<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>
<?xml-stylesheet type="text/xsl" href="/static/taisho.xsl"?>
<TEI xmlns:cb="http://www.cbeta.org/ns/1.0" xml:lang="lzh-Hant-HK" xml:id="T46n1916">
<teiHeader>
	<fileDesc>
		<titleStmt>
			<title>Taishō Tripiṭaka, Electronic version, No. 1916 釋禪波羅蜜次第法門</title>
			<title xml:lang="zh-Hant">大正新脩大藏經數位版, No. 1916 釋禪波羅蜜次第法門</title>
			<author>隋 智顗說</author>
			<respStmt>
				<resp>Electronic Version by</resp>
				<name>CBETA</name>
			</respStmt>
		</titleStmt>
		<editionStmt>
			<edition>XML TEI P5</edition>
			<respStmt xml:id="resp1"><resp>corrections</resp><name>CBETA</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp2"><resp>corrections</resp><name>Taisho</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp3"><resp>corrections</resp><name>CBETA.ting</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp4"><resp>corrections</resp><name>CBETA.liyi</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp5"><resp>corrections</resp><name>CBETA.maha</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp6"><resp>corrections</resp><name>CBETA.poyung</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp7"><resp>corrections</resp><name>CBETA.say</name></respStmt>
		</editionStmt>
		<extent>10卷</extent>
		<publicationStmt>
			<idno type="CBETA">
				<idno type="canon">T</idno>.<idno type="vol">46</idno>.<idno type="no">1916</idno>
			</idno>
			<distributor>
				<name>中華電子佛典協會 (CBETA)</name>
				<address>
					<addrLine><email>service@cbeta.org</email></addrLine>
				</address>
			</distributor>
			<availability>
				<p>Available for non-commercial use when distributed with this header intact.</p>
			</availability>
			<date>2024-03-29 10:39:34 +0800</date>
		</publicationStmt>
		<sourceDesc>
			<bibl>
				<title level="s">Taishō Tripiṭaka</title>
				<title level="s" xml:lang="zh-Hant">大正新脩大藏經</title>
				<title level="m" xml:lang="zh-Hant">釋禪波羅蜜次第法門</title>
			</bibl>
		</sourceDesc>
	</fileDesc>
	<encodingDesc>
		<projectDesc>
			<p xml:lang="en" cb:type="ly">Text as provided by Mr. Hsiao Chen-Kuo, Text as provided by Anonymous from USA, Punctuated text as provided by The Electronic Library of Tiantai Buddhism</p>
			<p xml:lang="zh-Hant" cb:type="ly">蕭鎭國大德提供，北美某大德提供，天台宗電子圖書館提供新式標點</p>
		</projectDesc>
		<editorialDecl>
			<punctuation resp="#resp1"><p>新式標點</p></punctuation>
		</editorialDecl>
		<tagsDecl>
			<namespace name="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
				<tagUsage gi="rdg">
					<listWit>
						<witness xml:id="wit.cbeta">【CB】</witness>
						<witness xml:id="wit.orig">【大】</witness>
						<witness xml:id="wit1">【金藏乙-CB】</witness>
						<witness xml:id="wit2">【嘉興乙-CB】</witness>
					</listWit>
				</tagUsage>
			</namespace>
		</tagsDecl>
		<charDecl>
<char xml:id="CB00626">
				<charName>CBETA CHARACTER CB00626</charName>
				<mapping cb:dec="983666" type="PUA">U+F0272</mapping>
			<mapping type="unicode">U+3CB2</mapping><charProp><localName>composition</localName><value>[疊*毛]</value></charProp></char>
</charDecl>
	</encodingDesc>
	<profileDesc>
		<langUsage>
			<language ident="en">English</language>
			<language ident="zh-Hant">Chinese (Traditional)</language>
		</langUsage>
	</profileDesc>
	<revisionDesc>
		<change when="2013-05-20">
			<name>CW</name><name>Ray Chou 周邦信</name>P4 to P5 conversion by p4top5a.py, intended for publication
		</change>
		<change when="2000-09-01T14:06:30">
			CW (ed.) Created initial TEI XML version with BASICX.BAT (00/01/24)
		</change>
	</revisionDesc>
</teiHeader>
<text><body>
<cb:mulu level="1" type="其他">6 分別禪波羅蜜前方便</cb:mulu><cb:mulu level="2">3</cb:mulu>
<milestone n="5" unit="juan"/>
<lb n="0508a13" ed="T"/>
<lb n="0508a14" ed="T"/>
<lb n="0508a15" ed="T"/><cb:juan n="005" fun="open"><cb:mulu n="5" type="卷">第五</cb:mulu><cb:jhead>釋禪波羅蜜次第法門卷第五</cb:jhead></cb:juan>
<lb n="0508a16" ed="T"/>
<lb n="0508a17" ed="T"/><byline cb:type="author">隋天台智者大師說</byline>
<lb n="0508a18" ed="T"/><byline cb:type="記">弟子法愼記</byline>
<lb n="0508a19" ed="T"/><byline cb:type="再治">弟子灌頂再治</byline>
<lb n="0508a20" ed="T"/><cb:div type="other"><cb:mulu level="1" type="其他">7 釋禪波羅蜜修證</cb:mulu><cb:mulu level="2">1</cb:mulu><head>釋禪波羅蜜修證第七之一</head>
<lb n="0508a21" ed="T"/><p xml:id="pT46p0508a2101">上已廣明內外方便，行者若能專心修習，繫
<lb n="0508a22" ed="T"/>念禪門，必有證驗，是故第七、廣明修證。故經
<lb n="0508a23" ed="T"/>言：「修我法者，證乃自知。」今明修證中，自開爲
<lb n="0508a24" ed="T"/>四：第一、修證世間禪相；第二、修證亦世間亦
<lb n="0508a25" ed="T"/>出世間禪相；第三、修證出世間禪相；第四、修
<lb n="0508a26" ed="T"/>證非世間非出世間禪相。</p><p xml:id="pT46p0508a2611" cb:place="inline">今第一、釋修證世
<lb n="0508a27" ed="T"/>間禪者，則爲三：一、四禪；二、四無量心；三、四無
<lb n="0508a28" ed="T"/>色定。今前釋修證四禪。四禪者：一、初禪；二、二
<lb n="0508a29" ed="T"/>禪；三、三禪；四、四禪。</p><p xml:id="pT46p0508a2908" cb:place="inline">今論色界根本正定，但說
<pb n="0508b" ed="T" xml:id="T46.1916.0508b"/>
<lb n="0508b01" ed="T"/>有四。若通方便中間，是則不定。若薩婆多人，
<lb n="0508b02" ed="T"/>說有未到地及中間禪，足四禪爲六地定。若
<lb n="0508b03" ed="T"/>曇無德人，例不說有未來禪，而說有欲界定、
<lb n="0508b04" ed="T"/>中間禪，以爲六地定。若《摩訶衍》及瞿沙所明，
<lb n="0508b05" ed="T"/>則具有欲界、未到地、中間禪，足四禪爲七地
<lb n="0508b06" ed="T"/>定。此中融會，以義推之。</p><p xml:id="pT46p0508b0610" cb:place="inline">今據正禪而論，但說
<lb n="0508b07" ed="T"/>有四：</p><p xml:id="pT46p0508b0703" cb:place="inline">第一、釋初禪修證，如經偈說：</p>
<lb n="0508b08" ed="T"/><lg xml:id="lgT46p0508b0801" type="regular"><l>離欲及惡法，</l><l>有覺幷有觀，</l>
<lb n="0508b09" ed="T"/><l>離生及喜樂，</l><l>是人入初禪。</l>
<lb n="0508b10" ed="T"/><l>已得離婬火，</l><l>則獲淸涼定，</l>
<lb n="0508b11" ed="T"/><l>如人大熱悶，</l><l>入冷池則樂。</l>
<lb n="0508b12" ed="T"/><l>如貧得寶藏，</l><l>大喜覺動心。</l>
<lb n="0508b13" ed="T"/><l>分別則爲觀，</l><l>入初禪亦然。</l></lg>
<lb n="0508b14" ed="T"/><p xml:id="pT46p0508b1401">佛此偈中具明修證初禪之相，但意難見，今
<lb n="0508b15" ed="T"/>當分別。</p><p xml:id="pT46p0508b1504" cb:place="inline">就明初禪中，開爲三別：第一、釋名；第
<lb n="0508b16" ed="T"/>二、明修習；第三、明證相。</p><p xml:id="pT46p0508b1610" cb:place="inline">第一、釋名者，所言初
<lb n="0508b17" ed="T"/>禪者，禪名支林。行者初得支林之法，故名初
<lb n="0508b18" ed="T"/>禪。復次，覺觀等法，名之爲支。行者修初禪覺
<lb n="0508b19" ed="T"/>觀之法，必於前發，故說覺觀名爲初禪。</p><p xml:id="pT46p0508b1916" cb:place="inline">問曰：
<lb n="0508b20" ed="T"/>若言在前發得，故爲初禪者，欲界、未到地最
<lb n="0508b21" ed="T"/>在前發，何故不得受初禪之名？</p><p xml:id="pT46p0508b2113" cb:place="inline">答：禪名功德
<lb n="0508b22" ed="T"/>叢林，欲界、未到等未有支林功德之法，雖復
<lb n="0508b23" ed="T"/>前發，不名初禪。復次，《摩訶衍》說欲界、未到、中
<lb n="0508b24" ed="T"/>間，智多而定少，是處非樂。旣非正地，是故不
<lb n="0508b25" ed="T"/>得受初禪之名。</p><p xml:id="pT46p0508b2507" cb:place="inline">復次，言初禪者，亦名有覺有
<lb n="0508b26" ed="T"/>觀三昧，爲有人疑言覺觀心中無定，是故佛
<lb n="0508b27" ed="T"/>說覺觀三昧。《地持論》說：「名覺觀俱禪。」此禪發
<lb n="0508b28" ed="T"/>時，必與覺觀俱發，亦名聖說法定。此定內有
<lb n="0508b29" ed="T"/>覺觀語言道未斷故，與說法之名，如是等種
<pb n="0508c" ed="T" xml:id="T46.1916.0508c"/>
<lb n="0508c01" ed="T"/>種名字不同。</p><p xml:id="pT46p0508c0106" cb:place="inline">第二、明修習，復開爲二：前明所
<lb n="0508c02" ed="T"/>修之法，後辨能修之心。</p><p xml:id="pT46p0508c0210" cb:place="inline">第一、明所修法者，卽
<lb n="0508c03" ed="T"/>是阿那波那，爲修習根本初禪之法。就中卽
<lb n="0508c04" ed="T"/>有三意：一、釋息名；二、辨息相；三、明用息不同。</p>
<lb n="0508c05" ed="T"/><p xml:id="pT46p0508c0501">第一、所言阿那波那者，此是外國語，秦言阿
<lb n="0508c06" ed="T"/>那爲入息，波那爲出息。《安般守意三昧經》言：
<lb n="0508c07" ed="T"/>「安之言生，般之言滅。」若約息生滅明，義如上
<lb n="0508c08" ed="T"/>說；若約心生滅爲語，是則不定。今用入出息
<lb n="0508c09" ed="T"/>爲正番。</p><p xml:id="pT46p0508c0904" cb:place="inline">二、辨息相中有四：一、風；二、喘；三、氣；四、
<lb n="0508c10" ed="T"/>息。分別四種之相，具如調息中說。但數風則
<lb n="0508c11" ed="T"/>散，數喘則結，數氣則勞，數息則定。行者應當
<lb n="0508c12" ed="T"/>捨三存息，善取不聲不結，綿綿若存若亡之
<lb n="0508c13" ed="T"/>相而用之。</p><p xml:id="pT46p0508c1305" cb:place="inline">三、明用息不同者，一師敎繫心數
<lb n="0508c14" ed="T"/>出息。所以者何？數出息則氣不急，身不脹
<lb n="0508c15" ed="T"/>滿，身心輕利，易入三昧。有師敎數入息，何故
<lb n="0508c16" ed="T"/>爾？數入息：一者、易入定，隨息內歛故；二、斷外
<lb n="0508c17" ed="T"/>境故；三、易見內三十六物故；四、身力輕盛故；
<lb n="0508c18" ed="T"/>五、內實息貪恚故。有如是等勝利非一，應數
<lb n="0508c19" ed="T"/>入息。有師敎數入出無在，但取所便而數。無
<lb n="0508c20" ed="T"/>的偏用，隨人心安，入定無過，卽用三師所論，
<lb n="0508c21" ed="T"/>皆不許出入一時俱數。何以故？以有息遮病，
<lb n="0508c22" ed="T"/>生在喉中，猶如草葉，吐則不出，咽則不入，
<lb n="0508c23" ed="T"/>此患生故。又師依四時用數，今所未詳。</p><p xml:id="pT46p0508c2316" cb:place="inline">第
<lb n="0508c24" ed="T"/>二、明能數之心，亦爲三意：一、明能數之心；二、
<lb n="0508c25" ed="T"/>明轉緣；三、料揀。</p><p xml:id="pT46p0508c2507" cb:place="inline">一、明能數之心者，以細念之
<lb n="0508c26" ed="T"/>心攝心對息，從一至十，令心不散，故名數
<lb n="0508c27" ed="T"/>息。若數不滿十，名數減；若至十一，名數增。然
<lb n="0508c28" ed="T"/>增減之數，並非得定之道。若從一至十，恒
<lb n="0508c29" ed="T"/>具十，無有間一之失，故名數法成就。若於中
<pb n="0509a" ed="T" xml:id="T46.1916.0509a"/>
<lb n="0509a01" ed="T"/>間心竊異緣，數法則亂，是故心覺散亂義強。
<lb n="0509a02" ed="T"/>若以一爲數者，一則無間。若有異緣，便不時
<lb n="0509a03" ed="T"/>覺。是以但緣一息，不能除亂。若過十者，更一
<lb n="0509a04" ed="T"/>法起，一心緣二，卽有亂生，故名爲增。夫數息
<lb n="0509a05" ed="T"/>者，但細心約息記數而已，不得多取數相。若
<lb n="0509a06" ed="T"/>息多，則氣滿腹脹體急，坐欲不安。</p><p xml:id="pT46p0509a0614" cb:place="inline">二、轉緣
<lb n="0509a07" ed="T"/>者，初數於息，覺息微微，當置數息，便隨於
<lb n="0509a08" ed="T"/>息，任運出入。若心欲靜，便捨隨，凝心止住。心
<lb n="0509a09" ed="T"/>若闇忽，卽便靜照色息。心若浮動，卽便捨觀
<lb n="0509a10" ed="T"/>歸數及隨止也，是故名還。心不馳蕩，凝神寂
<lb n="0509a11" ed="T"/>慮，故名爲淨。行者若能如是善巧攝錄，心則
<lb n="0509a12" ed="T"/>易定。</p><p xml:id="pT46p0509a1203" cb:place="inline">第三、料揀息爲初門者。</p><p xml:id="pT46p0509a1212" cb:place="inline">問曰：一切法
<lb n="0509a13" ed="T"/>門悉可爲初，何故但說阿那波那以爲初門？</p>
<lb n="0509a14" ed="T"/><p xml:id="pT46p0509a1401">答曰：不然。今依佛敎，如經說：「阿那波那是三
<lb n="0509a15" ed="T"/>世諸佛入道初門。」是故釋迦初詣道樹，欲習
<lb n="0509a16" ed="T"/>佛法，內思安般，一數，二隨，乃至還、淨，具如《瑞
<lb n="0509a17" ed="T"/>應經》所說。</p><p xml:id="pT46p0509a1705" cb:place="inline">復次，提婆初出世時，伏外道已，諸
<lb n="0509a18" ed="T"/>人信敬，度人出家，不可稱數。於是大集在家、
<lb n="0509a19" ed="T"/>出家七衆弟子及刹利、婆羅門等，大衆之中，
<lb n="0509a20" ed="T"/>昇師子座，淚下如雨。爾時，大衆皆悉默念：「將
<lb n="0509a21" ed="T"/>非佛法欲滅，外道復興邪？將非國大擾亂，疫
<lb n="0509a22" ed="T"/>病流行邪？」菩薩爾時知大衆心念，以白<g ref="#CB00626">㲲</g>巾
<lb n="0509a23" ed="T"/>拭淚，更整容服，擧右手而言：「亦非佛法欲滅，
<lb n="0509a24" ed="T"/>外道將興，非國不安，疫病流行，但傷佛日潛
<lb n="0509a25" ed="T"/>輝，賢聖月沒，袈裟之中空無所有耳。」于時大
<lb n="0509a26" ed="T"/>衆聞此語已，各自感傷，發聲大哭。爾時，飛鳥
<lb n="0509a27" ed="T"/>雜類在虛空中，繽紛亂墜，皆悉悲鳴。爾時，菩
<lb n="0509a28" ed="T"/>薩以慈軟音安慰大衆，而說偈言：</p>
<lb n="0509a29" ed="T"/><lg xml:id="lgT46p0509a2901" type="regular"><l>佛日常在世，</l><l>無目不見耳，</l>
<pb n="0509b" ed="T" xml:id="T46.1916.0509b"/>
<lb n="0509b01" ed="T"/><l>賢聖月不沒，</l><l>障礙故不見。</l>
<lb n="0509b02" ed="T"/><l>若能淨膚翳，</l><l>當自得覩見，</l>
<lb n="0509b03" ed="T"/><l>何爲沒憂海，</l><l>癡醉如嬰兒？</l></lg>
<lb n="0509b04" ed="T"/><p xml:id="pT46p0509b0401">爾時，大衆聞菩薩慈音，心各醒悟，攝心安坐，
<lb n="0509b05" ed="T"/>寂然無聲，諦觀菩薩，咸欲聞法。爾時，菩薩普
<lb n="0509b06" ed="T"/>吿大衆而說偈言：</p>
<lb n="0509b07" ed="T"/><lg xml:id="lgT46p0509b0701" type="regular"><l>佛說甘露門，</l><l>名阿那波那，</l>
<lb n="0509b08" ed="T"/><l>於諸法門中，</l><l>第一安隱道。</l>
<lb n="0509b09" ed="T"/><l>因緣次第起，</l><l>不雜諸妄想，</l>
<lb n="0509b10" ed="T"/><l>譬如種石榴，</l><l>芽莖次第生。</l>
<lb n="0509b11" ed="T"/><l>華實及色味，</l><l>自然非可作，</l>
<lb n="0509b12" ed="T"/><l>時至時自證，</l><l>非如脂粉色。</l>
<lb n="0509b13" ed="T"/><l>汝等調熟地，</l><l>惠汝石榴種，</l>
<lb n="0509b14" ed="T"/><l>令心入甘露，</l><l>道法次第生。</l></lg>
<lb n="0509b15" ed="T"/><p xml:id="pT46p0509b1501">從此以來，西國法師相傳不絕，多以此法爲
<lb n="0509b16" ed="T"/>學道之初。若四依大士、六通菩薩說法度人，
<lb n="0509b17" ed="T"/>此爲首唱，豈非入道初門？末代相承，說法敎
<lb n="0509b18" ed="T"/>授自不修禪，旣無內道，出言卽便破人修定，
<lb n="0509b19" ed="T"/>若觀提婆之說，乃以禪定爲要。世人顚倒，實
<lb n="0509b20" ed="T"/>可哀哉！</p><p xml:id="pT46p0509b2004" cb:place="inline">復有人言：「禪法一向不得處衆說之。」
<lb n="0509b21" ed="T"/>敬尋提婆在大衆中廣說禪定，今時豈頓杜
<lb n="0509b22" ed="T"/>口？但不得言：「我證是法，某證是法，及禪祕密
<lb n="0509b23" ed="T"/>微妙境界。」向人說此，獲罪不輕。</p><p xml:id="pT46p0509b2313" cb:place="inline">第三、明證禪
<lb n="0509b24" ed="T"/>相，通方便論證自有三階：一、證欲界定相；二、
<lb n="0509b25" ed="T"/>證未到定相；三、正明證初禪相。一、明證欲界
<lb n="0509b26" ed="T"/>定，自有二意：一、正明證相；二、明得失。</p><p xml:id="pT46p0509b2615" cb:place="inline">今說欲
<lb n="0509b27" ed="T"/>界中自有三：一、麁住心；二、細住心；三、證欲界
<lb n="0509b28" ed="T"/>定。</p><p xml:id="pT46p0509b2802" cb:place="inline">一、麁住相者，因前息道諸方便修習，心漸
<lb n="0509b29" ed="T"/>虛凝，不復緣慮，名爲麁住。細住相者，於後
<pb n="0509c" ed="T" xml:id="T46.1916.0509c"/>
<lb n="0509c01" ed="T"/>其心泯泯轉細，卽是細住心。當得此麁細住
<lb n="0509c02" ed="T"/>時，或將得時，必有持身法起。此法發時，身心
<lb n="0509c03" ed="T"/>自然正直，坐不疲倦，如物持身，若好持身，但
<lb n="0509c04" ed="T"/>微微扶助身力而已。若是麁持身者，堅急勁
<lb n="0509c05" ed="T"/>強，來則苦急堅強，去則寬緩困人。此非好法。
<lb n="0509c06" ed="T"/>心旣細已，於覺心自然明淨，與定相應，定法
<lb n="0509c07" ed="T"/>持心，任運不動，從淺入深，或經一坐，無分散
<lb n="0509c08" ed="T"/>意，所以說此名欲界定。入此定時，欲界報身
<lb n="0509c09" ed="T"/>相未盡故。</p><p xml:id="pT46p0509c0905" cb:place="inline">二、明得失者，入欲界定，法心旣
<lb n="0509c10" ed="T"/>淺，未有支持，難得易失。易失因緣，是事須
<lb n="0509c11" ed="T"/>識。失定有二種：一、從外緣失，謂得定時，不善
<lb n="0509c12" ed="T"/>用心，內外方便，中途違犯，則退失禪定。復次，
<lb n="0509c13" ed="T"/>若行者當得定時，或向人說，或現定相，令他
<lb n="0509c14" ed="T"/>知覺，或卒有事緣相壞，如是等種種外事，於
<lb n="0509c15" ed="T"/>中不覺不識，障法旣生，則便失定。若能將護，
<lb n="0509c16" ed="T"/>本得不失，障不得生，故名爲得。二者、約內論
<lb n="0509c17" ed="T"/>得失者，有六種法能失禪定：一、希望心；二、疑
<lb n="0509c18" ed="T"/>心；三、驚怖；四、大喜；五、重愛；六、憂悔。未得禪
<lb n="0509c19" ed="T"/>有一，謂希望心。入禪有四，謂疑、怖、喜、愛。出禪
<lb n="0509c20" ed="T"/>多有憂悔，此則能破定心令退失。若通論此
<lb n="0509c21" ed="T"/>六，皆得在未入住出中。俱有此六法，能退失
<lb n="0509c22" ed="T"/>定；若能離此六法，卽易得定。以不失故，名得
<lb n="0509c23" ed="T"/>也。此雖近事，若不說者，則人不知。若善取其
<lb n="0509c24" ed="T"/>意，則知遮障。</p><p xml:id="pT46p0509c2406" cb:place="inline">二、明證未到地定相，因此欲界
<lb n="0509c25" ed="T"/>定後，身心泯然虛豁，失於欲界之身，坐中不
<lb n="0509c26" ed="T"/>見頭手床敷，猶若虛空，此是未到地定。所言
<lb n="0509c27" ed="T"/>未到地者，此地能生初禪故，卽是初禪方便
<lb n="0509c28" ed="T"/>定，亦名未來禪，亦名忽然湛心。證此定時，
<lb n="0509c29" ed="T"/>不無淺深之相，今不具明。</p><p xml:id="pT46p0509c2911" cb:place="inline">復次，此等定中，或
<pb n="0510a" ed="T" xml:id="T46.1916.0510a"/>
<lb n="0510a01" ed="T"/>有邪僞，行者應證，其相非一，略出二事：一、定
<lb n="0510a02" ed="T"/>心過明；二者、過暗。並是邪定。明者，入定時見
<lb n="0510a03" ed="T"/>外境界靑、黃、赤、白，或見日月星辰、宮殿等事，
<lb n="0510a04" ed="T"/>或一時日乃至七日不出禪定，見一切事，如
<lb n="0510a05" ed="T"/>得神通，此爲邪，當急去之。二者、若入此定，暗
<lb n="0510a06" ed="T"/>忽無所覺知，如眠熟不異，卽是無心想法，能
<lb n="0510a07" ed="T"/>令行人生顚倒心，當急却之。此則略說邪定
<lb n="0510a08" ed="T"/>之相，是中妨難，非可具以文傳。</p><p xml:id="pT46p0510a0813" cb:place="inline">復次，若依《成
<lb n="0510a09" ed="T"/>論》、《毘曇》分別二定，爲不便也。今依尊者瞿沙
<lb n="0510a10" ed="T"/>所明分別二定有異，亦應無失。具如前引《摩
<lb n="0510a11" ed="T"/>訶衍》中釋，而多見坐人證定之時，實有兩種
<lb n="0510a12" ed="T"/>定相不同，是故今說欲界、未到二定各異。</p><p xml:id="pT46p0510a1217" cb:place="inline">第
<lb n="0510a13" ed="T"/>三、明證初禪相，自有六種：一、名初禪發相；二、
<lb n="0510a14" ed="T"/>明支；三、明因果體用；四、明淺深；五、明進退；六、
<lb n="0510a15" ed="T"/>明功德。</p><p xml:id="pT46p0510a1504" cb:place="inline">第一、正明初禪發相中，復爲四意：一、
<lb n="0510a16" ed="T"/>正明初禪發相；二、簡非禪之法；三、釋發因緣；
<lb n="0510a17" ed="T"/>四、分別邪正。</p><p xml:id="pT46p0510a1706" cb:place="inline">第一、初禪發相者，行者於未到
<lb n="0510a18" ed="T"/>地中證十六觸成就，卽是初禪發相。云何是
<lb n="0510a19" ed="T"/>證？若行者於未到地中，入定漸深，身心虛寂，
<lb n="0510a20" ed="T"/>不見內外，或經一日乃至七日，或一月乃至
<lb n="0510a21" ed="T"/>一年，若定心不壞，守護增長，於此定中忽覺
<lb n="0510a22" ed="T"/>身心凝然，運運而動，當動之時，還覺漸漸有
<lb n="0510a23" ed="T"/>身，如雲、如影動發，或從上發，或從下發，或從
<lb n="0510a24" ed="T"/>腰發，漸漸遍身。上發多退，下發多進，動觸發
<lb n="0510a25" ed="T"/>時，功德無量。</p><p xml:id="pT46p0510a2506" cb:place="inline">略說十種善法眷屬與動俱起。
<lb n="0510a26" ed="T"/>其十者何？一、定；二、空；三、明淨；四、喜悅；五、樂；
<lb n="0510a27" ed="T"/>六、善心生；七、知見明了；八、無累解脫；九、境界
<lb n="0510a28" ed="T"/>現前；十、心調柔軟。如是十法，與動俱生，名動
<lb n="0510a29" ed="T"/>眷屬勝妙功德莊嚴動法。若具分別，則難可
<pb n="0510b" ed="T" xml:id="T46.1916.0510b"/>
<lb n="0510b01" ed="T"/>盡，此則略說初動觸相。如是或經一日，或經
<lb n="0510b02" ed="T"/>十日，或一月四月，如是一年，此事旣過，復有
<lb n="0510b03" ed="T"/>餘觸次第而發，故名初禪。</p><p xml:id="pT46p0510b0311" cb:place="inline">餘觸發者，謂八
<lb n="0510b04" ed="T"/>觸也：一、動；二、痒；三、涼；四、暖；五、輕；六、重；七、澁；
<lb n="0510b05" ed="T"/>八、滑。</p><p xml:id="pT46p0510b0503" cb:place="inline">復有八觸，謂：一、掉；二、猗；三、冷；四、熱；五、
<lb n="0510b06" ed="T"/>浮；六、沈；七、堅；八、軟。此八觸與前相雖同，而
<lb n="0510b07" ed="T"/>細分別不無小異，更別出名目，足前合爲十
<lb n="0510b08" ed="T"/>六觸。此十六種觸發時，悉有善法功德眷屬，
<lb n="0510b09" ed="T"/>如前動觸中說。行者因未到地，發如是等種
<lb n="0510b10" ed="T"/>種諸觸功德善法，故名初禪初發。並是色界
<lb n="0510b11" ed="T"/>淸淨四大，依欲界身中而發，故《摩訶衍》云色
<lb n="0510b12" ed="T"/>界四大造色，著欲界身中。</p><p xml:id="pT46p0510b1211" cb:place="inline">問曰：二十七觸何
<lb n="0510b13" ed="T"/>故有去取？復出異觸名料簡<note place="inline">云云</note>。</p><p xml:id="pT46p0510b1314" cb:place="inline">第二、料簡非
<lb n="0510b14" ed="T"/>禪之相者。</p><p xml:id="pT46p0510b1405" cb:place="inline">問曰：行者於初坐中未得定心，亦
<lb n="0510b15" ed="T"/>發如是冷、暖、動等觸，旣無如上所說功德之
<lb n="0510b16" ed="T"/>事，有人言：「此是病法起。」所以者何？如重、澁
<lb n="0510b17" ed="T"/>等，是地大病生；如輕、動觸，是風大病生；如熱、
<lb n="0510b18" ed="T"/>痒等觸，是火大病生；如冷、滑等觸，是水大病
<lb n="0510b19" ed="T"/>生。復次，因暖、熱、痒等，生貪欲蓋；因重、滑、沈等
<lb n="0510b20" ed="T"/>觸，生睡眠蓋；因動、浮、冷等，生掉悔蓋；因強、澁
<lb n="0510b21" ed="T"/>等，生疑蓋；又因重、堅、澁等，生瞋蓋。當知觸等
<lb n="0510b22" ed="T"/>發時，能令四大發病，及生五蓋障法。或言
<lb n="0510b23" ed="T"/>是魔所作，若發動時，如上。過上所說，皆魔觸
<lb n="0510b24" ed="T"/>發，云何以此爲初禪耶？</p><p xml:id="pT46p0510b2410" cb:place="inline">答曰：不然。若如汝向
<lb n="0510b25" ed="T"/>所說觸發之相，此是生病生蓋之觸。若如上
<lb n="0510b26" ed="T"/>說及增者，亦是魔觸發相。今說不爾，若未得
<lb n="0510b27" ed="T"/>未到地定，而先發觸者，多是病觸，是生蓋及
<lb n="0510b28" ed="T"/>魔所作。若觸發時，無如上所說十種功德眷
<lb n="0510b29" ed="T"/>屬者，亦是病觸生蓋及魔觸也。今所說觸發
<pb n="0510c" ed="T" xml:id="T46.1916.0510c"/>
<lb n="0510c01" ed="T"/>者，要因未到地定發，亦具足有諸功德眷屬
<lb n="0510c02" ed="T"/>俱發，故以此爲初禪發相，何可疑哉？</p><p xml:id="pT46p0510c0215" cb:place="inline">問曰：
<lb n="0510c03" ed="T"/>未到地前發觸，但是生病生蓋及魔觸，亦有
<lb n="0510c04" ed="T"/>治病除蓋非魔觸不？</p><p xml:id="pT46p0510c0409" cb:place="inline">答曰：亦有此義。</p><p xml:id="pT46p0510c0415" cb:place="inline">問曰：若
<lb n="0510c05" ed="T"/>爾，與初禪觸復云何異？</p><p xml:id="pT46p0510c0510" cb:place="inline">答曰：有異。欲界雖有
<lb n="0510c06" ed="T"/>治病除蓋及非魔觸，而非初禪觸者，此猶是
<lb n="0510c07" ed="T"/>欲界中四大色法，不能發定，無諸功德支林
<lb n="0510c08" ed="T"/>善法，故不名初禪。此則略出欲界善、不善觸
<lb n="0510c09" ed="T"/>相，但行人初坐，或有證此一兩，或都不證。然
<lb n="0510c10" ed="T"/>旣有此法，故略出之耳。</p><p xml:id="pT46p0510c1010" cb:place="inline">問曰：未到地中亦發
<lb n="0510c11" ed="T"/>欲界善、不善觸不？</p><p xml:id="pT46p0510c1108" cb:place="inline">答曰：非無此義。</p><p xml:id="pT46p0510c1114" cb:place="inline">三、明禪發
<lb n="0510c12" ed="T"/>因緣有二：一者、從初修禪以來，不計勤苦，旣
<lb n="0510c13" ed="T"/>有善心，功力成就，自然感報，如《法華》中說：「隨
<lb n="0510c14" ed="T"/>功賞賜，乃至禪定、根、力等事。」復次，有師言：「是
<lb n="0510c15" ed="T"/>十善相應。」此意難見。二者、色界五陰住在欲
<lb n="0510c16" ed="T"/>界身中，麁細相違，故有掉、動八觸等事。譬如
<lb n="0510c17" ed="T"/>世人憂愁煩惱，內起結滯，壅塞不通，令四大
<lb n="0510c18" ed="T"/>受諸熱惱，從心而生，乃至得病至死，不從外
<lb n="0510c19" ed="T"/>來而有苦也。今此禪中有觸樂之事，亦從心
<lb n="0510c20" ed="T"/>有，由數息故，使心軟細，修諸定法，色界定法
<lb n="0510c21" ed="T"/>住在欲界身中，色定之法與欲界報身相觸，
<lb n="0510c22" ed="T"/>故有十六觸次第而生，亦不從外來而能覺
<lb n="0510c23" ed="T"/>知，故名爲觸。</p><p xml:id="pT46p0510c2306" cb:place="inline">此八雖有十六，並約四大而
<lb n="0510c24" ed="T"/>發，因四大生：地中四者，重、沈、堅、澁；水中四
<lb n="0510c25" ed="T"/>者，涼、冷、軟、滑；火中四者，暖、熱、猗、痒；風中四
<lb n="0510c26" ed="T"/>者，動、掉、輕、浮。故《金光明》云：「地水二蛇，其性
<lb n="0510c27" ed="T"/>沈下；風火二蛇，性輕上昇。」</p><p xml:id="pT46p0510c2711" cb:place="inline">問：若因四大，但應
<lb n="0510c28" ed="T"/>有四，何得十六？</p><p xml:id="pT46p0510c2807" cb:place="inline">答曰：相兼故得爾。如熱是火
<lb n="0510c29" ed="T"/>體，兼水故有暖，兼風故有痒，兼地故有猗，兼
<pb n="0511a" ed="T" xml:id="T46.1916.0511a"/>
<lb n="0511a01" ed="T"/>三之時，失本熱相，故說有四。餘三大各兼三
<lb n="0511a02" ed="T"/>義，類此可知。復次，此十六觸各有十種功德
<lb n="0511a03" ed="T"/>善法，合則有一百六十法，而初坐發法之人
<lb n="0511a04" ed="T"/>未必發盡，或發三五，故略出之。</p><p xml:id="pT46p0511a0413" cb:place="inline">問曰：此八觸
<lb n="0511a05" ed="T"/>爲當發有次第？爲無次第？諸觸之中，先發何
<lb n="0511a06" ed="T"/>等？</p><p xml:id="pT46p0511a0602" cb:place="inline">答曰：若論其次第，亦無定前後。雖四大因
<lb n="0511a07" ed="T"/>緣合時，強者先發，而多見有人從動而發，事
<lb n="0511a08" ed="T"/>如前釋。</p><p xml:id="pT46p0511a0804" cb:place="inline">四者、辨邪正之相，具如前內方便中
<lb n="0511a09" ed="T"/>驗善惡根性相明虛實中說，是中應廣分別。</p>
<lb n="0511a10" ed="T"/><p xml:id="pT46p0511a1001">第二、明支義，亦開爲三：一、釋支名；二、釋支
<lb n="0511a11" ed="T"/>義；三、辨支相。</p><p xml:id="pT46p0511a1106" cb:place="inline">第一、釋支名者，初禪有五支：一、
<lb n="0511a12" ed="T"/>覺支；二、觀支；三、喜支；四、樂支；五、一心支。覺者
<lb n="0511a13" ed="T"/>初心覺悟，名爲覺。觀者，後細心分別，名爲觀。
<lb n="0511a14" ed="T"/>慶悅之心，名爲喜。恬澹之心，名爲樂。寂然不
<lb n="0511a15" ed="T"/>散，名一心。所以制五支者，若對不善，卽爲破
<lb n="0511a16" ed="T"/>五欲、五蓋；若對善法，卽對行五法。故《釋論》云：
<lb n="0511a17" ed="T"/>「離五蓋，行五法，具五支，入初禪。」</p><p xml:id="pT46p0511a1713" cb:place="inline">第二、釋支義
<lb n="0511a18" ed="T"/>者，如《纓絡經》說：「禪名支林。」此卽據總別之明
<lb n="0511a19" ed="T"/>義也。言支者，支離爲義。如因樹根莖，則有枝
<lb n="0511a20" ed="T"/>條。根莖是一，枝條有異。禪中支義亦爾，從一
<lb n="0511a21" ed="T"/>定心出生五支，此是總中別義。所言林者，如
<lb n="0511a22" ed="T"/>林因衆多樹，得有林名。禪義亦爾，五支和合，
<lb n="0511a23" ed="T"/>總受禪稱。此卽據別中之總，故知若說禪，卽
<lb n="0511a24" ed="T"/>知有五支，如聞林名，必知有樹及以枝條。復
<lb n="0511a25" ed="T"/>次，有人言：「枝持爲義。」如欲界、未到地中雖有
<lb n="0511a26" ed="T"/>單靜定心，未有覺觀等五支共相<anchor xml:id="nkr_note_add_0511a2601" n="0511a2601"/><anchor xml:id="beg0511a2601" n="0511a2601"/>枝<anchor xml:id="end0511a2601"/>持，則定
<lb n="0511a27" ed="T"/>心淺薄易失。若得初禪，卽有覺觀等法，則定
<lb n="0511a28" ed="T"/>心安隱，牢固難壞。</p><p xml:id="pT46p0511a2808" cb:place="inline">三、辨支相。若數人辨相，
<lb n="0511a29" ed="T"/>正約二十二心數去取辨五支相，具出彼義
<pb n="0511b" ed="T" xml:id="T46.1916.0511b"/>
<lb n="0511b01" ed="T"/><note place="inline">云云</note>。今家所明，略爲二：一者、別；二者、通。</p><p xml:id="pT46p0511b0116" cb:place="inline">一、別
<lb n="0511b02" ed="T"/>釋五支相者。云何名覺？覺名觸覺，有二種：一、
<lb n="0511b03" ed="T"/>成禪覺；二、壞禪覺。如有風，能成雨，有風能壞
<lb n="0511b04" ed="T"/>雨，如上所說。十六觸中，一觸有十種善法眷
<lb n="0511b05" ed="T"/>屬安隱莊嚴者，是成禪覺，如上說。一觸有二
<lb n="0511b06" ed="T"/>十惡法，是壞禪覺。復次，覺者，覺屬身根，爲身
<lb n="0511b07" ed="T"/>有情，異乎木石，所以對觸故生覺。如經說見
<lb n="0511b08" ed="T"/>聞覺知義。見屬於眼，聞屬於耳，鼻、觸覺屬於
<lb n="0511b09" ed="T"/>身，知屬於意，亦對舌也，有增用故。</p><p xml:id="pT46p0511b0914" cb:place="inline">問曰：如
<lb n="0511b10" ed="T"/>經中說六觸因緣生受，何得覺觸但屬於身
<lb n="0511b11" ed="T"/>耶？</p><p xml:id="pT46p0511b1102" cb:place="inline">答曰：此對通說。若通時，見中亦說聞，餘義
<lb n="0511b12" ed="T"/>類爾。今就別義論覺支者，正對身也。於未到
<lb n="0511b13" ed="T"/>定中發十六觸，觸於身根生識，覺前觸相，故
<lb n="0511b14" ed="T"/>名覺支。</p><p xml:id="pT46p0511b1404" cb:place="inline">復次，覺名驚悟。行者得初禪，未曾所
<lb n="0511b15" ed="T"/>得善法諸功德故，心大驚悟。昔常爲欲火所
<lb n="0511b16" ed="T"/>燒，得初禪時，如人入<name role="" type="person">淸涼池</name>。但此覺生時，與
<lb n="0511b17" ed="T"/>欲界身根生覺有異。何以故？與定等善法一
<lb n="0511b18" ed="T"/>時俱發。是以偈言：「如貧得寶藏，大喜覺動心。」
<lb n="0511b19" ed="T"/>故言初心麁念名爲覺。此與數人明義，應有
<lb n="0511b20" ed="T"/>小異。料簡<note place="inline">云云</note>。</p><p xml:id="pT46p0511b2007" cb:place="inline">二、釋觀支者，後細心分別，名爲
<lb n="0511b21" ed="T"/>觀。旣分別觸發已，正念之心思量分別，向觸
<lb n="0511b22" ed="T"/>生時，與欲界中善法及未到等法大有異。所
<lb n="0511b23" ed="T"/>以者何？於此觸中有種種善法珍寶，與觸俱
<lb n="0511b24" ed="T"/>發，欲界所無。復次，分別者，分別十六觸中法
<lb n="0511b25" ed="T"/>寶之相亦不同，知麁則離，知善則修，此細心
<lb n="0511b26" ed="T"/>分別，故名觀支，故經說：「分別則爲觀。」</p><p xml:id="pT46p0511b2615" cb:place="inline">問曰：
<lb n="0511b27" ed="T"/>若爾，覺有何等異？</p><p xml:id="pT46p0511b2708" cb:place="inline">答曰：如論說：「麁心在緣，名
<lb n="0511b28" ed="T"/>爲覺；細心分別，名爲觀。」</p><p xml:id="pT46p0511b2810" cb:place="inline">又問：如《毘曇》中說：「覺
<lb n="0511b29" ed="T"/>觀在一心中。」今云何爲二？</p><p xml:id="pT46p0511b2911" cb:place="inline">答曰：二法雖在一
<pb n="0511c" ed="T" xml:id="T46.1916.0511c"/>
<lb n="0511c01" ed="T"/>心，二相不俱，謂覺時觀不明了，觀時覺不明
<lb n="0511c02" ed="T"/>了。譬如撞鐘，鐘聲雖一，而麁細有異。一心中
<lb n="0511c03" ed="T"/>覺觀亦如是。復次，身根、身識相應，名爲覺；意
<lb n="0511c04" ed="T"/>根、意識相應，名爲觀。身識是外鈍，故名麁；意
<lb n="0511c05" ed="T"/>識是內利，故能分別名細。此雖同緣一觸，而
<lb n="0511c06" ed="T"/>二相不俱，故爲觀支。</p><p xml:id="pT46p0511c0609" cb:place="inline">三、明喜支者，見細心分
<lb n="0511c07" ed="T"/>別思量，覺知十六觸等微妙珍寶，昔所未逢，
<lb n="0511c08" ed="T"/>是以心喜慶悅。又知所失欲樂甚少，今得
<lb n="0511c09" ed="T"/>初禪功德，其樂甚多。如是覺觀，利我不少，深
<lb n="0511c10" ed="T"/>心慶悅，踊躍無量，故名喜支。</p><p xml:id="pT46p0511c1012" cb:place="inline">四、樂支者，行者
<lb n="0511c11" ed="T"/>於歡喜已後，其心恬然，受於觸中之樂，樂法
<lb n="0511c12" ed="T"/>娛心，安隱恬愉，故名樂支。</p><p xml:id="pT46p0511c1211" cb:place="inline">問曰：喜樂有何
<lb n="0511c13" ed="T"/>異？</p><p xml:id="pT46p0511c1302" cb:place="inline">答曰：如上覺觀分別，今喜樂亦爾。麁樂名
<lb n="0511c14" ed="T"/>喜，細樂名樂，亦可言麁喜爲喜，細喜爲樂。復
<lb n="0511c15" ed="T"/>次，喜樂雖俱是歡悅之相，而二相有異。喜根
<lb n="0511c16" ed="T"/>相應，故名喜；樂根相應，故名樂。踊躍心中，故
<lb n="0511c17" ed="T"/>名喜；恬靜心中，故名樂。復次，行者初緣得樂，
<lb n="0511c18" ed="T"/>心生歡喜，未及受樂，名喜；後緣喜情旣息，以
<lb n="0511c19" ed="T"/>樂自娛，故名樂。譬如饑人得食，初得歡喜，
<lb n="0511c20" ed="T"/>未及受其味，故名喜；後得食之，方受味中之
<lb n="0511c21" ed="T"/>樂，故名樂。又如三禪有樂而無喜，故知二根
<lb n="0511c22" ed="T"/>有異。</p><p xml:id="pT46p0511c2203" cb:place="inline">五、一心支者，經久受樂心息，雖有覺
<lb n="0511c23" ed="T"/>觸等事，而心不緣。旣無分散，定住寂靜，故名
<lb n="0511c24" ed="T"/>一心支。此則略說初禪五支，次第而發，並據
<lb n="0511c25" ed="T"/>成就，立於支義。</p><p xml:id="pT46p0511c2507" cb:place="inline">問曰：若爾，約十六觸，一觸皆
<lb n="0511c26" ed="T"/>有五義不？</p><p xml:id="pT46p0511c2605" cb:place="inline">答曰：實爾，故知初禪對緣卽有衆
<lb n="0511c27" ed="T"/>多支也。雖復對觸有多，終不出五支。譬如五
<lb n="0511c28" ed="T"/>陰，若對五根，根根說五，雖復衆多，而不可說
<lb n="0511c29" ed="T"/>言有第六陰。五支亦爾。</p><p xml:id="pT46p0511c2910" cb:place="inline">二者、約通義明五支
<pb n="0512a" ed="T" xml:id="T46.1916.0512a"/>
<lb n="0512a01" ed="T"/>卽一。覺發時，具有五支義。云何當覺發時，本
<lb n="0512a02" ed="T"/>對於觸，覺觸中冷暖卽是覺支，當覺時豈不
<lb n="0512a03" ed="T"/>卽分別？知冷異暖，卽是觀支。當觸發時，卽有
<lb n="0512a04" ed="T"/>喜心，如人見好美色，卽生喜悅，不待思量，故
<lb n="0512a05" ed="T"/>論偈說：「大喜覺動心。」觸發之時，必擧體怡解，
<lb n="0512a06" ed="T"/>卽是樂支。解發必與定俱，故名覺觀俱三昧，
<lb n="0512a07" ed="T"/>當知卽有一心支。此則五支一時而發，不待
<lb n="0512a08" ed="T"/>成就，但於事未顯，故據成而說。別義如前。</p><p xml:id="pT46p0512a0817" cb:place="inline">問
<lb n="0512a09" ed="T"/>曰：若爾，心便並慮？</p><p xml:id="pT46p0512a0908" cb:place="inline">答曰：心雖不俱，法並何
<lb n="0512a10" ed="T"/>過？此類如十大地、心王、心數之義。</p><p xml:id="pT46p0512a1014" cb:place="inline">問曰：若
<lb n="0512a11" ed="T"/>通支有五者，五支應有二十五？</p><p xml:id="pT46p0512a1113" cb:place="inline">答曰：如佛
<lb n="0512a12" ed="T"/>經中說五陰，一陰有五，五五二十有五，而不
<lb n="0512a13" ed="T"/>乖五陰之義。通五支義亦如是。</p><p xml:id="pT46p0512a1313" cb:place="inline">第三、明體用，
<lb n="0512a14" ed="T"/>卽爲二意：一者、明因果；二、明體用。</p><p xml:id="pT46p0512a1414" cb:place="inline">一、因果者，
<lb n="0512a15" ed="T"/>遠而論之，行內外方便及入未到地等爲因，
<lb n="0512a16" ed="T"/>感得初禪爲果。今就近釋，但據初禪，自有因
<lb n="0512a17" ed="T"/>果。有人言：「四支爲因，後一心支爲果。」此卽無
<lb n="0512a18" ed="T"/>文。今依《纓絡》解禪支，五支爲因，第六默然心
<lb n="0512a19" ed="T"/>爲定體，卽以體爲果。若通論因果，支支相
<lb n="0512a20" ed="T"/>因，悉得辨因果也。</p><p xml:id="pT46p0512a2008" cb:place="inline">二、明體用，還以默然心爲
<lb n="0512a21" ed="T"/>定體，從默然觸更動發起五支，此則爲用。何
<lb n="0512a22" ed="T"/>以故？從體起用，用則在後，因則據前。</p><p xml:id="pT46p0512a2215" cb:place="inline">問曰：因
<lb n="0512a23" ed="T"/>用體果，卽無分別。</p><p xml:id="pT46p0512a2308" cb:place="inline">答曰：不然。雖同據五支明
<lb n="0512a24" ed="T"/>因用，就默然爲體果，然義意有異。所以者何？
<lb n="0512a25" ed="T"/>因中五支，爲感默然之果。因默然之果，起五
<lb n="0512a26" ed="T"/>支之法。此就默然爲體，五支爲用。例如三十七
<lb n="0512a27" ed="T"/>品，道前爲因，道後爲用。</p><p xml:id="pT46p0512a2710" cb:place="inline">問曰：有時從默然體
<lb n="0512a28" ed="T"/>發勝品五支，後得增勝默然，此義云何？</p><p xml:id="pT46p0512a2816" cb:place="inline">答曰：
<lb n="0512a29" ed="T"/>若爾，卽還應說因果，若無勝品，但是體用。</p><p xml:id="pT46p0512a2917" cb:place="inline">第
<pb n="0512b" ed="T" xml:id="T46.1916.0512b"/>
<lb n="0512b01" ed="T"/>四、明淺深者，初禪發時，五支及默然心前後
<lb n="0512b02" ed="T"/>不無麁細之異，故有淺深，應須分別。<anchor xml:id="nkr_note_add_0512b0201" n="0512b0201"/><anchor xml:id="beg0512b0201" n="0512b0201"/>所<anchor xml:id="end0512b0201"/>以者
<lb n="0512b03" ed="T"/>何？如論云：「佛弟子修諸禪時，有下、中、上，名爲
<lb n="0512b04" ed="T"/>三品。離此三品，一品爲三，故有九品淺深之
<lb n="0512b05" ed="T"/>相。若細而論，則應有無量品。」外道得定亦有
<lb n="0512b06" ed="T"/>淺深，而不作品說者，以其心麁，於定中不覺
<lb n="0512b07" ed="T"/>故，亦以不修無漏觀慧照了，則心不覺知。</p><p xml:id="pT46p0512b0717" cb:place="inline">就
<lb n="0512b08" ed="T"/>立品明淺深中，自爲二意：一、約同類；二、約異
<lb n="0512b09" ed="T"/>類。一、同類者，如一動觸發時，漸漸覺深，乃至
<lb n="0512b10" ed="T"/>九品；二、約異類者，如動觸謝後，卽發餘觸，雖
<lb n="0512b11" ed="T"/>觸相不同，而覺定漸深勝於上。復次，若約五
<lb n="0512b12" ed="T"/>支中明淺深者，亦有二：一、同類者，如觸發五
<lb n="0512b13" ed="T"/>支時，卽有淺深之相；二、異類者，若五支次第
<lb n="0512b14" ed="T"/>增長，一一支中亦各自有淺深之相。</p><p xml:id="pT46p0512b1415" cb:place="inline">問曰：爲
<lb n="0512b15" ed="T"/>當要發十六觸等具足，方名初禪，爲當亦發
<lb n="0512b16" ed="T"/>一一觸亦名初禪？</p><p xml:id="pT46p0512b1608" cb:place="inline">答曰：初禪有二種：一、具足；
<lb n="0512b17" ed="T"/>二、不具足。若具發十六觸，此卽是具足初禪
<lb n="0512b18" ed="T"/>爲勝；若發一兩觸等，亦得名初禪。何以故？以
<lb n="0512b19" ed="T"/>一觸具有十種定法，眷屬五支成就故，但此
<lb n="0512b20" ed="T"/>初禪不名具足。</p><p xml:id="pT46p0512b2007" cb:place="inline">第五、明進退者，證初禪時，有
<lb n="0512b21" ed="T"/>四種人根性不同：一者、退分；二者、住分；三
<lb n="0512b22" ed="T"/>者、進分；四者、達分。</p><p xml:id="pT46p0512b2208" cb:place="inline">一、退分者，若人得初禪時，
<lb n="0512b23" ed="T"/>或有因緣，或無因緣，而便退失。失有二種：一
<lb n="0512b24" ed="T"/>者、更修還得；二者、更修不得。所謂過去今世
<lb n="0512b25" ed="T"/>障法起故，末世之中，此退分多。</p><p xml:id="pT46p0512b2513" cb:place="inline">二、住分者，有
<lb n="0512b26" ed="T"/>人得初禪已，卽不退失，定心安隱。住分亦有
<lb n="0512b27" ed="T"/>二種：一者、任運自住；二者、守護乃住。</p><p xml:id="pT46p0512b2715" cb:place="inline">三、進分
<lb n="0512b28" ed="T"/>者，有人得初禪時，卽便進得勝品，乃至進得
<lb n="0512b29" ed="T"/>上地。進有二種：一者、不加功力，任運自進；二
<pb n="0512c" ed="T" xml:id="T46.1916.0512c"/>
<lb n="0512c01" ed="T"/>者、勤修乃進。</p><p xml:id="pT46p0512c0106" cb:place="inline">四、達分者，有人得初禪時，於此
<lb n="0512c02" ed="T"/>定中卽發見思無漏，達到涅槃。達亦有二種：
<lb n="0512c03" ed="T"/>一者、任運自達；二者、修觀乃達。復次，此四分
<lb n="0512c04" ed="T"/>定中，復有四種人根性不同，如退分中四者：
<lb n="0512c05" ed="T"/>一、自有退退得，九品漸退，乃至倂失；二、自有
<lb n="0512c06" ed="T"/>退住得，九品退至八品、七品，便住不失；三、自
<lb n="0512c07" ed="T"/>有退進得，九品退至八品、七品，乃至一品，從
<lb n="0512c08" ed="T"/>一品還進；四者、自有退達得，九品已退，還八、
<lb n="0512c09" ed="T"/>七等品，乃至一品，於其中間忽然發眞無漏。
<lb n="0512c10" ed="T"/>餘住分、進分、達分各有四義亦如是。是中或
<lb n="0512c11" ed="T"/>有因放逸障故退，或因懺悔淸淨故住、進、達，
<lb n="0512c12" ed="T"/>此義衆多，不可具辨。</p><p xml:id="pT46p0512c1209" cb:place="inline">第六、明初禪功德者，如
<lb n="0512c13" ed="T"/>前偈說：「已得離婬火，則獲淸涼定。」此偈自可
<lb n="0512c14" ed="T"/>爲二功德：一者、離過德；二者、善心德。此對止、
<lb n="0512c15" ed="T"/>行二善，亦可類於智、斷二德，故《大集經》云：「初
<lb n="0512c16" ed="T"/>禪者，亦名爲離，亦名爲具。所言離者，謂離五
<lb n="0512c17" ed="T"/>蓋；所言具者，謂具五支。」</p><p xml:id="pT46p0512c1710" cb:place="inline">今釋所以得初禪時
<lb n="0512c18" ed="T"/>離貪欲蓋者，欲界之樂麁淺，今得初禪之樂
<lb n="0512c19" ed="T"/>細妙，以勝奪輕，故能離五欲。離瞋者，欲界苦
<lb n="0512c20" ed="T"/>緣逼迫故生瞋，得初禪時，無有諸逼迫，樂境
<lb n="0512c21" ed="T"/>在心，故無瞋。能離睡眠者，得初禪時，身心明
<lb n="0512c22" ed="T"/>淨，定法所持，心不昏亂，觸樂自娛，故不睡
<lb n="0512c23" ed="T"/>也。所以能離掉悔者，禪定持心，任運不動，故
<lb n="0512c24" ed="T"/>能離掉。由掉故有悔，無掉卽無悔。離疑者，未
<lb n="0512c25" ed="T"/>得初禪時，疑有定、無定，今親證定，疑心卽除，
<lb n="0512c26" ed="T"/>故得離疑，是故得初禪時具有離過之德。得
<lb n="0512c27" ed="T"/>初禪時具足善心功德者，約五支明功德
<lb n="0512c28" ed="T"/>善法，義如前說。復次，若得初禪，卽具信、戒、捨、
<lb n="0512c29" ed="T"/>定、聞、慧等善心也。</p><p xml:id="pT46p0512c2908" cb:place="inline">次明第二禪者，如偈說：</p><p xml:id="pT46p0512c2917" cb:place="inline">知
<pb n="0513a" ed="T" xml:id="T46.1916.0513a"/>
<lb n="0513a01" ed="T"/>二法亂心，雖善而應離。如大水澄靜，波蕩亦
<lb n="0513a02" ed="T"/>無見。</p><p xml:id="pT46p0513a0203" cb:place="inline">譬如人大極，安隱睡眠時，若有喚呼聲，
<lb n="0513a03" ed="T"/>其心大惱亂。</p><p xml:id="pT46p0513a0306" cb:place="inline">攝心入禪時，以覺觀爲惱，是故
<lb n="0513a04" ed="T"/>除覺觀，得入一識處。</p><p xml:id="pT46p0513a0409" cb:place="inline">內心淸淨故，定生得喜
<lb n="0513a05" ed="T"/>樂，得入此二禪，喜勇心大悅。</p><p xml:id="pT46p0513a0512" cb:place="inline">佛以此偈中，廣
<lb n="0513a06" ed="T"/>明中間禪、二禪相。今明二禪有三義：一者、釋
<lb n="0513a07" ed="T"/>名；二、明修行；三、明證相。</p><p xml:id="pT46p0513a0710" cb:place="inline">第一、釋名者，次初禪
<lb n="0513a08" ed="T"/>後，故說二禪。旣離覺觀，於第二心得勝支功
<lb n="0513a09" ed="T"/>德，故名二禪，亦名無覺無觀三昧。所以者何？
<lb n="0513a10" ed="T"/>得中間禪，斷覺，二禪內淨發，故斷觀，亦名聖
<lb n="0513a11" ed="T"/>默然定。以覺觀語言滅故，故名默然。若得無
<lb n="0513a12" ed="T"/>漏正慧，入此定故，卽名聖默然，《地持論》中說
<lb n="0513a13" ed="T"/>名「喜俱禪」。此定生時，與喜俱發故。</p><p xml:id="pT46p0513a1314" cb:place="inline">第二、修習，
<lb n="0513a14" ed="T"/>卽爲二：一者、明修習方法；二、明證中間禪。</p><p xml:id="pT46p0513a1417" cb:place="inline">今
<lb n="0513a15" ed="T"/>明修二禪者，若凡夫人，亦當先修六行，佛
<lb n="0513a16" ed="T"/>弟子多修八聖種。聖種義如前說。六行者，謂
<lb n="0513a17" ed="T"/>於初禪第六默然心中厭離覺觀，觀初禪爲
<lb n="0513a18" ed="T"/>下苦，知二法動亂，逼惱定心，故爲苦。從覺觀
<lb n="0513a19" ed="T"/>生喜樂定等，故爲麁。此覺觀法障二禪內淨，
<lb n="0513a20" ed="T"/>故名障。攀上勝者，二禪內淨安隱，勝初禪覺
<lb n="0513a21" ed="T"/>觀動亂之定。妙者，喜定因內淨而發，是爲微
<lb n="0513a22" ed="T"/>妙。出者，若得二禪，卽心得出離覺觀等障。復
<lb n="0513a23" ed="T"/>次，行者旣知初禪之過障於二禪，今欲遠離，
<lb n="0513a24" ed="T"/>當依三種方便：一、不受不著故得離；二、訶責
<lb n="0513a25" ed="T"/>故得離；三、觀析故得離。譬如世人共事後，見
<lb n="0513a26" ed="T"/>其過失，心欲令去，亦用三法：一者、上人利智
<lb n="0513a27" ed="T"/>不與顏色，前人自去；二者、若不去，應須數責，
<lb n="0513a28" ed="T"/>彼卽自去；三者、若不去，當與杖加之，自便去
<lb n="0513a29" ed="T"/>也。若得此三意，可以離初禪覺觀之過。</p><p xml:id="pT46p0513a2916" cb:place="inline">二
<pb n="0513b" ed="T" xml:id="T46.1916.0513b"/>
<lb n="0513b01" ed="T"/>者、明中間禪發相。行者旣能深心訶責初禪
<lb n="0513b02" ed="T"/>覺觀，覺觀旣滅，五支及默然悉謝。以離初禪，
<lb n="0513b03" ed="T"/>二禪未生，於其中間亦有定法，亦得名禪，但
<lb n="0513b04" ed="T"/>不牢固，無支等扶助之法，所以其心蔑蔑屑
<lb n="0513b05" ed="T"/>屑。然諸師多說爲轉寂，心轉初禪默然也。《釋
<lb n="0513b06" ed="T"/>論》說名觀相應，此定以六行觀爲體，住此定
<lb n="0513b07" ed="T"/>中。若離六行觀者，則多生憂悔。憂悔心生，則
<lb n="0513b08" ed="T"/>永不發二禪，乃至轉寂亦失，或時還更發初
<lb n="0513b09" ed="T"/>禪，或時合初禪亦失。因是無法自居，到此定
<lb n="0513b10" ed="T"/>時，爲山之功而少一簣，當善自愼。經中說爲
<lb n="0513b11" ed="T"/>無覺有觀三昧，初禪及默然已謝，但住觀相
<lb n="0513b12" ed="T"/>應心中，修二禪故。</p><p xml:id="pT46p0513b1208" cb:place="inline">第三、明二禪發相，亦開爲
<lb n="0513b13" ed="T"/>六意：一者、明禪發；二、明支義；三、明因果體用；
<lb n="0513b14" ed="T"/>四、明淺深；五、明進退；六、明功德。</p><p xml:id="pT46p0513b1413" cb:place="inline">第一、明二禪
<lb n="0513b15" ed="T"/>發相者，行者於中間禪心不憂悔，一心加功，
<lb n="0513b16" ed="T"/>專精不止，於後其心澹然澄靜，無有分散，名
<lb n="0513b17" ed="T"/>未到地。故論偈云「得入一識處」，卽是二禪方
<lb n="0513b18" ed="T"/>便定發。</p><p xml:id="pT46p0513b1804" cb:place="inline">問曰：如論中唯說初禪前有未到地，
<lb n="0513b19" ed="T"/>今二禪前何故復說有未到地？</p><p xml:id="pT46p0513b1913" cb:place="inline">答曰：論總明，
<lb n="0513b20" ed="T"/>故說一。若《舍利弗毘曇》說，有四未到地、四中
<lb n="0513b21" ed="T"/>間禪，今用此義故，更說有未到地及中間也。
<lb n="0513b22" ed="T"/>經久不失不退，專心不止，於後其心豁然明
<lb n="0513b23" ed="T"/>淨皎潔，定心與喜俱發。亦如人從暗室中出，
<lb n="0513b24" ed="T"/>見外日月光明，其心豁然明亮。內淨十種功
<lb n="0513b25" ed="T"/>德眷屬俱發之義，具如初禪發相，但以從內
<lb n="0513b26" ed="T"/>淨定俱發爲異耳。</p><p xml:id="pT46p0513b2608" cb:place="inline">復次，二禪喜樂等發，不從
<lb n="0513b27" ed="T"/>外來，一心澄淨大喜，美妙淸淨，勝初禪故，論
<lb n="0513b28" ed="T"/>云：「內心淸淨故，定生得喜樂，得入此二禪，喜
<lb n="0513b29" ed="T"/>勇心大悅。」云何名爲內淨？遠而言之，對外塵
<pb n="0513c" ed="T" xml:id="T46.1916.0513c"/>
<lb n="0513c01" ed="T"/>故，說內淨；近而言之，對內垢故，說內淨。所
<lb n="0513c02" ed="T"/>以者何？如初禪中得觸樂時，身卽明淨，兼令
<lb n="0513c03" ed="T"/>心淨。觸是身識相應，故名外淨。今待初禪外
<lb n="0513c04" ed="T"/>淨，故說二禪心識相應爲內淨，亦令身淨，
<lb n="0513c05" ed="T"/>淨身故，名外淨。內淨是心淨，淨從心出，令身
<lb n="0513c06" ed="T"/>亦淨，故言內淨。今言待內垢，故說內淨者，初
<lb n="0513c07" ed="T"/>禪之中，心爲覺觀所動，故名爲內垢。今得二
<lb n="0513c08" ed="T"/>禪，內心無有覺觀之垢，故名爲內淨。言定生
<lb n="0513c09" ed="T"/>得喜樂者，上於初禪說離生，今此說定生，義
<lb n="0513c10" ed="T"/>意云何？正言初禪離欲界，生色界定法故，二
<lb n="0513c11" ed="T"/>禪旣無此義，但說定生。</p><p xml:id="pT46p0513c1110" cb:place="inline">問曰：若爾，虛空定亦
<lb n="0513c12" ed="T"/>應說離生邪？</p><p xml:id="pT46p0513c1206" cb:place="inline">答曰：不然。前已受名，故不應重
<lb n="0513c13" ed="T"/>說。又且虛空離色界，但發定之時而無支林
<lb n="0513c14" ed="T"/>等法生，故不說離生。</p><p xml:id="pT46p0513c1409" cb:place="inline">問曰：初禪亦有喜樂，與
<lb n="0513c15" ed="T"/>此何異？</p><p xml:id="pT46p0513c1504" cb:place="inline">答曰：彼從覺觀生喜樂，與身識相應。
<lb n="0513c16" ed="T"/>此中喜樂從內心生，還與意識相應，以此爲
<lb n="0513c17" ed="T"/>異。</p><p xml:id="pT46p0513c1702" cb:place="inline">二、明支義者，二禪有四支：一、內淨；二、喜；
<lb n="0513c18" ed="T"/>三、樂；四、一心。今明支義，例有通、別。支持、支離
<lb n="0513c19" ed="T"/>之義，類如前說。一、所言內淨支者，旣離覺
<lb n="0513c20" ed="T"/>觀，依內淨心發定，皎潔分明，無有垢穢，故名
<lb n="0513c21" ed="T"/>內淨支。二、喜支者，定與喜俱發，行者深心自
<lb n="0513c22" ed="T"/>慶，於內心生喜、定等十種功德善法故，悅豫
<lb n="0513c23" ed="T"/>無量，故名喜支。三、樂支者，行者受於喜中之
<lb n="0513c24" ed="T"/>樂，恬澹悅怡，綿綿美快，故名樂支。四、一心支
<lb n="0513c25" ed="T"/>者，受樂心息，旣不緣定內喜樂，復不緣外念
<lb n="0513c26" ed="T"/>思想，一心不動，故名一心支。</p><p xml:id="pT46p0513c2612" cb:place="inline">問曰：《纓絡經》
<lb n="0513c27" ed="T"/>何得於一心前立猗支邪？</p><p xml:id="pT46p0513c2711" cb:place="inline">答曰：猶是內淨，於
<lb n="0513c28" ed="T"/>喜樂後，立異名說。所以者何？猗名爲縱，縱名
<lb n="0513c29" ed="T"/>爲任，旣內無垢累，猗任自在，不慮聲刺及
<pb n="0514a" ed="T" xml:id="T46.1916.0514a"/>
<lb n="0514a01" ed="T"/>覺觀所牽，故言猗。</p><p xml:id="pT46p0514a0108" cb:place="inline">問曰：《大集經》中何故但立
<lb n="0514a02" ed="T"/>三支，無內淨邪？</p><p xml:id="pT46p0514a0207" cb:place="inline">答曰：彼經以存略不說。二禪
<lb n="0514a03" ed="T"/>名爲喜俱定，旣離覺觀說喜，必知有內淨定。</p>
<lb n="0514a04" ed="T"/><p xml:id="pT46p0514a0401">通、別立支之意，類前可知。</p><p xml:id="pT46p0514a0411" cb:place="inline">三、明體用因果者，
<lb n="0514a05" ed="T"/>如《纓絡經》說二禪四支爲因，第五默然心爲
<lb n="0514a06" ed="T"/>定體，翻覆明因果體用之義，不異初禪。</p><p xml:id="pT46p0514a0616" cb:place="inline">四、明
<lb n="0514a07" ed="T"/>淺深者，例如初禪，從初品乃至次第發勝品，
<lb n="0514a08" ed="T"/>此爲淺深之相，可見，今不別明。</p><p xml:id="pT46p0514a0813" cb:place="inline">第五、明進退
<lb n="0514a09" ed="T"/>之義，例如初禪。</p><p xml:id="pT46p0514a0907" cb:place="inline">六、明功德中，卽還爲二意：一
<lb n="0514a10" ed="T"/>者、離過德；二者、善心德。故《大集經》云：「二禪者，
<lb n="0514a11" ed="T"/>亦名爲離，亦名爲具。所言離者，離五蓋；所言
<lb n="0514a12" ed="T"/>具者，謂具四支。」若言離過者，離覺觀過。具者，
<lb n="0514a13" ed="T"/>從內淨喜心具足，生信、敬、慚、愧等及六善法
<lb n="0514a14" ed="T"/>也。</p><p xml:id="pT46p0514a1402" cb:place="inline">次明第三禪相。禪義如偈說：</p>
<lb n="0514a15" ed="T"/><lg xml:id="lgT46p0514a1501" type="regular"><l>攝心第一定，</l><l>寂然無所見。</l>
<lb n="0514a16" ed="T"/><l>患苦欲棄之，</l><l>亦如捨覺觀。</l>
<lb n="0514a17" ed="T"/><l>由愛故有苦，</l><l>失喜則生憂。</l>
<lb n="0514a18" ed="T"/><l>離苦樂身安，</l><l>捨念及方便。</l></lg>
<lb n="0514a19" ed="T"/><p xml:id="pT46p0514a1901">此偈中具明三禪修證之相。今釋三禪義，亦
<lb n="0514a20" ed="T"/>開爲三：一者、釋名；二、明修習；三、明得證。</p><p xml:id="pT46p0514a2016" cb:place="inline">第一、
<lb n="0514a21" ed="T"/>釋三禪名者，行者於第三心中得五種支林
<lb n="0514a22" ed="T"/>功德定中之善法，故名三禪也。若依《地持論》，
<lb n="0514a23" ed="T"/>名爲樂俱禪，此定功德眷屬與遍身樂俱發
<lb n="0514a24" ed="T"/>故，猶是無覺無觀三<anchor xml:id="nkr_note_add_0514a2401" n="0514a2401"/><anchor xml:id="beg0514a2401" n="0514a2401"/>昧<anchor xml:id="end0514a2401"/>聖默然定之所攝，但
<lb n="0514a25" ed="T"/>名通。於前二禪中已受名，今不重釋。</p><p xml:id="pT46p0514a2515" cb:place="inline">第二、釋
<lb n="0514a26" ed="T"/>修習三禪方法，如前一行半偈說：「攝心第一
<lb n="0514a27" ed="T"/>定，寂然無所見。患苦欲棄之，亦如捨覺觀。由
<lb n="0514a28" ed="T"/>愛故有苦，失喜則生憂。」此偈廣說訶二禪喜
<lb n="0514a29" ed="T"/>相。今行者觀二禪爲過失，欲得三禪時，是中
<pb n="0514b" ed="T" xml:id="T46.1916.0514b"/>
<lb n="0514b01" ed="T"/>應具足明六行方法，今但略出二禪過罪相
<lb n="0514b02" ed="T"/>六行之義。此二禪定雖從內淨而發，但大喜
<lb n="0514b03" ed="T"/>勇動，定不牢固，類如前說。但誑心念著安隱
<lb n="0514b04" ed="T"/>處，如人知婦是羅刹女，則棄之，不生戀著，一
<lb n="0514b05" ed="T"/>心專念三禪功德，爾時卽捨大喜及與默然。
<lb n="0514b06" ed="T"/>當如上用三法遣之：一、不受；二、訶責；三、觀心
<lb n="0514b07" ed="T"/>窮檢。旣不受喜，喜及默然則自謝，三禪未生，
<lb n="0514b08" ed="T"/>中間有定亦如是說，但淺深有異，行者是時
<lb n="0514b09" ed="T"/>愼勿憂悔。過同前說。</p><p xml:id="pT46p0514b0909" cb:place="inline">第三、明三禪發相，亦類
<lb n="0514b10" ed="T"/>前爲六意：一、正明三禪發相；二、明支義；三、明
<lb n="0514b11" ed="T"/>因果；四、明淺深；五、明進退；六、明功德。</p><p xml:id="pT46p0514b1115" cb:place="inline">第一、明
<lb n="0514b12" ed="T"/>三禪發相者，加功不止，一心修習，其心湛然
<lb n="0514b13" ed="T"/>安靜，爾時樂定未發，而不加功力，心自澄
<lb n="0514b14" ed="T"/>靜，卽是三禪未到地。於後其心泯然入定，不
<lb n="0514b15" ed="T"/>依內外，與樂俱發。當樂發時，亦有功德眷屬，
<lb n="0514b16" ed="T"/>具如前辨，但無動勇之喜爲異，而綿綿之樂
<lb n="0514b17" ed="T"/>從內心而發，心樂美妙，不可爲喩。</p><p xml:id="pT46p0514b1714" cb:place="inline">樂定初生，
<lb n="0514b18" ed="T"/>旣未卽遍身，中間多有三過：一者、樂定旣淺，
<lb n="0514b19" ed="T"/>其心沈沒，少有智慧用；二者、樂定微少，心智
<lb n="0514b20" ed="T"/>勇發，故不安隱；三者、樂定之心與慧力等，綿
<lb n="0514b21" ed="T"/>綿美妙，多生貪著，其心迷醉。故經言：「是樂聖
<lb n="0514b22" ed="T"/>人得捨，餘人捨爲難。」三禪欲發，有此三過，則
<lb n="0514b23" ed="T"/>樂定不得增長遍身，行者當善調適。云何調
<lb n="0514b24" ed="T"/>適？當用三法：一者、心若沈沒，當用念、精進、慧
<lb n="0514b25" ed="T"/>等法策起；二者、若心勇發，當念三昧定法攝
<lb n="0514b26" ed="T"/>之；三者、心若迷醉，當念後樂及諸勝妙法門，
<lb n="0514b27" ed="T"/>以自醒悟，令心不著。行者若能善修三法，調
<lb n="0514b28" ed="T"/>適樂定，當知樂法必定增長，遍滿身分，是故
<lb n="0514b29" ed="T"/>經言：「三禪受遍身樂。」</p><p xml:id="pT46p0514b2909" cb:place="inline">問曰：若樂充滿遍身，身
<pb n="0514c" ed="T" xml:id="T46.1916.0514c"/>
<lb n="0514c01" ed="T"/>具五根，五根之中，悉有樂不？</p><p xml:id="pT46p0514c0112" cb:place="inline">答：樂遍身時，身
<lb n="0514c02" ed="T"/>諸毛孔悉皆欣悅。爾時五情雖無外塵發識，
<lb n="0514c03" ed="T"/>而樂法內出，充滿諸根，五根之中，皆悉悅樂，
<lb n="0514c04" ed="T"/>但無外塵對，則不發五識。情依於身，身樂旣
<lb n="0514c05" ed="T"/>滿，情得通悅，樂與意識相應，以識內滿故，則
<lb n="0514c06" ed="T"/>遍身而受，所以佛說三禪之樂遍身而受。</p><p xml:id="pT46p0514c0617" cb:place="inline">復
<lb n="0514c07" ed="T"/>次，初禪樂從外而發，外識相應，意識不相應，
<lb n="0514c08" ed="T"/>內樂不滿；二禪之樂雖從內發，然從喜而生，
<lb n="0514c09" ed="T"/>喜根相應，樂根不相應，樂依於喜，喜尙不遍，
<lb n="0514c10" ed="T"/>況於樂邪？今三禪之樂從內發，以樂爲主，內
<lb n="0514c11" ed="T"/>無喜動，念慧因緣，令樂增長遍身，內外充滿，
<lb n="0514c12" ed="T"/>恬愉快樂，世間第一樂中之上，故佛說行慈
<lb n="0514c13" ed="T"/>果報遍淨地中。</p><p xml:id="pT46p0514c1307" cb:place="inline">問曰：佛說三禪有二時樂：一、
<lb n="0514c14" ed="T"/>受樂；二、快樂。約何義說邪？</p><p xml:id="pT46p0514c1411" cb:place="inline">答曰：實爾。快樂
<lb n="0514c15" ed="T"/>樂者，樂定初發，未遍身也。受樂樂者，樂旣增
<lb n="0514c16" ed="T"/>長，遍身受。譬如石中之泉，從內涌出，盈流於
<lb n="0514c17" ed="T"/>外，遍滿溝渠。三禪之樂亦復如是。</p><p xml:id="pT46p0514c1714" cb:place="inline">第二、明支
<lb n="0514c18" ed="T"/>義，開爲二意：一、明支義；二、明前後不同。今明
<lb n="0514c19" ed="T"/>支者，三禪有五支。其五云何？一、捨；二、念；三、智；
<lb n="0514c20" ed="T"/>四、樂；五、一心。</p><p xml:id="pT46p0514c2006" cb:place="inline">一、捨支者，得三禪樂定生時，捨
<lb n="0514c21" ed="T"/>喜心不悔，亦得言捨離三過；二、念支者，旣得
<lb n="0514c22" ed="T"/>三禪之樂，念用三法守護，令樂增長；三、智支
<lb n="0514c23" ed="T"/>者，善巧三法離三過；四、樂支者，快樂樂遍身
<lb n="0514c24" ed="T"/>受；五、一心支者，受樂心息，一心寂定相貌，並
<lb n="0514c25" ed="T"/>如二禪發相中說。</p><p xml:id="pT46p0514c2508" cb:place="inline">就此支中，約義自有四意：
<lb n="0514c26" ed="T"/>一者、三爲方便支，二爲證支。用念、慧、智三支
<lb n="0514c27" ed="T"/>調適樂定，令速得增長遍身，故說爲方便支。
<lb n="0514c28" ed="T"/>受身樂、一心二支爲證。此二一時發，是三禪
<lb n="0514c29" ed="T"/>之正主也。二者、四是自地立支。一望下地，立
<pb n="0515a" ed="T" xml:id="T46.1916.0515a"/>
<lb n="0515a01" ed="T"/>慧、念、樂，一心約自地立，捨支約捨下地喜不
<lb n="0515a02" ed="T"/>悔立也。三者、五支通得說作方便支。三如上
<lb n="0515a03" ed="T"/>說，下二何故亦得名方便邪？正言修樂增長，
<lb n="0515a04" ed="T"/>能感後樂故。一心亦爾，復望第六默然定體，
<lb n="0515a05" ed="T"/>五支例得名，因例得名方便。四者、五支通得
<lb n="0515a06" ed="T"/>說爲證支。所證樂定時，自然生捨愛念樂定，
<lb n="0515a07" ed="T"/>如母護子，不由人勸，等智自發，籌量調適，五
<lb n="0515a08" ed="T"/>支俱皆屬證。</p><p xml:id="pT46p0515a0806" cb:place="inline">問曰：若爾，前說並是方便，後說
<lb n="0515a09" ed="T"/>是證得，此意豈不碩相違反邪？</p><p xml:id="pT46p0515a0913" cb:place="inline">答曰：並有其
<lb n="0515a10" ed="T"/>義，細尋自見。</p><p xml:id="pT46p0515a1006" cb:place="inline">第二、明支前後不同者，諸經及
<lb n="0515a11" ed="T"/>論各異。立次第，如《成實論》，明五支次第者：捨、
<lb n="0515a12" ed="T"/>念、智、受樂、一心。《阿毘曇》明次第：慧、念、樂、捨、一
<lb n="0515a13" ed="T"/>心。《大集》所出次第者：念、捨、慧、安、定。《纓絡經》中
<lb n="0515a14" ed="T"/>明次第：樂、護、念、智、一心。《釋論》明次第，文則不
<lb n="0515a15" ed="T"/>定，或與《成論》同，或與《纓絡》同。</p><p xml:id="pT46p0515a1512" cb:place="inline">問曰：何獨此明
<lb n="0515a16" ed="T"/>支次第不定，餘禪不然邪？</p><p xml:id="pT46p0515a1611" cb:place="inline">答曰：初禪等唯有
<lb n="0515a17" ed="T"/>一樂故，今三禪有二種樂故。由此二樂前後
<lb n="0515a18" ed="T"/>異故，中間迴互不定，是故諸經次第各立不
<lb n="0515a19" ed="T"/>同，而悉有意，必須得所以。</p><p xml:id="pT46p0515a1911" cb:place="inline">第三、明體用。如《纓
<lb n="0515a20" ed="T"/>絡經》云：「五支爲因，第六默然心爲體。」</p><p xml:id="pT46p0515a2015" cb:place="inline">第四、明
<lb n="0515a21" ed="T"/>淺深。</p><p xml:id="pT46p0515a2103" cb:place="inline">五、明進退，並如前釋。</p><p xml:id="pT46p0515a2111" cb:place="inline">第六、<anchor xml:id="nkr_note_add_0515a2101" n="0515a2101"/><anchor xml:id="beg0515a2101" n="0515a2101"/>明<anchor xml:id="end0515a2101"/>功德者，具
<lb n="0515a22" ed="T"/>有離過、善心二德，如《大集經》說：「所言離者，謂
<lb n="0515a23" ed="T"/>離五蓋；具者，謂具五支。」據別，則但三禪獨有
<lb n="0515a24" ed="T"/>離喜過之德，餘義類上可知。</p><p xml:id="pT46p0515a2412" cb:place="inline">次釋第四禪相，
<lb n="0515a25" ed="T"/>如經偈說：</p>
<lb n="0515a26" ed="T"/><lg xml:id="lgT46p0515a2601" type="regular"><l>聖人得能捨，</l><l>餘人捨爲難。</l>
<lb n="0515a27" ed="T"/><l>若能知樂患，</l><l>見不動大安。</l>
<lb n="0515a28" ed="T"/><l>憂喜先已除，</l><l>苦樂今亦斷，</l>
<lb n="0515a29" ed="T"/><l>捨念淸淨心，</l><l>入第四禪中。</l>
<pb n="0515b" ed="T" xml:id="T46.1916.0515b"/>
<lb n="0515b01" ed="T"/><l>第三禪中樂，</l><l>無常動故<anchor xml:id="nkr_note_add_0515b0101" n="0515b0101"/><anchor xml:id="beg0515b0101" n="0515b0101"/>苦<anchor xml:id="end0515b0101"/>，</l>
<lb n="0515b02" ed="T"/><l>欲界中斷憂，</l><l>初二禪除苦。</l>
<lb n="0515b03" ed="T"/><l>是故佛世尊，</l><l>第四禪中說，</l>
<lb n="0515b04" ed="T"/><l>先已斷憂苦，</l><l>今則除苦樂。</l></lg>
<lb n="0515b05" ed="T"/><p xml:id="pT46p0515b0501">今此四行偈，具明修證四禪之相。今釋第四
<lb n="0515b06" ed="T"/>禪，開爲三意：一、釋名：二、明修習方法；三、明發
<lb n="0515b07" ed="T"/>相。</p><p xml:id="pT46p0515b0702" cb:place="inline">第一、釋四禪名者，禪名支林，四禪攬四支
<lb n="0515b08" ed="T"/>成定，於第四心中證得，故名四禪，猶是無覺
<lb n="0515b09" ed="T"/>無觀三昧聖默然攝，亦名不動定。《地持經》說：
<lb n="0515b10" ed="T"/>「名捨俱禪。」此定發時，體無苦樂，與微妙捨受
<lb n="0515b11" ed="T"/>俱發。此定與捨根相應，故名捨俱禪。</p><p xml:id="pT46p0515b1115" cb:place="inline">第二、明
<lb n="0515b12" ed="T"/>修習方法者，如上一行偈說，是樂「聖人得能
<lb n="0515b13" ed="T"/>捨，餘人捨爲難。若能知樂患，見不動大安」。佛
<lb n="0515b14" ed="T"/>此偈具明修四禪方便。所以者何？行者欲得
<lb n="0515b15" ed="T"/>四禪，當應深見三禪過患。云何見過？初欲得
<lb n="0515b16" ed="T"/>樂，一心勤求，大爲辛苦，旣得守護愛著，是亦
<lb n="0515b17" ed="T"/>爲苦。一旦失壞，則復受苦，是故經說：「第三禪
<lb n="0515b18" ed="T"/>中樂，無常動故苦。」又此樂法覆念，令不淸淨，
<lb n="0515b19" ed="T"/>行者旣深見三禪樂有大苦之患，應一心厭
<lb n="0515b20" ed="T"/>離，求四禪種不動定，爾時於三禪邊地當修
<lb n="0515b21" ed="T"/>六行方法，例如前說，亦應用於三法除遣：一、
<lb n="0515b22" ed="T"/>不著；二、訶責；三、觀析。行此三法，卽三禪謝
<lb n="0515b23" ed="T"/>滅，而四禪未到中間，必有定前發，與觀相應
<lb n="0515b24" ed="T"/>等相貌，並如上說，不同憂、喜。過如前說。</p><p xml:id="pT46p0515b2416" cb:place="inline">第三、
<lb n="0515b25" ed="T"/>釋四禪發相，此如上三行偈說證，例前開爲
<lb n="0515b26" ed="T"/>六意：一、正明證四禪；二、明支義；三、明體用；
<lb n="0515b27" ed="T"/>四、明淺深；五、明進退；六、明功德。</p><p xml:id="pT46p0515b2713" cb:place="inline">第一、明四禪
<lb n="0515b28" ed="T"/>發相。行者因中間禪修行不止，得入未到地，
<lb n="0515b29" ed="T"/>心無動散，卽四禪方便定。於後其心豁然開
<pb n="0515c" ed="T" xml:id="T46.1916.0515c"/>
<lb n="0515c01" ed="T"/>發，定心安隱，出入息斷，定發之時，與捨俱生，
<lb n="0515c02" ed="T"/>無苦無樂，空明寂靜，善法眷屬類如前說，但
<lb n="0515c03" ed="T"/>無事用喜樂動轉之異。爾時心如明鏡不動，
<lb n="0515c04" ed="T"/>亦如淨水無波，絕諸亂想，正念堅固，猶如虛
<lb n="0515c05" ed="T"/>空，是名世間眞實禪定，無諸垢染。行者住是
<lb n="0515c06" ed="T"/>定中，心不依善，亦不附惡，無所依倚，無形無
<lb n="0515c07" ed="T"/>質，亦無若干種種色相，而內成就淨色之法。
<lb n="0515c08" ed="T"/>何以得知？若無淨色根本，則不應於定中對
<lb n="0515c09" ed="T"/>因緣時，發種種色，如通四無量心、勝處、一切
<lb n="0515c10" ed="T"/>處變化等色，並依四禪。若以不見諸色謂言
<lb n="0515c11" ed="T"/>無色者，應如虛空處定三種色滅，一切色法
<lb n="0515c12" ed="T"/>悉不得現。今一切色法自在得現，而於定法
<lb n="0515c13" ed="T"/>無所損減者，當知是眞色定。譬如明鏡，體是
<lb n="0515c14" ed="T"/>淨色，故隨對諸色，一切得現；若無淨色爲本
<lb n="0515c15" ed="T"/>者，終不於虛空中現諸色像。</p><p xml:id="pT46p0515c1512" cb:place="inline">復次，此四禪種
<lb n="0515c16" ed="T"/>智定一心故，念常淸淨，亦名不動定，亦名不
<lb n="0515c17" ed="T"/>動智慧。於此禪中，若欲轉緣學一切事，隨意
<lb n="0515c18" ed="T"/>成就，一切神通變化，霔雨說法，莫不從此定
<lb n="0515c19" ed="T"/>出。如經說：「佛於四禪爲根本。」</p><p xml:id="pT46p0515c1912" cb:place="inline">第二、明支義。
<lb n="0515c20" ed="T"/>四禪有四支：一、不苦不樂支；二、捨支；三、念淸
<lb n="0515c21" ed="T"/>淨支；四、一心支。不苦不樂支者，此禪初發與
<lb n="0515c22" ed="T"/>捨受俱發。捨受心數不與苦樂相應，故言不
<lb n="0515c23" ed="T"/>苦不樂支。二、捨支者，旣得不苦不樂定，捨下
<lb n="0515c24" ed="T"/>勝樂，不生厭悔。復次，眞定以發，未得成就，
<lb n="0515c25" ed="T"/>若心進勝定，則便隨念動轉，不名無動定，是
<lb n="0515c26" ed="T"/>故定發，心不念著，自能捨離，故名捨支。禪定
<lb n="0515c27" ed="T"/>分明，等智照了，故名念淸淨支。定心寂靜，雖
<lb n="0515c28" ed="T"/>對衆緣，心無動念，名一心支。若次第明支義，
<lb n="0515c29" ed="T"/>如今說，通而爲論，於初一支卽具四支。</p><p xml:id="pT46p0515c2916" cb:place="inline">問
<pb n="0516a" ed="T" xml:id="T46.1916.0516a"/>
<lb n="0516a01" ed="T"/>曰：何故《大集》明不苦不樂支爲第三，此中云
<lb n="0516a02" ed="T"/>何爲初？</p><p xml:id="pT46p0516a0204" cb:place="inline">答曰：前後皆有所以。今約發說，彼據
<lb n="0516a03" ed="T"/>成就而立，例如三禪立樂支，前後不定。</p><p xml:id="pT46p0516a0316" cb:place="inline">第三、
<lb n="0516a04" ed="T"/>體用者，如《纓絡經》說：「四禪四支爲用，第五默
<lb n="0516a05" ed="T"/>然爲體。」</p><p xml:id="pT46p0516a0504" cb:place="inline">第四、淺深。</p><p xml:id="pT46p0516a0508" cb:place="inline">第五、進退，例上可解。</p><p xml:id="pT46p0516a0516" cb:place="inline">第六、
<lb n="0516a06" ed="T"/>功德者，四禪亦具離過、善心二種功德，如《大
<lb n="0516a07" ed="T"/>集經》說者：「離五蓋，具四支。」而獨四禪有離憂、
<lb n="0516a08" ed="T"/>喜、苦、樂之過，善心：敬、信、慚、愧等及六善法，悉
<lb n="0516a09" ed="T"/>從不動定四禪而發。功德善根深厚，倍勝於
<lb n="0516a10" ed="T"/>上，類前可解。</p><p xml:id="pT46p0516a1006" cb:place="inline">問曰：今明行菩薩道應說諸法
<lb n="0516a11" ed="T"/>實相、甚深空定等，何故說於凡夫四禪，世間
<lb n="0516a12" ed="T"/>有漏生死虛誑之法？</p><p xml:id="pT46p0516a1209" cb:place="inline">答曰：不然。如《釋論》中設
<lb n="0516a13" ed="T"/>問答曰：「是般若波羅蜜論義中但說諸法相
<lb n="0516a14" ed="T"/>空，菩薩云何於空法中能起禪定？答曰：菩薩
<lb n="0516a15" ed="T"/>知諸五欲及五蓋從因緣生、無自性、空無所
<lb n="0516a16" ed="T"/>有，捨之甚易。衆生顚倒因緣，著此欲事，貪少
<lb n="0516a17" ed="T"/>弊樂，而離禪中深妙定樂。菩薩爲是衆生故，
<lb n="0516a18" ed="T"/>起慈悲心，修行禪定，繫心緣中，離五欲，除五
<lb n="0516a19" ed="T"/>蓋，入喜初禪。滅覺觀，攝心深入內淸淨，得微
<lb n="0516a20" ed="T"/>妙喜，入第二禪。以深喜散<anchor xml:id="nkr_note_add_0516a2001" n="0516a2001"/><anchor xml:id="beg0516a2001" n="0516a2001"/>定<anchor xml:id="end0516a2001"/>故，離一切喜，得
<lb n="0516a21" ed="T"/>遍滿樂，入第三禪。離一切苦樂，一切憂喜及
<lb n="0516a22" ed="T"/>出入息自斷，以淸淨微妙捨而自莊嚴，入第
<lb n="0516a23" ed="T"/>四禪。是菩薩雖知諸法空無相，以衆生不知
<lb n="0516a24" ed="T"/>故，以禪相敎化衆生。若有諸法空，是不名爲
<lb n="0516a25" ed="T"/>空，亦不應捨五欲而得禪，無捨無得故。今諸
<lb n="0516a26" ed="T"/>法空相亦不可得，<anchor xml:id="nkr_note_add_0516a2601" n="0516a2601"/><anchor xml:id="beg0516a2601" n="0516a2601"/>不應<anchor xml:id="end0516a2601"/>作是難言：若諸法空，何能
<lb n="0516a27" ed="T"/>得禪？復次，若菩薩不以取相愛著故行禪，如
<lb n="0516a28" ed="T"/>人服藥，欲以除病，不以爲美。爲戒淸淨、智慧
<lb n="0516a29" ed="T"/>成就故行禪。菩薩一一禪中行大慈觀空，於
<pb n="0516b" ed="T" xml:id="T46.1916.0516b"/>
<lb n="0516b01" ed="T"/>禪無所依止，以五欲麁誑顚倒故，以細微妙
<lb n="0516b02" ed="T"/>虛空法治之，譬如毒能治諸毒。」</p><p xml:id="pT46p0516b0213" cb:place="inline">復次，《釋論》又
<lb n="0516b03" ed="T"/>說：「譬如國王見子從高崖墜落，恐必定死，卽
<lb n="0516b04" ed="T"/>以軟物接之，不令身命損毀。菩薩亦爾，見衆
<lb n="0516b05" ed="T"/>生遠離波若，顚倒墜落，故說四禪空法以接
<lb n="0516b06" ed="T"/>衆生，不令損失法身慧命。」是故今辨行菩薩
<lb n="0516b07" ed="T"/>道，略明四禪，於義無過也。</p></cb:div>
<lb n="0516b08" ed="T"/><cb:juan n="005" fun="close"><cb:jhead>釋禪波羅蜜次第法門卷第五</cb:jhead></cb:juan>
</body>
<back>
<cb:div type="apparatus">
<head>校注</head>
<p>
<app from="#beg0511a2601" to="#end0511a2601"><lem wit="#wit.cbeta #wit1" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2023-11-25)">枝<note type="cf1">AC5477_005_0008a14</note></lem><rdg wit="#wit.orig">杖</rdg></app>
<app from="#beg0512b0201" to="#end0512b0201"><lem wit="#wit.cbeta #wit1" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2023-11-25)">所<note type="cf1">AC5477_005_0010a23</note></lem><rdg wit="#wit.orig">何</rdg></app>
<app from="#beg0514a2401" to="#end0514a2401"><lem resp="#resp5" wit="#wit.cbeta">昧<note type="cf1">T46n1916_p0515b09</note><note type="cf2">T02n0099_p0132a19</note></lem><rdg wit="#wit.orig">味</rdg></app>
<app from="#beg0515a2101" to="#end0515a2101"><lem wit="#wit.cbeta #wit1" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2023-11-25)">明<note type="cf1">AC5477_005_0016a25</note></lem><rdg wit="#wit.orig">門</rdg></app>
<app from="#beg0515b0101" to="#end0515b0101"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2023-11-25)">苦<note type="cf1">T25n1509_p0185c24</note><note type="cf2">T46n1916_p0515b18</note></lem><rdg wit="#wit.orig">棄</rdg></app>
<app from="#beg0516a2001" to="#end0516a2001"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2023-11-25)">定<note type="cf1">T25n1509_p0208b23</note></lem><rdg wit="#wit.orig">之</rdg></app>
<app from="#beg0516a2601" to="#end0516a2601"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式標點專案 (2023-11-25)">不應<note type="cf1">T25n1509_p0208c01</note></lem><rdg wit="#wit.orig"><space quantity="0"/></rdg></app>
</p>
</cb:div>
<cb:div type="cbeta-notes">
<head>CBETA 校注</head>
<p>
</p>
</cb:div>
<cb:div type="taisho-notes">
<head>大正藏 校注</head>
<p>
</p>
</cb:div>
<cb:div type="add-notes">
<head>新增校注</head>
<p>
<note n="0511a2601" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T46.0511a26.14" target="#nkr_note_add_0511a2601">枝【CB】【金藏乙-CB】，杖【大】</note>
<note n="0512b0201" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T46.0512b02.15" target="#nkr_note_add_0512b0201">所【CB】【金藏乙-CB】，何【大】</note>
<note n="0514a2401" resp="#resp1" type="add" target="#nkr_note_add_0514a2401">昧【CB】，味【大】</note>
<note n="0515a2101" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T46.0515a21.13" target="#nkr_note_add_0515a2101">明【CB】【金藏乙-CB】，門【大】</note>
<note n="0515b0101" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T46.0515b01.10" target="#nkr_note_add_0515b0101">苦【CB】，棄【大】</note>
<note n="0516a2001" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T46.0516a20.11" target="#nkr_note_add_0516a2001">定【CB】，之【大】</note>
<note n="0516a2601" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T46.0516a26.08" target="#nkr_note_add_0516a2601">不應【CB】，〔－〕【大】</note>
</p>
</cb:div>
</back></text></TEI>