全體是）苦而且是聖諦。（四）道相應之諸法與諸沙門果，若〔苦聖諦而〕依如
<lb ed="N" n="0139a12"/>之義爲知通此，於世尊之處不行梵行者，非苦且非聖諦。亦通宜對如斯集等，當知
<lb ed="N" n="0139a13"/>由〔此四諦〕四法之決定說。</p></cb:div>
<lb ed="N" n="0139a14"/><cb:div type="other"><cb:mulu type="其他" level="3">（一三）由空</cb:mulu><p xml:id="pN69p0139a1401">〔一三〕云「由空、由一種等」〔之句中〕，於此先「由空」是於第一義、一切<anchor xml:id="nkr_note_orig_0139011" n="0139011"/>〔四〕
<pb ed="N" xml:id="N69.0035.0140a" n="0140a"/>
<lb ed="N" n="0140a01"/>諦而無受〔苦〕者、作〔煩惱〕者、入滅者、行〔道〕者故，當知〔四諦〕是空。
<lb ed="N" n="0140a02"/>故如次言。</p>
<lb ed="N" n="0140a03"/><lg type="regular" xml:id="lgN69p0140a0301"><l><ref cRef="PTS.Vism.513"/>有苦何等無苦者</l><l>無作者而存行作</l>
<lb ed="N" n="0140a04"/><l>有滅而無入滅者</l><l>有道而無行道者。</l></lg>
<lb ed="N" n="0140a05"/><p xml:id="pN69p0140a0501">或前〔苦集之〕二卽常恒、淨、樂、我是空。不死句（涅槃卽是滅）是我空。
<lb ed="N" n="0140a06"/>於道常恒、樂、我是空。於彼等〔四諦〕是空，或於〔苦、集、道之〕三滅是空，
<lb ed="N" n="0140a07"/>滅其他之三亦空。又因之〔集、道〕果〔之苦、滅〕是空。此集之中無有苦，道中
<lb ed="N" n="0140a08"/>〔無有〕滅故。如自性論者（數論派）之自性，〔於因中〕無含果。又果〔之苦、滅〕
<lb ed="N" n="0140a09"/>因之〔集、道〕是空。其苦與集及滅與道無幷合故。如合論者（勝論派）之二微等，
<lb ed="N" n="0140a10"/>因是不與因之果合。故如次言：</p>
<lb ed="N" n="0140a11"/><lg type="regular" xml:id="lgN69p0140a1101"><l>三者滅是空</l><l>滅是三者空</l>
<lb ed="N" n="0140a12"/><l>因於果亦空</l><l>果於因亦空</l></lg>
<lb ed="N" n="0140a13"/><p xml:id="pN69p0140a1301">當知如斯先由空之決定說。</p></cb:div>
<lb ed="N" n="0140a14"/><cb:div type="other"><cb:mulu type="其他" level="3">（一四）由一種等</cb:mulu><p xml:id="pN69p0140a1401"><ref cRef="PTS.Vism.514"/>〔一四〕「由一種等。」於此<anchor xml:id="nkr_note_orig_0140012" n="0140012"/>一切之「苦」是轉起性故爲一種。名、色之故爲二
<pb ed="N" xml:id="N69.0035.0141a" n="0141a"/>
<lb ed="N" n="0141a01"/>種。於欲、色、無色〔界〕生起之別故爲三種。四食之故爲四種。五取蘊之別故爲
<lb ed="N" n="0141a02"/>五種。</p>
<lb ed="N" n="0141a03"/><p xml:id="pN69p0141a0301">「集」亦轉起之性故爲一種。與見相應、不相應故爲二種。欲〔愛〕、有〔愛〕、
<lb ed="N" n="0141a04"/>無有愛之別故爲三種。依四〔聖〕道所應斷故爲四種。歡喜、色〔、受、想、行、
<lb ed="N" n="0141a05"/>識〕等之別故爲五種。六愛身之別故爲六種。</p>
<lb ed="N" n="0141a06"/><p xml:id="pN69p0141a0601">「滅」亦是無爲界故爲一種。依經說而有餘依、無餘依之別故爲二種。三有之寂
<lb ed="N" n="0141a07"/>滅故爲三種。依四〔聖〕道可證得故爲四種。五歡喜（色、聲、香、味、觸之五
<lb ed="N" n="0141a08"/>種欲）之寂滅故爲五種。六愛身盡滅之別故爲六種。</p>
<lb ed="N" n="0141a09"/><p xml:id="pN69p0141a0901">「道」應修習故爲一種。止、觀之別故爲二種。〔戒、定、慧〕三蘊之別故爲三種。
<lb ed="N" n="0141a10"/>然，此〔道〕有〔八〕部分故，猶如〔諸〕都市〔包攝〕於王國，依非部分之三蘊
<lb ed="N" n="0141a11"/>所包攝。所謂：「<anchor xml:id="nkr_note_orig_0141013" n="0141013"/>友，毘舍佉！依八支聖道，三蘊非包攝。友，毘舍佉！依三蘊已
<lb ed="N" n="0141a12"/>包攝八支聖道。友，毘舍佉！所有正語、正業、正命之此等〔三〕法是包攝於戒蘊
<lb ed="N" n="0141a13"/>中。所有之正精進、正念、正定之此〔三〕法是包攝於定蘊中。所有正見、正思惟
<lb ed="N" n="0141a14"/>之此等〔二〕法是包攝於慧蘊中。」</p>
<pb ed="N" xml:id="N69.0035.0142a" n="0142a"/>
<lb ed="N" n="0142a01"/><p xml:id="pN69p0142a0101">此中，正語等之三是戒。故彼等從自種〔類〕包攝於戒蘊。依〔上之〕聖典，
<lb ed="N" n="0142a02"/>「於戒蘊中」與位格（Locative）所說明，〔其〕作格（instrumental）〔卽應「依戒蘊」〕
<lb ed="N" n="0142a03"/>讀之。其次於正精進等之三，定是自己之法性而專注於所緣亦不能安止（入定），然，
<lb ed="N" n="0142a04"/>精進策勵作用爲果，念是沈潛（不忘失）作用爲果之某時，得〔彼等之〕資助而得
<lb ed="N" n="0142a05"/>〔安止〕。對此有次之譬喩。</p>
<lb ed="N" n="0142a06"/><p xml:id="pN69p0142a0601">卽：「我等行星祭。」入於庭園三人朋友中，一人見花盛開之素馨樹，雖伸手亦
<lb ed="N" n="0142a07"/><ref cRef="PTS.Vism.515"/>不能取〔花〕。時次者屈〔自己之〕背與彼，彼雖立於此者之背，因震動亦不能取。
<lb ed="N" n="0142a08"/>時今一人差出彼肩。立彼人之背，握住一人之肩，隨其所思而摘花，〔以其〕飾星祭。
<lb ed="N" n="0142a09"/>知今情形亦同此。卽一起入庭園三人之朋友，一起生正精進等之三法。如伸手亦不
<lb ed="N" n="0142a10"/>能取〔花〕者，雖爲自己之法性而專注於所緣亦不能入安止定。屈身與背之友如精
<lb ed="N" n="0142a11"/>進。立而與之肩之友如念。猶如此等〔三人〕之中，一人與背，握住一人之肩，得
<lb ed="N" n="0142a12"/>隨所思而取花。故精進以策動作用爲果，念以沈潛作用爲果之某時，定得〔彼等之〕
<lb ed="N" n="0142a13"/>資助一而得安止。</p>
<lb ed="N" n="0142a14"/><p xml:id="pN69p0142a1401">故此中定唯從自種，包攝於定蘊，精進與念依〔資助之〕作業而包攝於〔定蘊〕。於
<pb ed="N" xml:id="N69.0035.0143a" n="0143a"/>
<lb ed="N" n="0143a01"/>正見、正思惟慧是爲自己之法性，不得決定所緣是無常、苦、無我。唯尋（正思惟）
<lb ed="N" n="0143a02"/>時衝擊〔所緣〕爲助而得〔決定〕。〔此譬喩〕云何？</p>
<lb ed="N" n="0143a03"/><p xml:id="pN69p0143a0301">譬喩行家置錢幣於手中雖欲眺望〔其〕全部，但唯眼面不能展轉其〔錢幣〕。唯
<lb ed="N" n="0143a04"/>以指頭始能反復展轉而得眺望此處彼處，如斯慧以自己之法性，不能決定所緣爲無
<lb ed="N" n="0143a05"/>常等，唯攀著〔所緣〕爲相，接觸、擊觸<anchor xml:id="nkr_note_orig_0143014" n="0143014"/>〔所緣〕爲味，依尋（正思惟）衝擊反
<lb ed="N" n="0143a06"/>復之資助得決定〔所緣〕。</p>
<lb ed="N" n="0143a07"/><p xml:id="pN69p0143a0701">故於此正見唯從於自己所包攝於慧蘊，正思惟是〔資助之〕作業包攝於〔慧蘊〕。
<lb ed="N" n="0143a08"/>由此等三蘊是道所攝。故言：「三蘊之別故爲三種。」由須陀洹道等爲四種。</p>
<lb ed="N" n="0143a09"/><p xml:id="pN69p0143a0901">又<anchor xml:id="nkr_note_orig_0143015" n="0143015"/>一切〔四〕諦不違如故，又可令知通故爲一種。又世間、出世間，或有爲、
<lb ed="N" n="0143a10"/>無爲故爲二種。見、修所捨斷及不可捨斷故爲三種。徧知、〔捨斷、作證、修習〕等
<lb ed="N" n="0143a11"/>之別故爲四種。</p>
<lb ed="N" n="0143a12"/><p xml:id="pN69p0143a1201">當知如斯由此〔四諦〕一種等之決定說。</p></cb:div>
<lb ed="N" n="0143a13"/><cb:div type="other"><cb:mulu type="其他" level="3">（一五）由同分異分</cb:mulu><p xml:id="pN69p0143a1301"><ref cRef="PTS.Vism.516"/>〔一五〕「由同分、異分」，一切<anchor xml:id="nkr_note_orig_0143016" n="0143016"/>〔四〕諦不違如故，我爲空〔無〕故，難通
<lb ed="N" n="0143a14"/>達故，於互相爲同分。所謂：「<anchor xml:id="nkr_note_orig_0143017" n="0143017"/>阿難！汝對此如何思惟耶？由遠方細小之鍵孔，引
<pb ed="N" xml:id="N69.0035.0144a" n="0144a"/>
<lb ed="N" n="0144a01"/>箭射而不失敗令貫通，裂爲百分之毛髮而以〔箭〕射貫者，何者難爲難達耶？」「尊
<lb ed="N" n="0144a02"/>師！裂爲百分之毛髮先端以〔箭〕射貫者是難爲難達」。「阿難！如實通達此是苦……
<lb ed="N" n="0144a03"/>乃至……如實通達至此苦滅道之人人能射貫較此難射貫（通達）者」。</p>
<lb ed="N" n="0144a04"/><p xml:id="pN69p0144a0401">〔四諦各自〕依自相之差別者〔四諦〕是異分。前之〔苦、集〕二是難沈潛故、
<lb ed="N" n="0144a05"/>甚深之故、世間之故、有漏之故爲同分。果與因之別故，可徧知可了斷之〔別〕故
<lb ed="N" n="0144a06"/>爲異分。後之〔滅、道之〕二亦甚深、難沉潛故、是出世間、是無漏故爲同分。境、
<lb ed="N" n="0144a07"/>有境（有所緣）之別故，可作證、可修習之〔別〕故爲異分。又第一與第三表示果
<lb ed="N" n="0144a08"/>故爲同分，有爲、無爲之故爲異分。又第二與第四表示因故爲同分，一向是善、不
<lb ed="N" n="0144a09"/>善故爲異分。又第一與第四是有爲故爲同分，世間與出世間之故爲異分。第二與第
<lb ed="N" n="0144a10"/>三是非學非無學故是同分，有所緣與無所緣故是異分。</p>
<lb ed="N" n="0144a11"/><lg xml:id="lgN69p0144a1101"><l>依如斯品類與道理，聰慧者</l>
<lb ed="N" n="0144a12"/><l>當知於〔四〕聖諦有同分、異分。</l></lg>
<lb ed="N" n="0144a13"/><p xml:id="pN69p0144a1301">〔如斯知由四諦同分、異分之決定說〕。</p>
<lb ed="N" n="0144a14"/><p xml:id="pN69p0144a1401">爲令喜悅<anchor xml:id="nkr_note_orig_0144018" n="0144018"/>此善人而造淸淨道〔論〕，解釋慧修習及論中之根諦，名第十
<pb ed="N" xml:id="N69.0035.0145a" n="0145a"/>
<lb type="honorific" ed="N" n="0145a01"/>六品。</p></cb:div></cb:div></cb:div>
<lb ed="N" n="0145a02"/>
<lb ed="N" n="0145a03"/>
<lb ed="N" n="0145a04"/>
<lb ed="N" n="0145a05"/>
<lb ed="N" n="0145a06"/>
<lb ed="N" n="0145a07"/>
<lb ed="N" n="0145a08"/>
<lb ed="N" n="0145a09"/>
<lb ed="N" n="0145a10"/>
<lb ed="N" n="0145a11"/>
<lb ed="N" n="0145a12"/>
<lb ed="N" n="0145a13"/>
<lb ed="N" n="0145a14"/>
<pb ed="N" xml:id="N69.0035.0146a" n="0146a"/>
<lb ed="N" n="0146a01"/>
<lb ed="N" n="0146a02"/>
<lb ed="N" n="0146a03"/>
<lb ed="N" n="0146a04"/>
<lb ed="N" n="0146a05"/>
<lb ed="N" n="0146a06"/>
<lb ed="N" n="0146a07"/>
<lb ed="N" n="0146a08"/>
<lb ed="N" n="0146a09"/>
</body>
<back>
<cb:div type="apparatus">
<head>校注</head>
<p>
<app from="#beg0124a1101" to="#end0124a1101"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">嗚</lem><rdg wit="#wit.orig">鳴</rdg></app>
<app from="#beg0128a0501" to="#end0128a0501"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">毫</lem><rdg wit="#wit.orig">亳</rdg></app>
<app from="#beg0129a0201" to="#end0129a0201"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">曰</lem><rdg wit="#wit.orig">日</rdg></app>
</p>
</cb:div>
<cb:div type="nanchuan-notes">
<head>漢譯南傳大藏經 校注</head>
<p>
<note n="0101001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0101001">以下二十二根之解釋全部，卽至底本四九三頁之三頁半與 Sammoha-Vinodanī, pp. 125-128之文幾乎一致。</note>
<note n="0101002" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0101002">參照底本四八一頁（本書三･八五頁）。</note>
<note n="0101003" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0101003">以下底本十數行之文，參照 Pṭs. A. I, P. 87。</note>
<note n="0103004" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0103004">底本四四四頁（本書三･一五頁）、底本四四六頁以下（本書三･一八頁以下）。</note>
<note n="0104005" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0104005">Tika. I, p. 5。</note>
<note n="0104006" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0104006">營作（kappa），於底本之 ukppa 是誤植。</note>
<note n="0104007" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0104007">中庸之行相（majjhāttakāra），於底本之 majjhattāra 是誤植。</note>
<note n="0106001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0106001">以下底本至四九八頁八行，有四頁程度與 Sammoha-vinodanī, pp. 83-87 之文幾乎一致。</note>
<note n="0107002" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0107002">Pṭs. I, p. 118。</note>
<note n="0107003" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0107003">Ibid。</note>
<note n="0107004" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0107004">以下底本至四九五頁中頃之半頁程度，參照 Pṭs. A. I, p. 54f。</note>
<note n="0108005" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0108005">以下底本十六行，是參照 Pṭs. A. I, p. 62。</note>
<note n="0108006" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0108006">S. V. p. 433 etc。</note>
<note n="0108007" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0108007">S. V. p. 435。</note>
<note n="0108008" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0108008">此等（etesam），於底本之 ekesam 是誤植。</note>
<note n="0108009" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0108009">S. V. p. 433。</note>
<note n="0108010" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0108010">cf. S. V. p. 431。</note>
<note n="0109011" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0109011">以下底本至四九七頁八行之不足一頁與 Pṭs. A. I, p. 63f. 之文多一致。</note>
<note n="0109012" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0109012">S. V. p. 430。</note>
<note n="0110013" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0110013">苦等……於……總是於（dukkhādīsv avisesena），於底本有 dukkhādisvapi sesena，於暹羅本有 dukkhādīsu visesena，但今從緬甸本及 Sammohavinodanī, p. 85; Pṭs. A. I, p. 63 同文之處。</note>
<note n="0110014" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0110014">Dhp. 224。</note>
<note n="0110015" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0110015">出所不明。</note>
<note n="0111016" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0111016">Sn. 885。</note>
<note n="0111017" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0111017">Sn. 884。</note>
<note n="0111018" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0111018">Pṭs. I, p. 108; Vibh. p. 112。</note>
<note n="0111019" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0111019">以下底本至一九八頁一頁程度之文與 Pṭs. A. I, p. 197f. 大體一致。</note>
<note n="0111020" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0111020">cf. S. V. p. 428。</note>
<note n="0111021" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0111021">S. V. p. 428，參照雜阿含四一八經（大正二･一一〇c）。</note>
<note n="0112022" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0112022">其次（tato），於底本之 kato 是誤植。</note>
<note n="0114001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0114001">D. II, p. 305; M. III, p. 249; Pṭs. I, p. 37; Vibh. p. 99 etc。</note>
<note n="0115002" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0115002">D. II, p. 308; M. III, p. 250f; Pṭs. I, p. 39f; Vibh. p. 101 etc。</note>
<note n="0115003" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0115003">D. II, p. 310; M. III, p. 251; Pṭs. I, p. 40; Vibh. p. 103 etc。</note>
<note n="0115004" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0115004">D. II, p. 311; M. III, p. 251; Pṭs. I, p. 40f; Vibh. p. 104 etc。</note>
<note n="0115005" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0115005">以下之說明參照 Pṭs. A. I, p. 142; MNdA. p. 70f。</note>
<note n="0115006" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0115006">D. I, p. 81 etc。</note>
<note n="0115007" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0115007">A. I, p. 206。</note>
<note n="0115008" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0115008">Dāthu-kathā, p. 15。</note>
<note n="0115009" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0115009">V. I, p. 93。</note>
<note n="0115010" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0115010">M. III, p. 123。</note>
<note n="0115011" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0115011">A. III, p. 152。</note>
<note n="0115012" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0115012">M. II, p. 103。</note>
<note n="0116013" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0116013">以下底本至五〇六頁十行之七頁程度與 Pṭs. A. I, pp. 142-150 一致者甚多，又底本由五〇四頁下至十行之五頁餘與 MNdA. pp. 70-75 之文多一。</note>
<note n="0116014" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0116014">以下底本二十行程與 Sammoha-vinodanī, p. 93f. 之文一致之處甚多。</note>
<note n="0116015" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0116015">Vibh. p. 99f。</note>
<note n="0117016" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0117016">以下底本至五〇六頁十六行六頁半程度與 Sammoha-vinodanī, pp. 96-110 之文多一致。</note>
<note n="0117017" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0117017">賢愚經（Bālapaṇḍita-sutta），M. 129（M. III, p. 163f），cf. S. 12, 19（S. II, p. 23f），中阿含一九九癡慧地經（大正一･七五九）。</note>
<note n="0117018" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0117018">仔山羊（eḷaka-potako），於底本單有 eḷaka，但從暹羅本。</note>
<note n="0120019" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0120019">Dhātu-kathā, p. 15。</note>
<note n="0120020" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0120020">Sn. 576。</note>
<note n="0121021" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0121021">末魔所突刺（vitujjamānamammānaṁ），於底本有 vitujjamāna-dhammānaṁ，今從暹羅本及 Sammoha-vinodanī, p. 102 之同文之處。尙且末魔（mamma, Skt. marman），亦言死穴刺此者，人卽死。</note>
<note n="0123022" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0123022">不利益之狀態（anatthabhāva），於底本之 anattabhāva 是錯誤，由暹羅本更訂。</note>
<note n="0124023" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0124023">諸愛之別離（piyavippayogo），於底本之 viya vippayogo 是錯誤。</note>
<note n="0124024" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0124024">M. III, p. 250; Pṭs. I, p. 39; Vibh. p. 101。</note>
<note n="0125025" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0125025">苦無此等卽不存在（vinā ete na vijjati），於底本之 vinā etena vijjati 是錯誤。</note>
<note n="0125026" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0125026">薪（indhana），於底本、暹羅本、緬甸本皆有 indana 是錯誤，今從 Sammoha-vinodanī, p. 110 之同文之處。</note>
<note n="0126027" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0126027">以下底本十餘行是參照 Sammoha-vinodanī, p. 110f; Pṭs. A. I, p. 158。</note>
<note n="0126028" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0126028">以下說明之文句是前方底本四九八頁（本書三･一一二頁）所擧四諦經之文。</note>
<note n="0126029" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0126029">參照底本五六七頁以下（本書三･二三六頁以下）。</note>
<note n="0127030" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0127030">以下底本十數行是參照 Sammoha-vinodanī, p. 112f; Pṭs. A. I, p. 160f。</note>
<note n="0127031" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0127031">Dhp. 338, cf. Netti. p. 42，法句經卷下（大正四･五七一a），法句譬喩經卷三（大正四･六〇一a以下），出曜經卷五（大正四･六三五b、c），法集要頌經卷一（大正四･七七八c）。</note>
<note n="0127032" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0127032">獅子矢飛來者，不顧其矢而向於射手。</note>
<note n="0127033" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0127033">犬被棍棒打者，不向人而咬棍棒。</note>
<note n="0127034" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0127034">S. IV, p. 2。</note>
<note n="0128035" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0128035">徒然而終（vañjhabhāvāpatti），於底本及暹羅本有 vañjhābhāvapatti（非徒然而終），但今如上。</note>
<note n="0129036" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0129036">不是非有（abhāvasambhavato），於底本之 abhavā sambhavato 是錯誤。</note>
<note n="0129037" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0129037">S. IV, p. 251。</note>
<note n="0129038" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0129038">又云（saṅkhatalakkhaṇattā yeva ca saṅkhatapariyāpānnaṁ, saṅkhatapariyāpannattā rāgādīhi aggīhi ādittattaṁ ādittattā dukkhañ cā ti pi āpajjati）之一文於底本脫漏，今從暹羅本及緬甸本補入。</note>
<note n="0130039" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0130039">可得故（pattabbato），於底本有 vattabbato 是誤植，今從暹羅本及緬甸本。</note>
<note n="0130040" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0130040">有故（bhāvato），於底本之 bhavāto 是誤植。</note>
<note n="0130041" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0130041">發生、老、死之（pabhavajarāmaraṇānaṁ），於底本之 pabhavajarāmaraṇaṁ 是誤植。</note>
<note n="0131042" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0131042">It. p. 37; Ud. p. 80。</note>
<note n="0131043" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0131043">如之顯現（tathappakāsa），於底本及緬甸本有 dhātuppakāsana（界之顯現），但今從暹羅本及其註書。</note>
<note n="0137001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0137001">以下本品至最後止，卽底本至五一六頁六頁餘與 Sammoha-vinodanī, pp. 87-93 之文幾乎一致。</note>
<note n="0137002" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0137002">S. V, p. 437。</note>
<note n="0137003" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0137003">參照底本六七二頁以下（本書三･四〇六頁以下）。</note>
<note n="0137004" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0137004">初因（padhāna），於底本之 padāna 是錯誤，今由暹羅本更訂之。padhāna 是梵語之 pradhāna，用數論派（Sāṁkhya）prakṛti（自性）之同義語，今之情形亦是自性。</note>
<note n="0137005" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0137005">以無色界爲理想鄕之說，以無所有處或非想非非想處爲涅槃之<name role="" type="person">阿羅邏</name>仙人或鬱陀迦仙人之主張。世界之頂上爲理想鄕之說，世間之最頂以超世間爲解脫境是耆那敎之主張。</note>
<note n="0138006" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0138006">三十六渴愛行，對十二處之各以欲愛、有愛、無有愛生三十六。</note>
<note n="0138007" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0138007">精進神足（viriyiddhipāda），於底本缺此語，由暹羅本補之。</note>
<note n="0138008" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0138008">以下底十三行與 Pṭs. A. I, p. 198 之幾乎一致。</note>
<note n="0139009" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0139009">S. II, p. 53; III, p. 22 etc。</note>
<note n="0139010" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0139010">道相應之諸法或沙門果非聖諦之理由，其等是應無徧知、捨斷、作證、修習故。</note>
<note n="0139011" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0139011">以下底本至五一三頁之終之十八行與 Pṭs. A. I, p. 198f. 之文幾乎一致。</note>
<note n="0140012" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0140012">以下底本二十四行與 Pṭs. A. I, p. 200 之文幾乎一致。</note>
<note n="0141013" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0141013">參照 M. I. p. 301，中阿含二一〇經（大正一･七八八c）。</note>
<note n="0143014" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0143014">擊觸爲味（Pariyāhananarasena），於底本之 pariyāhananavasena 是錯誤。</note>
<note n="0143015" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0143015">以下底本四行之文是出於 Pṭs. A. I, p. 200f。</note>
<note n="0143016" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0143016">以下本頁至最後一頁與 Pṭs. A. I, p. 199f. 之文幾乎一致。</note>
<note n="0143017" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0143017">S. V, p. 454，參照雜阿含四〇五經（大正二･一〇八b以下）。</note>
<note n="0144018" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0144018">爲令喜悅（pāmojjanatthāya），於底本之 pāmojjanattāya 是誤植。</note>
</p>
</cb:div>
<cb:div type="add-notes">
<head>新增校注</head>
<p>
<note n="0124a1101" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0124a1101">嗚【CB】，鳴【南傳】</note>
<note n="0128a0501" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0128a0501">毫【CB】，亳【南傳】</note>
<note n="0129a0201" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0129a0201">曰【CB】，日【南傳】</note>
</p>
</cb:div>
</back></text></TEI>